Étymologie du lituanien „vienas“ ‘un’

Acta Linguistica Lithuanica LIX (2008), 51 -55 Etymologie du lituanien vienas ‘un’ WiroLD MANCZAK Kraków Fraenkel wywodzi lit. vienas od IE *oinos, przy założeniu zakazu występowania partykuły, miało wywołać zmianę „oi w ei > ie zamiast ai, podczas gdy Smoczyński podaje IE *h oi-no jako formę bazową, nie wyjaśniając przejścia *oi > ie. Obecny autor wywodzi lit. vienas od IE *oinos, przywołując nieregularną zmianę spowodowaną częstością użycia w celu wyjaśnienia odruchu ie. Na poparcie tego poglądu przytacza dane słowiańskie, romańskie i germańskie ilustrujące nieregularną redukcję liczebnika ‘jeden’ w tych językach. ~~ Rr AR Ta ide ven va Mo DEN or rt W słowniku etymologicznym Fraenkela czytamy, co następuje: a „vienas [...] preuf. ains ‘eins [...]'. Die preufR. Forma dokładnie pokrywa się z | _grec. oivi ‘Eins auf dem Würfel’, lat. ūnus (*oinos), air. din, anord. éin, got. Ex ahd. ein [...]; *oi stało się zatem, jak zwykle w językach bałtyckich, regularnie ai. TL —Da lit. lett ie auf. *ei, a nie opiera się na *ai lub *oi [...], mają litewskie vienas i łotewskie ains występujące w es do preuf. viéns ie aus *ei erhalten. a —Zakładane dla nich *ei występuje w formacjach takich jak vičveinelis [...] ‘całkiem _allein’ (Tilsit) [...] | = Nie da się z całą pewnością wyjaśnić nagłosowego v-; prawdopodobna jest | partykuła ve przed praindoeuropejskim Liczebnik *oinos zastąpiony; mogła ona spowodować przegłos samogłoski rdzenia [...] RE Li SR " LE=ATILEY 1Urs PAR, —Bałtyckie liczebniki oznaczające ‘jeden’ uważa się za spokrewnione ze słowiańskimi *in „inny” i „jeden” (w Złożeń jednak brak [...]); Jasności | co do dokładnej odpowiedniości samogłoskowej. Vasmer [...] ponadto przyjmuje prauralskie. R od słowiańskiego. ins mit. lit. inas „jeden”, który uważa za formę apofoniczną do idg. Liczebnik *oinos halt. Również Trautmann [...] widzi inas jako formę apofoniczną do preuf. ains an. Lge Verf. natomiast oddziela lit. inas [...] od idg. Liczebnika głównego i rozumie _je jako derywat na -n od idg. Rdzeń zaimkowy *i-. _ Interpretacje, które podaje Berneker [...] s. v. in» oraz [...] s. v. eden®, są przestarzałe, ponieważ wychodzi on jeszcze od Gdf. *sn®, który dziś uznaje się za błędną podstawę ~ [...] À Būga [...] rozważa możliwość, że preuf. wilenikis „Zelter, koń, który m _ w PaR lub porusza się łagodnym krokiem” [...] wywodziło się z *winenikis i zawierało to samo wstawione y, co lit. vienas [...]. ES KT!“ ES ee os uu ue ol zło 51 m m WiroLD MANCZAK Gdyby to było prawdą, wówczas tu i ówdzie także w pruskim … dla omawianej grupy spotykamy formę rozpoczynającą się od 5 y. Ale być może wilenikis jest skażoną formą ailenikis lub eilenikis [...].” oo oo | Jednak w słowniku etymologicznym Smoczyńskiego znajdujemy inną opinię: 1 5 EY _ 5 | He m=" = gL LIOR PTT DL pe: Uo MIL out (A or, I _ „vienas [...] Z niejasnym vi nieoczekiwana intonacja, zamiast lit.-tot. *i€nas R pb. *ai-na < pie. *h oi-no-. Por. sttac. oinom, tac. anus ‘jeden’, gr. oiv f. _“oczko (jedynka) na kostce do gry”, stir. oen „jeden”, goc. ains ts. Stpr. ains ‘ein’, acc. sg. ainan „einen”, które pełni rolę rodzajnika nieokreślonego, jest PRE niem. ein, einen, a nie refleksem pb. *aina-. —W słowiańskim brak jest śladu po *janü „jeden” < psi. *ėnū < pbs. *ai-na-. Scs. inü „inny, jeden” [...], ros. inôj „inny, nie ten”, czes. jinÿ „inny”, stpol. iny “nie ten sam [...]”, _rzadko “jeden, jedyny” [...] nie moze by¢ wywodzone z pie. *h ei-no-, poniewaz dla stopnia e *h,einie ma oparcia poréwnawczego. Bardziej prawdopodobna "jest rekonstrukcja formacji na st. zanikowym *jinü < pie. „h,i-no-. Można też rozważać metatezę *h,i-now *ih -no-, skąd pst. *inū.: fk wis da £ mp ll med Ponieważ nie znamy żadnego języka, w którym rodzajnik byłby obcego pochodzenia, uważamy, że prus. v. ains jest rodzimy. Naszym zdaniem lit. vienas i słow. v. int pochodzą od i.