Juozas Aleksandravičius. „Kretingos tarmės žodynas“

178 acta Linguistica Lithuanica LXVI antanas baLaŠaitis Kierunki badań naukowych: leksykografia, kultura języka, terminologia. juozas aleksandravičius Słownik gwary kretyngskiej Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2011, 512 s. isbn 978-609-411-072-6 należy cieszyć się z zapału i dorobku litewskich dialektologów. W 2011 r. Instytut Języka Litewskiego wydał aż dwa słowniki gwar: drugi tom Słownika gwary dieveniškiej (608 s.), opracowany przez językoznawców tego instytutu danguolė Mikulėnienė, kazys Morkūnas i aloyzas Vidugiris, oraz Słownik dialektu kretyngskiego juozasa aleksandravičiusa. Początek takim słownikom dało zainteresowanie wykładowców Uniwersytetu Wileńskiego w latach powojennych (od 1949 r.) gromadzeniem danych dotyczących litewskich dialektów. Źródłem tych danych byli studenci różnych dialektów studiujący lituanistykę na uniwersytecie, zachęcani do przedstawienia opisu swojej rodzimej gwary jako pracy dyplomowej. Z nich (ponad 60) ówczesny docent uniwersytecki Zigmas Zinkevičius opracował obszerną monografię o dialektach języka litewskiego Lietuvių dialektologija (1966) z 75 mapami danych fonetycznych. Pierwszym autorem pracy dyplomowej dotyczącej dialektu był absolwent z 1949 r., pochodzący z Kretyngi, z wsi Būbeliai, Juozas Aleksandravičius (1920–2007). Podczas studiów był pierwszym przewodniczącym studenckiego naukowego koła językoznawczego, a na dalsze studia został skierowany do aspirantury Instytutu Języka Litewskiego. Był także jednym z uczestników pierwszej ekspedycji dialektologicznej do rejonu preńskiego w 1950 r. Niestety, los nie oszczędzał tego zdolnego prymusa. Został usunięty z aspirantury (po ujawnieniu przez władze sowieckie nieodpowiadających im faktów biograficznych; ponadto jego siostra wyjechała na Zachód). Rozprawę napisał i obronił w 1968 r., pracując w Instytucie Doskonalenia Nauczycieli. Aleksandravičius był pierwszym spośród litewskich dialektologów, który postanowił opracować słownik swojego rodzinnego dialektu. zapisywał słowa i zdania już podczas studiów. Po kilku latach pracy nauczycielskiej zaczął pisać tekst słownika. Do rozprawy o gwarze kretyngoskiej dołączył dodatek zawierający ponad 3000 słów gwarowych (bez zdań ilustracyjnych). Odsunięty przez władze od dialektologii ku słownikowi powrócił dopiero na starość – w 2004 r.1 1 dowiadujemy się o tym z artykułu wprowadzającego do słownika „Działalność lituanistyczna i pedagogiczna Juozasa Aleksandravičiusa”, w którym przedstawiono wrażenia współczesnych mu kolegów (Algirdasa Sabaliauskasa, Zigmasa Zinkevičiusa, Broniusa Dobrovolskasa i redaktorki Danguolė kretingos tarmės žodynas 179recenzijos / reviews dlatego w 2007 r. przygotowania do druku ponownie zaproponowanego Instytutowi Języka Litewskiego rękopisu słownika podjęły się kierowniczka Wydziału Historii Języka i Dialektologii prof. dr Danguolė Mikulėnienė oraz doc. dr Daiva Vaišnienė. Ich wysiłki przedstawiono w artykule redakcyjnym Vaišnienė „Słownik gwary kretyngoskiej: główne zasady przedstawiania materiału”. Zaznaczono w nim, że autor, który po długiej przerwie powrócił do pisania słownika, „nie zdążył już przeczytać tego słownika od początku do końca, ujednolicić i rozstrzygnąć kwestii prezentacji niektórych słów czy form, dlatego