Juozas Aleksandravičius. „Kretingos tarmės žodynas“

ANTANAS BALAŠAITIS Kierunki badań naukowych: leksykografia, kultura języka, terminologia. Juozas Aleksandravičius SŁOWNIK GWARY KRETYŃSKIEJ Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2011, 512 p. ISBN 978-609-411-072-6 Należy cieszyć się z rozmachu i pracy litewskich dialektologów. W 2011 r. Instytut Języka Litewskiego wydał aż dwa słowniki gwar: drugi tom (608 s.) słownika gwary z okolic Dieveniškės, opracowany przez językoznawców tego instytutu Danguolė Mikulėnienė, Kazio Morkūno i Aloyzo Vidugirio, oraz słownik gwary kretyngskiej autorstwa Juoza Aleksandravičiusa. Początek takim słownikom dało zainteresowanie wykładowców Uniwersytetu Wileńskiego, które pojawiło się w latach powojennych (od 1949 r.), gromadzeniem materiałów dotyczących gwar litewskich. Źródłem tych materiałów byli studenci różnych gwar studiujący lituanistykę na uniwersytecie, zachęcani do przedstawienia opisu własnej rodzimej gwary jako pracy dyplomowej. Na ich podstawie (ponad 60) ówczesny docent uniwersytetu Zigmas Zinkevičius opracował obszerną monografię o gwarach języka litewskiego Dialektologia litewska (1966), zawierającą 75 map danych fonetycznych. Autorem pierwszej gwarowej pracy dyplomowej był absolwent z 1949 r., kretyńczyk Juozas Aleksandravičius (1920–2007) ze wsi Būbeliai. Podczas studiów był pierwszym przewodniczącym studenckiego koła naukowego językoznawców, a na dalsze studia skierowano go do aspirantury Instytutu Języka Litewskiego. Był też jednym z uczestników pierwszej ekspedycji dialektologicznej do rejonu preńskiego w 1950 r. Niestety, los nie oszczędzał tego utalentowanego pioniera. Został usunięty z aspirantury (gdy wyszły na jaw fakty z biografii niepożądane dla władz sowieckich; ponadto jego siostra wyjechała na Zachód). Rozprawę napisał i obronił w 1968 r., pracując w Instytucie Doskonalenia Nauczycieli. Aleksandravičius był pierwszym litewskim dialektologiem, który wpadł na pomysł opracowania słownika swojej rodzimej gwary. Już podczas studiów zapisywał wyrazy i zdania. Pracując przez kilka lat jako nauczyciel, zaczął pisać tekst słownika. Do rozprawy o gwarze kretyńskiej dołączył dodatek obejmujący ponad 3000 wyrazów gwarowych (bez zdań ilustracyjnych). Władze zepchnęły go z dialektologii ku słownikarstwu; do tej dziedziny powrócił dopiero na starość — w 2004 r.1 1 Dowiadujemy się o tym z wstępnego artykułu do słownika „Działalność lituanistyczna i pedagogiczna Juozo Aleksandravičiusa”, w którym przedstawiono wspomnienia współczesnych mu kolegów (Algirdasa Sabaliauskasa, Zigmosa Zinkevičiusa, Bronisaus Dobrovols- 178 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Kretingos tarmės žodynas Dlatego przygotowania do druku rękopisu słownika, ponownie zaproponowanego Instytutowi Języka Litewskiego w 2007 r., podjęły się kierowniczka Wydziału Historii Języka i Dialektologii prof. dr Danguolė Mikulėnienė oraz doc. dr Daiva Vaišnienė. Ich starania opisano w artykule redakcyjnym Vaišnienė „Słownik gwary kretyngskiej: podstawowe zasady prezentacji materiału”. Zaznaczono w nim, że autor, który po długiej przerwie powrócił do pisania słownika, „nie zdążył już przeczytać tego słownika od początku do końca, ujednolicić i rozstrzygnąć sposobu prezentacji niektórych słów czy form, dlatego redakcja naukowa musiała odpowiedzieć