Étymologie du lituanien „vienas“ ‘un’

Acta Linguistica Lithuanica LIX (2008), 51 – 55 Etymologia litewskiego vienas ‘jeden’ WITOLD MAŃCZAK Cracovie Fraenkel wywodzi lit. vienas z ie. *oinos, zakładając, że partykuła ve- spowodowała zmianę *oi w ei > ie zamiast ai, podczas gdy Smoczyński podaje ie. *h₁oi-no- jako formę podstawową, nie wyjaśniając przejścia *oi > ie. Autor niniejszego artykułu wywodzi lit. vienas z ie. *oinos, przywołując nieregularną zmianę spowodowaną częstotliwością, aby wyjaśnić refleks ie. Na poparcie tego poglądu przytacza dane słowiańskie, romańskie i germańskie, ilustrujące nieregularne skrócenie liczebnika ‘jeden’ w tych językach. W słowniku etymologicznym Fraenkla czytamy, co następuje: „viénas […] prus. eins ‘jeden […]’. Forma pruska dokładnie odpowiada gr. οἰνή ‘jedynka na kostce’, łac. ūnus (*oinos), staroirl. óin, staronord. éin, goc. ains, stwniem. ein […]; *oi przeszło więc regularnie w ai, jak to zwykle bywa w językach bałtyckich”. Ponieważ lit. i łot. ie wywodzi się z *ei, a nie z *ai ani *oi […], litewskie vienas i łotewskie viēns, stojące w opozycji do pruskiego ains, zachowały ie z *ei. Zakładane dla nich *ei występuje w formach takich jak vičvėnelis […] ‘zupełnie sam’ (Tylża) […] Nie da się z całą pewnością wyjaśnić początkowego v-; prawdopodobnie przed ie. liczebnikiem jedynkowym *oinos pojawiła się partykuła ve-, która mogła spowodować przegłos samogłoski rdzennej […] Uważa się, że bałtyckie liczebniki oznaczające ‘jeden’ są spokrewnione ze słowiańskim *inъ ‘inny’ i ‘jeden’ (w złożeniach […]); nie ma jednak jasności co do dokładnej odpowiedniości samogłoskowej. Vasmer […] uznaje ponadto prasłowiańskie pokrewieństwo inъ z litewskim inas, które uważa za formę apofoniczną ie. liczebnika *oinos. Również Trautmann […] traktuje inas jako formę apofoniczną pruskiego ains. Autor natomiast oddziela litewskie inas […] od ie. liczebnika ‘jeden’ i interpretuje je jako derywat na -n od ie. zaimkowego tematu *i-. Objaśnienia, które Berneker […] podaje s. v. inъ oraz […] s. v. edbnъ, są już nieaktualne, ponieważ wychodzi on jeszcze z formy podstawowej *bnъ, dziś uznawanej za błędną […] Būga […] rozważa możliwość, że pruskie wilenikis ‘wałach, koń, który 51 WITOLD MAŃCZAK stępa lub łagodnym krokiem [...] wywodzi się z *winenikis i zawiera to samo protetyczne v co lit. vienas [...]. Gdyby to było słuszne, można by tu i ówdzie spotkać również w prus. formę rozpoczynającą się od v w omawianej rodzinie wyrazów. Być może jednak wilenikis jest zniekształconą formą ailenikis lub eilenikis [...].” W słowniku etymologicznym Smoczyńskiego znajdujemy jednak inną opinię: “vienas [...] Z niejasnym v- i nieoczekiwaną intonacją, zamiast lit. -łot. *jēnas < pb. *aj-na < pie. *h₁oi-no. Por. stłac. oinom, łac. ūnus ‘jeden’, gr. οἰνῆ f. “oczko (jedynka) na kostce do gry”, stir. oen “jeden”, goc. ains ts. Stpr. ains ‘ein’, acc. sg. ainan “einen”, które pełni rolę rodzajnika nieokreślonego, jest zapożyczeniem niem. ein, einen, a nie refleksem pb. *ajna-. — W słowiańskim brak jest śladu po *janu “jeden” < psł. *eńu < pbł. *aj-na-. Scs. inŭ “inny, jeden” [...], ros. inój “inny, nie ten”, czes. jiný “inny”, stpol. iny “nie ten sam [...]”, rzadko “jeden, jedyny” [...] nie może być wywodzone z pie. *h₁ei-no-, ponieważ dla stopnia e *h₁ei- nie ma oparcia porównawczego. Bardziej prawdopodobna jest rekonstrukcja formacji na st. zanikowym *jĭnŭ < pie. *h₁i-no-. Można też rozważać metatezę *h₁i-no- w *ih₁-no-, skąd psł. *inŭ.” Comme nous ne connaissons aucune langue où l’article est d’origine étrangère, nous estimons que le v. pruss. ains est indigène. A notre avis, le lit. vienas et le v. slave inъ proviennent de l’i.