redakcja naukowa musiała odpowiedzieć na wiele ważnych pytań związanych nie tylko z kwestiami technicznymi, lecz także z zagadnieniami interpretacji naukowej” . Redaktorki słownika odnosiły się z szacunkiem do przedłożonego rękopisu: starały się zachować „zgodność poglądów autora i redaktora naukowego”. W obszernym (16-stronicowym) artykule redakcyjnym omówiono zasady opracowania słownika, transkrypcję, transponowanie, uściślanie znaczeń. Wynika z tego, że redaktorzy znacznie napracowali się nad tekstem słownika – starano się dostosować słownik do współczesnego poziomu leksykografii gwarowej. Po tym artykule jako wstęp do słownika zamieszczono jeszcze obszerniejsze (18-stronicowe) „Uwagi wstępne” autora, w których omówiono dość rozległy obszar gwary (około 600 kilometrów kwadratowych), jego mieszkańców (wśród nich także Kuršininków), historię tego regionu, nazwy miejscowe, najbardziej charakterystyczne cechy gwary, dobór słów itp. Autor wskazuje, że w słowniku podano charakterystyczne słowa wyłącznie z najbardziej zachodniej części północnożmudzkiej gwary. A zatem omawiany słownik jest dość obszernym słownikiem dyferencjalnym (choć nie brakuje w nim również słów języka ogólnego). Łącznie zawiera on ponad 14 tysięcy słów. Zgodnie z wcześniejszym rozumieniem pozostawiono słownikowi nazwę Słownik gwary kretyngskiej, choć obecnie skłania się ku nazywaniu takich publikacji słownikami poszczególnych odmian mowy. Wzorowano się na przykładzie pierwszego wydanego tego rodzaju słownika Vytautasa Vitkauskasa. Słowniki te nazywane są również inaczej: Słownik okolic Daukšiai Vita Labutisa, Klementina Vosylite kończy opracowywać Słownik Kupiškėnai. Przygotowywany do druku słownik okolic Mosėdis Birutė Rokaitė-Vanagienė (1934–2011) będzie trzecim słownikiem dialektu żmudzkiego. Mikulėnienė), przybliżające obecnemu pokoleniu językoznawców osobowość autora i warunki czasów, w których żył – to „złożony los litewskiego inteligenta w latach drugiej wojny światowej i okresu powojennego” (Mikulėnienė). Omawiając słownik, przede wszystkim należy wymienić słowa charakterystyczne dla tego i szerzej pojętego regionu Żmudzi: añs, anà ‘on, ona’, beñgti ‘kończyć’, drktas ‘gruby’, ėskùs ‘żarłoczny, łakomy’, gróbas ‘jelito’, ýlinas ‘ostry’, krõkti ‘płakać’, klis ‘kamień’, kušti ‘poruszać się, ruszać się’, plė ‘kaczka’, pūra ‘pszenica ozima’2, ràsi (i 5 wariantów) ‘być może, prawdopodobnie’, rezgin ‘łapcie ze skóry’, stinis ‘burak ćwikłowy’, skis ‘raz’, skadis ‘ból’, skderva ‘odłamek’, skundžia ‘trudności’, smagùs ‘ciężki’, smegties ‘włazić, torować sobie drogę’, šėr ‘linienie, łysienie’, trsti ‘biegać, szaleć’, veizti ‘patrzeć’, vpūtas, vėpūtins ‘zaspa’, 2 Tego hasła nie ma w Lkž, ale jego występowanie wskazano na mapie Atlasu języków bałtyckich (2009: 159). 180 acta Linguistica Lithuanica LXVI žvaizd ‘gwiazda’. Kilka swoistych przymiotników z antanas baLaŠaitis przedrostkiem ap-: apdurns, apkūns, aplams, -ė ‘niedbaluch’, apsauss, apsens, apžals, apžiuliks, - ‘cwaniaczek’, odpowiadających derywatom języka ogólnego z przyrostkiem -okas. W słowniku jest mnóstwo swoiście utworzonych przysłówków, zwłaszcza od dawnych form miejscownika: áudrotie ‘podczas burzy’, gidrotė3, gili, katrotie, lnantie, lýtotie, segantie, sniñgantie, spéiguotie, šatie, šapie ‘szybko’, šitie, šiókie, šlãpie, tasie, tõlie, vjuotie, vtrotie. Dla