-e. *oinos, którego *oiaurait powinno było regularnie dać w litewskim aiet w słow. v. *ė-> “ja-, podczas _ gdy ieen w litewskim i ien w słow. v. wyjaśniają się tym, co nazywamy nieregularnym rozwojem fonetycznym spowodowanym częstością. Od wielu lat twierdzimy, że we wszystkich językach forma słów zależy od trzech głównych czynników: nie tylko od regularnego rozwoju fonetycznego i rozwoju analogicznego, lecz także od nieregularnego rozwoju fonetycznego spowodowanego częstością użycia: często używane grupy wyrazowe, słowa i morfemy ulegają niejednokrotnie nieregularnym redukcjom ~~ na przykład turi būti > turbūt, broterėlis > brolis, (vaika)-mus > —(vaika)-- ms. Nieregularnemu rozwojowi fonetycznemu spowodowanemu częstością poświęciliśmy trzy monografie (Manczak 1969, 1977 i 1987), a także liczne artykuły. _ Wśród argumentów, które przytaczamy na poparcie naszej koncepcji, jest następujący: jeśli dla danego języka i danego okresu istnieje słownik frekwencyjny, można się nim posłużyć, ponieważ wielka EN en En à Etymologia litewskiego vienas ‘jeden’ większość słów ulegających nieregularnemu rozwojowi fonetycznemu wskutek częstotliwości występuje wśród słów najczęściej używanych. Analiza słownika frekwencyjnego języka litewskiego (Grumadiené et Žilinskienė 1997) pozwoliła nam ustalić, że z punktu widzenia statystycznego litewskie słowa, które uległy nieregularnym redukcjom, przedstawiają się następująco (Mañczak 2001): to _ 1. tysiąc 79 2. tysiąc 26 3. tysiąc 13 4. tysiąc 9. 5. tysiąc 7 6° tysiąc 6 ps dh EE Em I trzeba podkreślić fakt, że we wszystkich językach słowo oznaczające ‘1’ jest bardzo często używane. Na przykład, według słownika | frekwencji Lewickiego i in. (1971), polski liczebnik jeden ‘1’ zajmuje —Ponadto należy zwrócić uwagę na fakt, że obok nieregularnego rozwoju fonetycznego spowodowanego frekwencją istnieje inna nieregularna ewolucja, polegająca na wypadkach fonetycznych znanych od dawna pod nazwami asymilacji, dysymilacji lub metatez, na formach hiperpoprawnych lub ekspresywnych. Cały ten rozwój charakteryzuje się tym, że zachodzi w różnych językach w najbardziej różnorodnych słowach. Chercher < cercher wykazuje asymilację, faible < flebilem — dysymilację, troubler < *turbulare — metatezę, podczas gdy s w besicles jest hiperpoprawne, a h w herse uważa się za ekspresywne. Trudno byłoby jednak znaleźć w innym języku indoeuropejskim słowo oznaczające ‘słaby’ z dysymilacją, słowo oznaczające ‘mącić’ z metatezą lub słowo oznaczające ‘brona’ z fonemem pochodzenia ekspresywnego. | Krótko mówiąc, nie ma żadnego paralelizmu między nieregularnościami zwanymi asymilacjami, dysymilacjami, metatezami itd. Natomiast nieregularny rozwój fonetyczny spowodowany frekwencją zachodzi w różnych językach w sposób mniej lub bardziej równoległy, ponieważ mimo różnic dzielących wspólnoty językowe najczęściej używane słowa są wszędzie mniej więcej takie same. Na przykład czasownik oznaczający ‘mówić’ wykazuje w wielu językach nieregularne redukcje, por. fr. parler, wł. parlare < łac. parabolare, formy od narrare, które w sardyńskim stało się ndrrere (nau, nas, nat, WiToLD MANCZAK LT | Oz D TT En © © I itd.), łac. ajo < *agio (w opozycji do regularnego adagium), ang. says, said (w porównaniu z regularnym lays, laid, gdzie dyftong przetrwał), ros. dial. gyt < gryt < govorit, stpol. pry < prawi itd. “# —Otóż interesujące jest zauważenie, że liczebnik ‘1’, który jest