Leszek Bednarczuk. „Językowy obraz Wielkiego Księstwa Litewskiego. Millenium Lithuaniae MIX–MMIX“

170 acta Linguistica Lithuanica LXVI jonas PaLionis Kierunki badań naukowych: historia litewskiego języka pisanego, onomastyka. Leszek Bednarczuk językowy obraz Wielkiego Księstwa Litewskiego. Millenium Lithuaniae MIX–MMIX Kraków: Lexis, 2010, 311 s. ISBN 978-83-89425-69-0 Tysiąclecie Litwy, a dokładniej – tysiąclecie od najstarszej wzmianki o znanej nazwie Litwy w źródłach pisanych – spotkało się z szerokim oddźwiękiem nie tylko w naszym, lecz także w świecie naukowym innych, zwłaszcza sąsiednich, narodów. Ukazało się niemało artykułów związanych ze wzmianką o nazwie Litwy (Lituae) w rocznikach kwedlinburskich, a także obszerniejszych studiów inspirowanych tym tysiącletnim jubileuszem, w których analizowane są z różnych perspektyw problemy gospodarcze, polityczne, społeczne i kulturalne Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL). W niektórych z nich węziej lub szerzej omawia się także różnorodność językową oraz stosunki językowe w WKL. Pod tym względem szczególnie wyróżnia się wydana w 2010 r. w Krakowie obszerna książka polskiego bałtysty, slawisty i indoeuropeisty Leszka Bednarczuka (Leszek bednarczuk)1 Językowy obraz Wielkiego Księstwa Litewskiego. Millenium Lithuaniae MIX–MMIX. Jest to bodaj pierwsze tego rodzaju studium, w którym analizowany jest duży zespół złożonych problemów nie tylko językowych, lecz także historycznych, badanych przez autora już od 1974 roku (w „bibliografii” książki wskazano aż 32 jego artykuły tego rodzaju)2 . 1 szerzej o nim zob. Encyklopedia języka litewskiego. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2 spośród prac innych autorów, bezpośrednio związanych z jubileuszem nazwy Litwy, należy wymienić: białuński g. Misja prusko-litewska biskupa Brunona z Kwerfurtu, olsztyn: towarzystwo 2008, 74. naukowe i orodek badań naukowych im. Wojciecha ketrzyńskiego, 2010; Meysztowicz W. Św. Brun na Litwie w 1009 roku. – LituanoSlavica Posnaniensia. Studia historica 13; Tysiąclecie Litwy = Millennium Lithuaniae, red. i autor tekstu Mindaugas Šapoka. Wilno: Litewskie Muzeum Sztuki, 2009; Lietuva 1009–2009, red. Adomas Butrimas, Rūta Janonienė, Tojana Račiūnaitė. Wilno: Wydawnictwo Wileńskiej Akademii Sztuk Pięknych, 2009; Pietkiewicz K. Początki państwowości litewskiej. – Studia historyków w roku tysiąclecia Państwa Litewskiego. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2010; Zinkevičius Z. Netimeras, Zebedenas i in. – Baltistika 44(1); Nazwa Litwy. Pochodzenie i tworzenie form. Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, 2010. językowy obraz Wielkiego księstwa Litewskiego. Millenium Lithuaniae MiX–MMiX 171recenzijos / reviews nie tylko stosunki językowe w WKL od najdawniejszych iš knygos įžanginio žodžio („słowo wstępne“) matyti, kad autoriui rūpėję ne czasów, lecz także ich rozwój aż do naszych dni („do dzisiejszej situacji językowej“), a ponadto ich podstawę stanowią przeredagowane i doprecyzowane wcześniej opublikowane artykuły autora. a zatem recenzowaną książkę można uznać za skorygowaną syntezę jego wcześniejszych badań. książka składa się z 15 większych lub mniejszych rozdziałów, z dołączoną na końcu obszerną bibliografią (586 pozycji), wykazem skrótów, streszczeniami książki napisanymi w czterech językach (litewskim, białoruskim, angielskim i polskim), dwiema mapami (etnolingwistyczną WKL oraz toponimów Wileńszczyzny z formantem -enięnta) i tabelą nazw ulic miasta Wilna z XVI–XX w., sporządzoną przez Jonasa Jurkšasa w 1985 r. problematykę językoznawczą we wstępie autor podzielił „w pewnym uproszczeniu“ na trzy grupy tematyczne: 1) kontakty językowe WKL (rozdziały I–IV); 2) etniczna onomastyka WKL (rozdziały V–IX) oraz 3) regionalizmy językowe, ukształtowane na ziemiach WKL. najwłaściwszą metodą badania takiej problematyki jest, zdaniem autora, metoda arealno-porównawcza („arealo-porównawcza“), ponieważ pozwala ona interpretować zjawiska językowe niezależnie od ich zasięgu terytorialnego („niezaleznie od granic językowych“). Pod tym względem najbliższa takiej interpretacji jest etnodialektologia, a hipotetyczne języki i dialekty można rzekomo nazywać etnolektami (terminy autora). Za takie etnolekty w pierwszym rozdziale „stosunki etnolingwistyczne na ziemiach Wielkiego księstwa Litewskiego“ (s. 13–26) uznaje się: 1) język litewski, 2) język białoruski, 3) język polski, 4) język Tatarów litewskich, 5) język karaimów trockich, 6) północno-wschodni jidysz, 7) pogańskie gwary narewskie („pogańskie gwary z narewu“) i 8) mowę rosyjskich staroobrzędowców. Chociaż co do istnienia niektórych wyróżnionych tu etnolektów, podobnie jak co do istnienia niektórych niewymienionych, można mieć wątpliwości, to samo ich wyodrębnienie i wprowadzenie nowych terminów ma podstawy (jedynie oddzielenie interpretacji zjawisk językowych od ich zasięgu terytorialnego, jak mi się wydaje, nie zawsze jest celowe). Aby móc uzyskać wyraźniejszy obraz problematyki książki i zrozumieć sens określenia autora dotyczącego tej klasyfikacji, wyrażonego słowami „w pewnym uproszczeniu“, warto przedstawić pełny wykaz piętnastu rozdziałów książki. Oprócz wspomnianego pierwszego rozdziału kolejne są następujące: ii. drogi christianizacji Litwy (z dodatkiem „Pogoń i wici“) (s. 27–40); iii. Pochodzenie etnosu i języka białoruskiego (s. 41– 60); IV. język polski na ziemiach WKL (s. 61–99); V. rzeczpospolita obojga narodów (p. 100–108); Vi. nazwy Wilna i jego mieszkanców w dokumentach WkL (p. 109–122); Vii. nazwiska (od)etniczne mieszkanców WkL (p. 123–158); Viii. innowacje toponimiczne na ziemiach WkL (p. 159–165); IX. areały hidronimiczne na ziemiach WkL (p. 166–180); X. dlaczego za Niemen? (s. 181–185); Xi. słownictwo flisackie na Wilii (p. 186–193); XII. sytuacja językowa nad Berezyną (s. 194–200); XIII. o języku kronik miejskich Mohylewa i Witebska (s. 201– 212); XIV. Polonizmy w zabytkach i gwarach smoleńskich (su priedu „List do 172 acta Linguistica Lithuanica LXVI Filipa Obuchowicza...“ oraz tekstu białoruskiego jonas PaLionis listu znajdującego się w Krakowie. Z nazw rozdziałów i ich dodatków wynika, że w książce znajdują się zagadnienia bezpośrednio niezwiązane z jej tytułem i omawianą w tiška kopija bei jo kalbos analize) (p. 213–254) ir XV. językowe dziedzictwo WkL w twórczoci adama Mickiewicza (p. 255–280). niej problematyką, a ponadto że najwięcej miejsca poświęcono polonistyce oraz że analiza lingwistyczna jest ściśle powiązana z historią narodów istniejących w WKL. Ta ostatnia cecha, właściwa wszystkim rozdziałom, czyni pracę Bednarčuka interesującą i wartościową nie tylko dla badaczy etnolingwistyki bałtyckiej i