dialektu charakterystyczne jest tworzenie przysłówków z przedrostkiem pair i końcówką -iuo, odpowiadającą ogólnolitewskiej końcówce -ui: padieniuõ, paeiliuõ, pagauriuõ, pakarčiuõ, pakeliuõ, paplaukiuõ, paporiuõ, parindžiuõ, pasauliuõ, paskypuõ, pavandeniuõ, pavjuo, pavišiuo. Interesujące są przysłówki czasu: užtáipernai ‘przed przedwczoraj’, užtáivakar ‘dwa dni temu’. W dialekcie występują również derywaty o znaczeniu pejoratywnym z przedrostkiem naaraz przyrostkiem -alis, -ė: nãkabis ‘ktoś niezbyt do czegoś przydatny, nierób’, nãkažis ‘ktoś marny, lichy’, navkšlis, -ė ‘ktoś nieudolny, nieodpowiedni’. Przyrostek -alė, jak gdyby bez znaczenia deprecjonującego, jest używany do nazywania niezamężnych kobiet, natomiast wyrazy pospolite mają znaczenie deprecjonujące: butãlis ‘kiepski dom’, kelãlis, kėsalis ‘lichy kopiec’, kūtãlis ‘kiepska obora’, lovãlė, mergãlė, mūrãlis ‘kiepska kuchnia’, nosãlė, numãlis, pelkãlė, snopãlė ‘gap’, šnekala, švãmalis ‘nicpoń, nieudacznik’, trobãlė, žardãlis. Przeciwne, pieszczotliwe znaczenie mają nazwy członków rodziny: mamãlė, tėvãlis, vyrãlis i dievãlis . W gwarze kretyngskiej żywa jest również swoista liczba podwójna: katrùdu, katrdi ‘którzy dwaj’, pačiùdu, patdi ‘sami dwaj’, vèdu, vèdi ‘my dwoje’, šiùdu, šdi ‘ci dwaj, te dwie’: vdọ s  anu kẹik  ệ lga lãikuovûos ǁ vèdệms abdệms tuoks  pàt lẹkệms ǁ vdọ ẽtâ nmi ǁ šèkẹ tâ ẹ  jdộm dộuọ pọ  saldâini ǁ czas przeszły niedokonany częstotliwy jest wyrażany za pomocą czasownika posiłkowego liuob z bezokolicznikiem i innymi formami: kletîe ubâm mẹigûotẹ ǁ w słowniku widać także użycie przedrostkowych partykuł iš, nu, pri, už, charakterystycznych nie tylko dla gwary tego regionu, w odpowiedzi twierdzącej na pytanie zamiast całego czasownika: a  jau švẹrîet pitùs? ǁ – š ǁ a  priválgê? ǁ – pr ǁ ar  ọžẽsi pri  mnẹs? ǁ – ž ǁ Wielką wartością słownika są zdania ilustracyjne. Są one różnorodne, często krótkie (nierzadko obok siebie występują również podobne), z rozmów zapisano także dłuższe, podano fragmenty powiedzeń, przysłów i pieśni (nie unikano również talalin). W porównaniu ze Słownikiem Kupiškėnów ilustracji jest znacznie mniej: do wielu wyrazów dodano zaledwie jedno króciutkie zdanie. czytając słownik, wyobrażasz sobie codzienne życie, troski i nastroje ludzi z okresu powojennego. chciałbym przytoczyć kilkanaście (ze względów praktycznych zostały one transponowane): Najlepsze lekarstwo – żyć rozsądnie. Kto ma dużo pracy, nie ma czasu nawet umrzeć. Jakie życie, taka i śmierć. Głód i żelazo łamie. Czasu i swojego zegarka nie przegonisz. Która teraz godzina? Ile związało się, tyle i trwa. Miłość jak ślina: wyciągnęła się i spadła. Jak blezdinga laksdėl 3 wątpliwa odmienna końcówka. kretingos tarmės žodynas 181recenzijos / reviews to podziemiami, będzie deszcz. Ka i z zakrętem, bi prościej. Jeśli chcesz, żeby coś wyrosło, trzeba przyłożyć pazur. Czarno-biała, bi ugotowana. Nieś – przygnieć, a co przygnieciesz, to jak brzytwą ogolisz. Dołączenie do kołchozów nam nie pasowało: wszystko zrujnowali. Przez cały tydzień byłem jak nie u siebie, kiedy zabrali ziemię. Czekam, czekam, kiedy wrócisz do domu. Wilk urodził się taki i taki umrze. Niech cię śmierć porwie! Na koniec kilka uwag. Porównując LKŻ i słowniki gwarowe, można dostrzec zmiany w strukturze artykułu