-e. *oịnos, dont *oị- aurait dû aboutir régulièrement en lituanien à ai- et en v. slave à *ě- > *ja-, tandis que ie- en lituanien et i- en v. slave s’expliquent par ce que nous appelons un développement phonétique irrégulier dû à la fréquence. Depuis de longues années, nous affirmons que, dans toutes les langues, la forme des mots dépend de trois facteurs principaux, non seulement du développement phonétique régulier et du développement analogique, mais aussi du développement phonétique irrégulier dû à la fréquence d’emploi: les groupes de mots, mots et morphèmes très employés subissent souvent des réductions irrégulières, par exemple turi būti > turbūt, broterėlis > brolis, (vaika)-mus > (vaika)-ms. En ce qui concerne le développement phonétique irrégulier dû à la fréquence, nous y avons consacré trois monographies (Mańczak 1969, 1977 et 1987) ainsi que de nombreux articles. Wśród argumentów, które przytaczamy na poparcie naszego poglądu, jest następujący: jeśli dla danego języka i okresu istnieje słownik frekwencyjny, można z niego skorzystać, ponieważ zdecydowana większość 52 Étymologie du lituanien vienas ‘un’ wyrazów podlegających nieregularnemu rozwojowi fonetycznemu spowodowanemu częstotliwością należy do wyrazów najczęściej używanych. Analiza słownika frekwencyjnego języka litewskiego (Grumadienė i Žilinskienė 1997) pozwoliła nam ustalić, że pod względem statystycznym litewskie wyrazy, które uległy nieregularnym redukcjom, przedstawiają się następująco (Mańczak 2001): 1er tysiąc 79 2e tysiąc 26 3e tysiąc 13 4e tysiąc 9 5e tysiąc 7 6e tysiąc 6 Należy też podkreślić, że we wszystkich językach wyraz oznaczający ‘1’ jest bardzo często używany. Na przykład, według słownika frekwencyjnego Lewickiego et alii (1971), polski liczebnik jeden ‘1’ zajmuje 39e miejsce. Ponadto należy zwrócić uwagę na to, że obok nieregularnego rozwoju fonetycznego spowodowanego częstotliwością istnieje inny nieregularny rozwój, polegający na zmianach fonetycznych od dawna znanych pod nazwami asymilacji, dysymilacji lub metatezy, na formach hiperpoprawnych bądź ekspresywnych. Cały ten rozwój charakteryzuje się tym, że zachodzi w różnych językach w bardzo rozmaitych wyrazach. Chercher < cercher wykazuje asymilację, faible < flebilem dysymilację, troubler < *turbulare metatezę, natomiast s w besicles jest hiperpoprawne, a h w herse ma być ekspresywne. Trudno byłoby jednak znaleźć w innym języku indoeuropejskim wyraz oznaczający ‘słaby’ z dysymilacją, wyraz oznaczający ‘zakłócać’ z metatezą albo wyraz oznaczający ‘brona’ z fonemem pochodzenia ekspresywnego. Krótko mówiąc, nie ma żadnej równoległości między nieregularnościami zwanymi asymilacjami, dysymilacjami, metatezami itd. Natomiast nieregularny rozwój fonetyczny spowodowany częstotliwością zachodzi w różnych językach w sposób mniej lub bardziej równoległy, ponieważ mimo różnic dzielących wspólnoty językowe najczęstsze wyrazy są wszędzie mniej więcej takie same. Na przykład czasownik oznaczający ‘mówić’ ulega nieregularnym redukcjom w wielu językach, por. fr. parler, wł. parlare < łac. parabolare, formy od narrare, które w języku sardyńskim przeszło w nárrere (nau, nas, nat, 53 WITOLD MAŃCZAK itp.), łac. ajo < *agio (wobec regularnego adagium), ang. says, said (wobec regularnego lays, laid, gdzie