na wiele ważnych pytań związanych nie tylko z kwestiami technicznymi, lecz także z zagadnieniami interpretacji naukowej”. Redaktorki słownika odniosły się do przedłożonego rękopisu z szacunkiem: starały się zachować „zgodność poglądów autora i redaktora naukowego”. W obszernym (16-stronicowym) artykule redakcyjnym omówiono zasady opracowania słownika, transkrypcję, transponowanie i uściślanie znaczeń. Widać z tego, że redaktorzy włożyli wiele pracy w tekst słownika, dążąc do dostosowania go do współczesnego poziomu leksykografii gwarowej. Po tym artykule, jako wstęp do słownika, zamieszczono jeszcze bardziej szczegółowe (18-stronicowe) „Uwagi wstępne” autora, w których omówiono dość rozległy obszar gwary (około 600 kilometrów kwadratowych), jego mieszkańców (w tym kurończyków), historię tego regionu, nazwy miejscowe, najbardziej charakterystyczne cechy gwary, dobór słów itp. Autor wskazuje, że słownik zawiera charakterystyczne wyrazy wyłącznie z najbardziej zachodniej części północnożmudzkiej gwary. A zatem omawiany słownik jest dość obszernym słownikiem dyferencjalnym (choć nie brakuje w nim również wyrazów języka ogólnego). Łącznie zawiera ponad 14 tysięcy wyrazów. Zachowano w nim tytuł Słownik gwary kretyngskiej, zgodny z wcześniejszym rozumieniem, choć obecnie skłania się ku nazywaniu ich słownikami gwar. Wzorowano się na pierwszym wydanym słowniku tego rodzaju autorstwa Vytautasa Vitkauskasa. Słowniki te nazywa się także inaczej: Słownik okolic Daukšiai Vito Labučisa; Klementina Vosilytė kończy opracowywać Słownik Kupiškėnów. Do druku przygotowywany jest Słownik okolic Mosėdis Birutė Rokaitė-Vanagienė (1934–2011) – będzie to trzeci słownik gwary żmudzkiej. Omawiając słownik, należy przede wszystkim wymienić wyrazy charakterystyczne dla tego regionu i szerzej dla Żmudzi: añs, anà „on, ona”, bėngti „kończyć”, drūktas „gruby”, ėškùs „żarłoczny, łakomy”, gróbas „jelito”, ýlinas „spiczasty”, kròkti „płakać”, kūlis „kamień”, kušėti „poruszać się, ruszać się”, pýlė „kaczka”, pūrai „pszenica ozima”², raši (i 5 wariantów) „może, zapewne”, rezginė „but łapciowy”, sėtinis „grys”, šykis „raz”, skaūdis „ból”, skėderva „drzazga”, skundžiai „truktiai”, smagùs „ciężki”, smeigties „włazić, przedzierać się”, šėrė „karmienie, żywienie”, trėšti „biegać, szaleć”, veizėti „patrzeć”, vėpūtas, vėpūtinys „zaspa”, wspomnienia Kio i redaktorki Danguolė Mikulėnienė) przybliżają obecnemu pokoleniu językoznawców osobowość autora oraz warunki epoki, w której żył — ukazują „złożony los litewskiego inteligenta w latach II wojny światowej i okresu powojennego” (Mikulėnienė). 2 Šio nėra LKŽ, bet jo paplitimas nurodytas Baltų kalbų atlaso žemėlapyje (2009: 159). Recenzijos / Reviews 179 ANTANAS BALAŠAITIS žvaizdė ‘gwiazda’. Kilka swoistych przymiotników z przedrostkiem ap-: apdurnỹs, apkūnỹs, aplamỹs, -ė ‘niechluj’, apsausỹs, apsenỹs, apžalỹs, apžiulikỹs, -ė ‘dość przebiegły’, odpowiadających derywatom języka ogólnego z przyrostkiem -okas. W słowniku jest mnóstwo swoiście utworzonych przysłówków, zwłaszcza pochodzących od dawnych form miejscownika: áudrotie ‘podczas burzy’, giẽdrotė³, giliẽ, kaitrotie, lýnantie, lýtotie, ser̃gantie, snìngantie, spéiguotie, šaltie, šãrpie ‘szybko’, šiltie, šiõkie, šlãpie, tam̃sie, tõlie, vėjuotie, vėtrotie. Gwarę cechuje tworzenie przysłówków z przedrostkiem pa- i końcówką -iuo, odpowiadającą ogólnolitewskiemu -ui: padieniuõ, paeiluiõ, pagauriuõ, pakarčiũo, pakeliuõ, paplaukiuõ, paporiuõ, parindžiuõ, pasauliuõ, paskypuõ, pavandeniuõ, pavėjuo, paviršiuo. Ciekawe są przysłówki czasu: užtáipernai ‘dwa lata temu’, užtáivakar ‘przedwczoraj’. W gwarze występują też formacje o znaczeniu pejoratywnym z przedrostkiem na- lub przyrostkiem -alis, -ė: nãkabis ‘ktoś mało przydatny, łajdak’, nãkažis ‘ktoś marny, kiepski’, navėkšlis, -ė ‘ktoś nieudany, nieodpowiedni’. Przyrostek -alė zdaje się być używany bez pejoratywnego znaczenia na określenie niezamężnych kobiet, podczas gdy wyrazy języka ogólnego mają znaczenie pejoratywne: butãlis ‘kiepski dom’, kelãlis, kẽšalis ‘niewielka kępa’, kūtãlis ‘kiepska obora’, lovãlė, mergãlė, mūrãlis ‘kiepski piec’, nosãlė, numãlis, pelkãlė, snopãlė ‘gapowicz’, šnekalãl, švãmalis ‘nicpoń, nieudacznik’, trobãlė, žardãlis. Przeciwne, pieszczotliwe znaczenie mają nazwy członków rodziny: mamãlė, tėvãlis, vyrãlis i dievãlis. W gwarze kretyngskiej nadal żywa jest swoista liczba podwójna: katrūdu, katridi ‘którzy dwaj’, pačiūdu, patidi ‘sami dwaj’, vėdu, vėdi ‘my dwaj, my dwie’, šiūdu, šidi ‘ci dwaj, te dwie’: vėdo sȯ anõu keik ė lga lãi kuovũos ‖ vėdėms abėdėms tuoks pȧt lekėms ‖ vėdo ėtãu nõmėj ‖ šėke tãu e_ jọdõm dõusọ po_saldãini ‖ Czas przeszły częstotliwy wyrażany jest za pomocą czasownika posiłkowego liuob z bezokolicznikiem i innymi formami: kliẽtė ǐõubãm mėigũotė ‖ W słowniku widać również użycie przedrostkowych partykuł iš, nu, pri, už, charakterystyczne nie tylko dla tej okolicy, jako odpowiedzi twierdzącej na pytanie zamiast całego czasownika: a_ jau ėšveriet pėitus? ‖ – ėš ‖ a_priválgė? ‖ – pri ‖ ar_ožėsi pri_mõnes? ‖ – ož ‖ Wielką wartością słownika są zdania ilustrujące. Są różnorodne, często krótkie (obok siebie pojawiają się też podobne); zapisano rozmowy, z których pochodzą również dłuższe przykłady, zamieszczono powiedzenia, przysłowia i fragmenty pieśni (nie pominięto też wyliczanek). W porównaniu z Kupiškėnų žodynu przykładów jest znacznie mniej: do wielu wyrazów dodano zaledwie jedno krótkie zdanie. Czytając słownik, wyobrażamy sobie życie codzienne, troski i nastroje ludzi z okresu powojennego. Chciałbym przytoczyć kilkanaście przykładów (ze względów praktycznych zostały one zapisane w transpozycji): Najlepsze lekarstwo to żyć rozsądnie. Kto ma dużo pracy, nie ma czasu nawet umrzeć. Jakie życie, taka i śmierć. Głód i żelazo łamie. Czasu, ani swojego szczenięcia, nie pogonisz. Która teraz godzina? Ile się narąbało, tyle czasu. Miłość jak ślina: przeciągnęła się i spadła. Jak jaskółka lata- 3Wątpliwa jest odmienna końcówka. 180 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Kretingos tarmės žodynas po nizinach, będzie padać. Jak już z zakrętem, to lepiej prosto. Jeśli chcesz, żeby nogi urosły, trzeba paznokieć przyłożyć. Czarne białe, byle ugotowane. Nie będziesz szyć – zginiesz, a jak zginiesz, to cię jak nożem oskrobią. Dołączanie do kołchozów nam nie odpowiadało: wszystko zniszczyli. Przez cały tydzień byłem jak nie swój, kiedy ziemię zabrali. Protali, protali, kiedy ty wrócisz do domu. Jaki urodził się siwy, taki i umrze. Niech cię śmierć porwie! Na koniec kilka uwag. Porównując LKŽ i słowniki gwarowe, widać zmiany w budowie hasła słownikowego. Zgodnie z zasadami LKŽ przysłówki odprzymiotnikowe