Jono Jaknavičiaus „Evangelijos“ XVIII a. pabaigoje

167Pastabos / uwagi ZigMas ZinkeViČius jono jaknaViČiaus EWANGELIE Pod koniec XVIII w. Po przejrzeniu niedawno wydanych przez Litewską Katolicką Akademię Nauk akt wizytacji dekanatów brasławskiego, pobajskiego i wiłkomierskiego z lat 1782–1784, przeprowadzonych z polecenia biskupa wileńskiego Ignacego Jakuba Massalskiego, wyłania się wiele interesujących danych dotyczących korzystania z Ewangelii Jonasa Jaknavičiusa w ówczesnych kościołach. Jak było wówczas w zwyczaju, tytuł Ewangelii w aktach wizytacji zapisywany jest skrótowo i niedokładnie, co powoduje pewną niejasność i wątpliwości. Pełniejszy, choć niedokładny, tytuł Ewange(i)eliczka polska i litewska wpisano w aktach wizytacji następujących miejscowości: Alanta, Apytalaukis, Balninkai, Daugėliškis, Szeszuole, Tauragnai, Żejmy i Żemaitkiemis. Istnieje także wariant Ewangeliczka polska z litewską: Kuktiškės, Vidžiai, Zarasai (filia Suvieko). dlaczego używano formy zdrobniałej ewangeliczka, można jedynie snuć przypuszczenia. jednak szczególnie często znajdujemy jednowyrazowy wpis Ewang(i)eliczka albo w l. mn. Ewang(i) eliczki: Adutiškis, Anykščiai, Opsa (3 egz.), Brasław (aż 5 egz.), Čiobiškis, Deltuva, Dryświaty (2 egz.), Dubingiai, Gelwony (2 egz.), Giedraičiai, Ikaznė, Inturkė, Joniškis (dekanat Pabaiskas), Kavarskas (2 egz.), Kuktiškės, Kurkliai (2 egz.), Labanoras, Lyduokiai, Miorai, Musninkai, Molėtai, Naujamiestis, Palūšė, Pašaminė (dekanat brasławski), Pumpėnai, Račkiškė (dekanat brasławski), Raguva, Ramygala (2 egz.), Salakas (2 egz.), Stary Panevėžys (dekanat wiłkomierski), Skiemonys, Seta, Smalvos, Strūnaitis (2 egz.), Szyrwinty, Taurapilis (dekanat brasławski), Twerecz, Wiłkomierz (2 egz.), Upininkai, Vadokliai, Vidiškiai (dekanat wiłkomierski) i Jeziorosy. Przy niektórych wpisach zaznaczono, że jest to nowa księga (np. Skiemonys) albo że stara księga (Čiobiškis, Giedraičiai, Salakas itd.). trudno powiedzieć, czy chodziło o stopień zużycia księgi, czy o dawność wydania. z przedstawionego wykazu miejscowości wynika, że Ewangelie Jaknavičiusa były używane także tam, gdzie później umocnił się język polski (np. Dubingiai, Giedraičiai, Inturkė), nawet poza granicami Republiki Litewskiej (Opsa, Brasław – po kilka egzemplarzy, Dryświaty, Ikaznė, Miorai...). Wszędzie tam księża, jak widać, nie mogli się bez nich obejść. tradycja skracania tytułu Ewangelii Jaknavičiusa słowem Ewangeliczka (Ewangeliczki) mogła zostać odziedziczona z dawniejszych czasów. Przed stu laty w aktach wizytacji 168 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV ZigMas ZinkeViČius biskupa żmudzkiego Kazimierza Paca również nierzadko znajdujemy zapis Ewangeliczki (np. Alsėdžiai, Betygala, Kelmė – 2 egz.), raz – Ewangelijki małe (Radviliškis), obok dłuższych nazw Ewangeliczka polska i litewska (Žeimiai), Ewangeliczki polskie y litewskie (Tryškiai), Ewangeliczki polskie z litewskim (Baisogala) i Ewangelijki polskie y litewskie (Žagarė), a także po łacinie Liber evangeliorum, idiomate polonico et samogitico (Lygumai). Przy tym ostatnim wpisie znajduje się jeszcze inny: Rosarium idiomate samogitico – prawdopodobnie należy tłumaczyć jako Ogród różany w języku żmudzkim. co to za książka? Słowem samogitica, jak się zdaje, nazywano ówczesny wariant litewskiego języka pisanego używany na potrzeby Żmudzi, którego początek dała obecna gwara nizin środkowej Litwy. trudno powiedzieć, czy rzeczywiście we wszystkich wskazanych przypadkach skrót Ewangeliczka (Ewangeliczki) oznacza Ewangelie Jaknavičiusa. wątpliwości budzą wczesne akta wizytacji diecezji żmudzkiej, ponieważ znajduje się tam również Ewangeliczki polskie – pominięto i litewskie: czy jest to polska księga ewangelii? (w Užventys). Zamiast Ewangeliczki spotyka się Evan(g) elijki (w Pakruojis, Pušalotas). Zresztą łacińska lub polska księga Ewangelii określana jest mianem Liber evangeliorum (np. w Smilgach, Wilkiji). Jakkolwiek by było, nie ulega wątpliwości, że Ewangelie Jaknavičiusa pod koniec XVIII wieku nadal były bardzo potrzebną i powszechnie używaną księgą. Bez niej księża, zwłaszcza ci, którzy słabo znali język litewski lub nie znali go wcale, nie mogli się obejść. Widać to na podstawie przejrzanych akt wizytacji. Obraz stałby się jeszcze wyraźniejszy po przejrzeniu rękopiśmiennych akt wizytacji, których zachowało się wiele. Jednak z powodu pogarszającego się stanu zdrowia autora niniejszego artykułu nie były one dla niego dostępne. Będą musieli to zrobić przyszli badacze. Cieszy, że LkMA kontynuuje publikowanie dokumentów akcji wizytacyjnej zorganizowanej przez biskupa Ignacego Masalskiego. Już drukowany jest zbiór dokumentów dekanatu kowieńskiego. Planuje się wydawać także inne dokumenty, nie tylko biskupa Massalskiego. ŠaLtiniai Breslaujos dekanato vizitacija 1782–1783 m., atlikta Vilniaus vyskupo Ignoto Jokūbo Masalskio parėdymu (Lietuvos istorijos šaltiniai 7), par. romualdas firkovičius. Vilnius: katalikų akademija, 2008. Pabaisko dekanato vizitacija 1782–1784 m., atlikta Vilniaus vyskupo Ignoto Jokūbo Masalskio parėdymu (Lietuvos istorijos šaltiniai 9), par. algirdas antanas baliulis. Vilnius: katalikų akademija, 2010. Ukmergės dekanato vizitacija 1784 m., atlikta Vilniaus vyskupo Ignoto Jokūbo Masalskio parėdymu (Lietuvos istorijos šaltiniai 8), par. sigitas jegelevičius. Vilnius: katalikų akademija, 2009. Žemaičių vyskupo Kazimiero Paco 1675–1677 m. sudaryti vizitacijų aktai (Lietuvos istorijos šaltiniai 10), par. Mindaugas Paknys. Vilnius: katalikų akademija, 2011.