bardzo często używany, wykazuje w wielu językach nieregularne redukcje. Litewskie vienas i scsł. jedin® (które ostatecznie pochodzą od ie. *oinos) powinny były wykazywać odpowiednio *ai zamiast ie oraz *ė zamiast i. W tych przypadkach mamy do czynienia ze zmniejszeniem stopnia otwarcia samogłoski (a > o > u lub a > e > i), które jest charakterystyczne dla nieregularnego rozwoju fonetycznego wywołanego częstością użycia. Wszystkie współczesne języki słowiańskie wykazują jeszcze inne redukcje, o czym świadczy porównanie liczebnika ‘1’ i przymiotnika oznaczającego ‘jedyny’ w tych językach: x ig’ y aay _ ‘jedyny’ i Dolnołużycki jaden, jana —jadny (dawniej jadyny) Białoruski adzin, adna adziny Bułgarski ‘edin, edna edinstven Górnołużycki jedyn, jena jedynki | ] — : Macedoński edenedna @ = edinstven Połabski |, jadan, janii (rodzaj nijaki) Ly jidainé Polski jeden, jedna L jedyny Rosyjski jma odna | edinyj Serbsko-- chorwacki jedan, jedna jedini Słowacki | jeden, join | jediny Słoweński ‘eden, ena yor | edin Czeski jeden, jedna jediny Ukraiński | | ody, odna | jedynyj | NB Widzimy więc, że we współczesnych językach słowiańskich liczebnik ‘1’ wykazuje różne nieregularne redukcje w porównaniu z przymiotnikiem ‘jedyny’ (który jest rzadziej używany niż liczebnik). Polskie żeńskie jedna (w zestawieniu z jedyny) charakteryzuje się zanikiem y, słoweńskie żeńskie ena (w zestawieniu z edin) wykazuje zanik di itd. Więcej szczegółów zob. Mańczak (1977a). —Acc. sg. Łacińskie unum dało regularnie uno w portugalskim, hiszpańskim i włoskim, podczas gdy port. um oraz hiszp., wł. un są formami skróconymi. Rumuńska forma o < unam również nie jest regularna. € W języku angielskim one zostało skrócone do an > a, a a wymawia się nie tylko [ei], lecz także [a]. W języku niemieckim eins jest formą skróconą w stosunku do przymiotnika feines. | = a 54 = Etymologie du lituanien vienas ‘un’ | MH aigis im mm | ii, m im eo m) Wreszcie nie należy zapominać, że litewskie vien (< viena) i išvien (< iš vieno) są formami skróconymi. W świetle wszystkich tych faktów niewątpliwe jest, że lit. vienas < *oinos uległo nieregularnemu rozwojowi fonetycznemu wskutek częstotliwości. | | Fm Nr REFERENCES | FRAENKEL, E. 1955-1965: Litauisches etymologisches Worterbuch (unter Mitarbeit _ von A. SLupsxi, fortgeführt von E. Hormann und E. TancL). I-II. Heidelberg: Carl Winter, akiai sios u. Ruprecht. i iš GRUMADIENĖ, L., V. ZILINSKIENE 1997: Dažninis dabartinės rašomosios lietuvių kalbos žodynas. Vilnius: Mokslo aidai. LL — Fe ill Sal al ma = M Lewicki, A., W. Matowskxi, J. SAMBOR, J. Woronczak 1971: Stownictwo wspotczesnej mn nn = publicystyki polskiej. Listy frekwencyjne. Warszawa: PAN. Di as m Tv ¥ es POS PTT wl GAEL A TR nn Res Peas, ManNczak, W. 1969: Le développement phonétique des langues romanes et la fréquence. — Krakôw: Uniwersytet Jagiellonski. o D si i = | Ei oom Do 5] Maxczak, W. 1977: Stowianska fonetyka historyczna a frekwencja. Krakow: Uniwersytet Jagiellonski. = | Wenye ls HE le EE. Manczak, W. 1977a: Rozw6j “jedint w jezykach stowianskich. Prace Filologiczne 27, 309-320. _ D ER i Manczak, W. 1987: Freguenzbedingter unregelmässiger Lautwandel in den germanischen ~~ Sprachen. Wroctaw: Ossolineum. SAMP L a Lu ne nė M Maxczak, W. 2001: Coup d'œil sur le dictionnaire de fréquence du lituanien. Munera linguistica et philologica M. Hasiuk dedicata. Poznañ: Katedra Skandynawistyki i Battologii, 47-53. i R D DL S a De M m D2 B MOCZYNSK ; : Stownik etymologiczny języka litewskiego. Wilno: Uni S MOCZ Nets, W. 2007: Sto uk etymologiczny jezyKa litewskiego. Wilno: Uniwersytet Wileñski. Witold Mañczak Zakatek 13/59 PL-30-076 Kraków, Polska 55