utworzone regularnie (z przyrostkiem –ai) oraz rzeczowniki zdrobniałe podawano w haśle przymiotnika lub rzeczownika, natomiast w Kretingos tarmės žodyne wyodrębnia się je jako osobne hasła. Takie postępowanie zaleciła Państwowa Komisja Języka Litewskiego uchwałą protokolarną z posiedzenia 21 grudnia 2006 r., ponieważ uznaje się je za samodzielne wyrazy. W omawianym słowniku, jak wynika z faksymile rękopisu, autor nie wyodrębnił osobno takich przysłówków, natomiast rzeczowniki zdrobniałe podał w osobnym gnieździe. Redaktorka Vaišnienė uznała, że nie robiono tego konsekwentnie, dlatego należało uporządkować całość zgodnie z zaleceniami VLKK. Wskutek tego w słownikach przybywa wyrazów. Z drugiej strony przysłówki utworzone nieregularnie wyodrębniano jako osobne hasła. A zatem obecnie oba rodzaje traktuje się leksykograficznie jednakowo. Jeśli chodzi o objaśnienia znaczeń. Wydaje się, że kilka terminów związanych z życiem codziennym należało wyjaśnić dokładniej. Langinė – pokój na drugim końcu domu. Warto było dodać: „w gorszej części”. Przydatne byłoby zajrzenie do LKŽ, podobnie jak przy objaśnianiu pārlaidinis – część wozu. Warto było dodać: „łącząca”, por. perlaidinys. Nie wiadomo, dlaczego pyragiūkas objaśniono rzeczownikiem w liczbie mnogiej – „bułeczki”. Kamūnija nie oznacza sakramentu bierzmowania. Gūnė to nie tylko płachta do noszenia siana, por. LKŽ. Wśród licznie podanych zapożyczeń trudno uznać za tradycyjne wyrazy gwarowe ekspirinas, pājamas, balatorija ani przeróbki terminów finansowych pināusai, pāršuietamojī ‘pomieszczenie rentgenowskie’, didelis āčiuo. Autor napisał w przedmowie, że przygotował słownik różnicowy. Czy zatem redaktorki nie powinny były zaproponować mu usunięcia wyrazów języka ogólnego, które nie mają znaczeń charakterystycznych dla gwary, np.: girdyti, grėbti, greitas, gulėti, raidė, rugsėjis i in. Trudno uznać za hybrydy stalnė i sumnėnė – to zapożyczenia z języków słowiańskich, podobnie jak stainė. Lelijėlės nie należy już uznawać za hybrydę. Jako zapożyczenie słowiańskie lelija jest oznaczona tylko w Druskininkų tarmės žodyne, natomiast LKŽ jej nie odnotowuje. Kończąc artykuł, cieszę się, że środowisko dialektologów Instytutu tak życzliwie przyjęło wielkie dzieło Aleksandravičiusa – pomnik gwary i historii języka żmudzkiego. Pięknie wydane, z odpowiednim wstępem, dołączyło do grona słowników gwarowych. Krzywda doznana z rąk obcej władzy nie złamała upartego Żmudzina. Usunięty z wymarzonego instytutu, stłumiwszy urazę, powrócił z darem dla językoznawstwa litewskiego. Recenzijos / Reviews 181 ANTANAS BALAŠAITIS LITERATŪRA Baltų valodų atlants. Prospekts = Baltų kalbų atlasas. Prospektas = Atlas of the Baltic Languages. A Prospect, sudarytojos ir įvado autorės: Danguolė Mikulėnienė, Anna Stafecka; žemėlapių komentarų autorės: Ilga Jansone, Anna Stafecka, Rima Bacevičiūtė, Asta Leskauskaitė; žemėlapių kompiuterinį variantą parengė Edmundas Trumpa. Rīga: Latvijas Universitātes Latviešu valodas institūts, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. Dieveniškių šnektos žodynas. N–Ž. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2010. Kretingos tarmės žodynas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2011. Įteikta 2012 m. kovo 3 d. ANTANAS BALAŠAITIS Didlaukio 27-64, LT-08320 Vilnius, Lietuva 182 Acta Linguistica Lithuanica LXVI