słownikowego. Zgodnie z prawidłowością w słowniku LKŽ przysłówki odprzymiotnikowe i zdrobniałe rzeczowniki utworzone (z przyrostkiem -ai) były podawane w haśle przymiotnika lub rzeczownika, natomiast w słowniku gwary kretyngskiej są one wysuwane jeszcze pod osobnym nagłówkiem. Tak postępować wskazała Państwowa Komisja Języka Litewskiego uchwałą protokolarną z posiedzenia z dnia 21 grudnia 2006 r., ponieważ należy je uważać za samodzielne wyrazy. W omawianym słowniku, jak wynika z faksymile rękopisu, autor nie wyodrębnił tych przysłówków, natomiast zdrobniałe rzeczowniki podał w osobnym gnieździe. Redaktorka Vaišnienė stwierdziła, że nie czyniono tego konsekwentnie, dlatego należało wszystko uporządkować zgodnie z zaleceniami VLKK. Po takim postępowaniu w słownikach przybywa wyrazów. Z drugiej strony nieregularnie utworzone przysłówki były wyodrębniane w osobnym artykule. A zatem obecnie jedne i drugie są oceniane leksykograficznie jednakowo. znaczeń objaśnień. wydaje się, że należało dokładniej wyjaśnić kilka terminów potocznych. Langnė – pokój na drugim końcu chaty. Tutaj pasowało dodać – w gorszym. Przydało się zajrzeć do Lkž, podobnie jak przy objaśnianiu párlaidinis – część wozu. pasowało dodać – łącząca, por. perlaidinys. niejasne, dlaczego pyragiùkas jest objaśniany w liczbie mnogiej – bułeczki. Kamùnija nie jest sakramentem bierzmowania. Gnė to nie tylko płachta do noszenia siana, por. Lkž. Obok licznie podanych zapożyczeń trudno uznać za tradycyjny wyraz gwarowy ekspirnas, pãjamas, balatõrija czy finansowy twór pináusai, péršvietamoji ‘pomieszczenie rentgenowskie’, ddelis ãčiuo. Autor we wstępie pisał, że opracował słownik różnicowy. Czy zatem redaktorki nie powinny były zaproponować mu usunięcia słów języka ogólnego, które nie mają znaczeń charakterystycznych dla dialektu, np.: grdyti, grbti, gretas, gulti, radė, rugsjis i in. Raczej nie należy uważać stanė i sumnnė za hybrydy – są to slawizmy, podobnie jak stanė. Lelijlės nie należałoby już uważać za hybrydę. Jako slawizm lelija oznaczona jest tylko w słowniku dialektu druskiennickiego, natomiast w Lkž nie jest podawana. Kończąc artykuł, cieszę się, że tak życzliwie został przyjęty przez dialektologów instytutu wielki dorobek Aleksandravičiusa – pomnik historii gwary żmudzkiej i języka. Pięknie wydany, z odpowiednim wstępem, dołączył do grona słowników dialektalnych. Krzywda doznana z powodu obcej władzy nie złamała wytrwałego Żmudzina. Usunięty z instytutu marzycieli, tłumiąc urazę, powrócił z darem dla językoznawstwa litewskiego. 182 acta antanas baLaŠaitis Linguistica Lithuanica LXVI Literatura Atlas języków bałtyckich . Prospekt = Atlas języków bałtyckich . Prospektas = Atlas języków bałtyckich . A Prospect, redaktorki i autorki wstępu: danguolė Mikulėnienė, anna stafecka; autorki komentarzy do map: ilga jansone, anna stafecka, rima bacevičiūtė, asta Leskauskaitė; komputerową wersję map opracował edmundas trumpa. Ryga: Łotewski Uniwersytet Państwowy, Instytut Języka Łotewskiego, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2009. Słownik gwary dieveniškijskiej. N–Ž. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2010. Słownik dialektu kretyngskiego. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2011. Nadesłano 3 marca 2012 r. antanas baLaŠaitis Didlaukio 27-64, LT-08320 Wilno, Litwa