dyftong się zachował), ros. dial. gyt < gryt < govorit, stpol. pry < prawi itd. Warto zauważyć, że liczebnik ‘1’, który jest bardzo często używany, w wielu językach wykazuje nieregularne redukcje. Litewskie vienas oraz starosłowiańskie jedinъ (które ostatecznie pochodzą z praindoeuropejskiego *oinos) powinny były mieć odpowiednio *ai zamiast ie oraz *ē zamiast i. W tych przypadkach mamy do czynienia ze zmniejszeniem stopnia otwarcia samogłoski (a > o > u lub a > e > i), charakterystycznym dla nieregularnego rozwoju fonetycznego wywołanego częstotliwością. We wszystkich współczesnych językach słowiańskich występują jeszcze inne redukcje, o czym świadczy porównanie liczebnika ‘1’ i przymiotnika oznaczającego ‘jedyny’ w tych językach: ‘jeden’ ‘jedyny’ Dolnołużycki jaden, jana jadny (dawniej jadyny) Białoruski adzin, adna adziny Bułgarski edin, edna edinstven Górnołużycki jedym, jena jedynki Macedoński eden, edna edinstven Połabski jadān, janū (rodzaj nijaki) jidainē Polski jeden, jedna jedyny Rosyjski odin, odna edinyj Serbsko-chorwacki jedan, jedna jedini Słowacki jeden, jedna jediný Słoweński eden, ena edin Czeski jeden, jedna jediný Ukraiński odym, odna jedynyj Widać zatem, że we współczesnych językach słowiańskich liczebnik ‘1’ wykazuje różne nieregularne redukcje w porównaniu z przymiotnikiem ‘jedyny’ (który jest używany rzadziej niż liczebnik). Polski rodzaj żeński jedna (wobec jedyny) charakteryzuje się zanikiem y, słoweński rodzaj żeński ena (wobec edin) wykazuje zanik di itd. Więcej szczegółów zob. Mańczak (1977a). Łaciński biernik liczby pojedynczej unum regularnie dał uno w portugalskim, hiszpańskim i włoskim, podczas gdy port. um oraz hiszp., wł. un są formami zredukowanymi. Rumuńska forma o < unam również nie jest regularna. W angielskim one zostało skrócone do an >a, a a wymawia się nie tylko [ei], lecz także [ə]. W niemieckim eins jest formą zredukowaną w porównaniu z przymiotnikiem feines. 54 Étymologie du lituanien vienas ‘un’ Na koniec nie należy zapominać, że litewskie vien (< vėna) oraz išvien (< iš vieno) są formami skróconymi. W świetle wszystkich tych faktów nie ulega wątpliwości, że litewskie vienas < *oįnos przeszło nieregularny rozwój fonetyczny spowodowany częstotliwością. RÉFÉRENCES Fraenkel, E. 1955–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch (unter Mitarbeit von A. Slupski, fortgeführt von E. Hofmann und E. Tangl). I–II. Heidelberg: Carl Winter, Göttingen: Vandenhoeck u. Ruprecht. Grumadienė, L., V. Žilinskiene 1997: Dažninis dabartinės rašomosios lietuvių kalbos žodynas. Vilnius: Mokslo aidai. Lewicki, A., W. Małowski, J. Sambor, J. Woronczak 1971: Słownictwo współczesnej publicystyki polskiej. Listy frekwencyjne. Warszawa: PAN. Mańczak, W. 1969: Le développement phonétique des langues romanes et la fréquence. Kraków: Uniwersytet Jagielloński. Mańczak, W. 1977: Słowiańska fonetyka historyczna a frekwencja. Kraków: Uniwersytet Jagielloński. Mańczak, W. 1977a: Rozwój *jedinъ w językach słowiańskich. Prace Filologiczne 27, 309–320. Mańczak, W. 1987: Frequenzbedingter unregelmässiger Lautwandel in den germanischen Sprachen. Wrocław: Ossolineum. Mańczak, W. 2001: Coup d’œil sur le dictionnaire de fréquence du lituanien. Munera linguistica et philologica M. Hasiuk dedicata. Poznań: Katedra Skandynawistyki i Bałtologii, 47–53. Smoczyński, W. 2007: Słownik etymologiczny języka litewskiego. Wilno: Uniwersytet Wileński. Witold Mańczak Zakątek 13/59 PL-30-076 Kraków, Pologne 55