słowiańskiej, lecz także dla badaczy historii tych narodów. Ogólnie w książce Bednarčuka wspomina się i kompetentnie omawia tak wiele problemów związanych z językową mozaiką i historią WKL, że w krótkiej recenzji nie sposób ani ogarnąć ich wszystkich, ani szerzej ich skomentować. Dlatego ograniczono się jedynie do kilku uwag ogólnego charakteru oraz do niektórych kwestii dotyczących litewskiego „etnosu”, zwłaszcza tych, które cechuje oryginalne podejście autora. Jedna z takich uwag wiąże się ze wspomnianym już wymiarem czasowym. Chociaż w książce przyjmuje się tradycyjny pogląd, że WKL obejmuje okres od Mendoga do trzeciego rozbioru państwa litewsko-polskiego („Rzeczypospolitej”) w 1795 r. (s. 13), to w wielu przypadkach przekracza się granicę czasową tego fenomenu historycznego i sięga nawet czasów współczesnych. Jest to szczególnie widoczne w rozdziałach, w których opisano etnolekt języka polskiego oraz cechy języka polskiego na etnicznych ziemiach WKL (rozdziały IV, VI). Takie przekroczenie granicy czasowej może być uzasadnione w rozdziałach, w których wyjaśnia się pochodzenie etnonimów, jednak większe odstępstwa w stronę XIX–XX w. przy wyjaśnianiu sytuacji językowej i stosunków językowych w WKL nie wiążą się ani z tytułem książki, ani z omawianą w niej problematyką. dobrze byłoby, gdyby na początku książki zamieszczono mapę WKL, na której wyraźnie zaznaczono by jej granice oraz historyczne zmiany tych granic (zamieszczona na końcu książki mapka przedstawia jedynie część terytorium WKL na północy i wschodzie). inna uwaga ogólnego charakteru dotyczy klasyfikacji etnolektów WKL, którą można znaleźć w pierwszym rozdziale. Do wspomnianej listy ośmiu etnolektów włączono z jednej strony dziwnie nazwany etnolekt „narewskie gwary pogańskie” („pogańskie gwary z narewu”), z drugiej zaś nie ma w niej języka (resp. gwary) żmudzkiego. jak wiadomo, w sprawie rzekomego „etnolektu narewskiego”, którego powstaniu dał podstawę słowniczek znaleziony w 1978 r. przez Viačeslava Zinova w osadzie we wschodniej części Puszczy Białowieskiej, objaśniający około 200 polskich słów, zdaniem Zigmosa Zinkevičiusa przetłumaczonych na język jaćwieski w drugiej połowie XVI w. lub na początku XVII w., istnieją różne opinie 3 . jeżeli językową mieszaninę części objaśniającej tego słownika, w której dostrzega się elementy łotewskie, ugrofińskie i germańskie, uznalibyśmy za odrębny etnolekt, wówczas oznaczane tym terminem pojęcie zostałoby nadmiernie 3 Plg. schmid Wolfgang P. die „germanismen“ in sog. Polnisch-jatvingischen glossar. – Indogermanische Forschungen 91, 273–286. językowy obraz Wielkiego księstwa Litewskiego. Millenium Lithuaniae MiX–MMiX 173recenzji / w przypadku recenzji o niejasnym pochodzeniu) zabytku piśmiennictwa i takich etnolektów można by znaleźć bardzo wiele. Niepotrzebnie wpisano do nazwy tego rzekomego etnolektu również słowa „pogańskie gwary”, dla których brak poważnych argumentów (nie wystarcza do tego odwołanie autora do danych przedstawionych w książce Konstantinasa Jablonskisa Lietuviški žodžiai senosios Lietuvos raštinių kalboje). zawężone do jednego (pominięcie w tym miejscu gwary żmudzkiej na liście etnolektów jest dość dużą luką, z powodu której autor powinien był przynajmniej się wytłumaczyć. można przypuszczać, że nie została ona włączona dlatego, że aż do zwycięstwa w bitwie pod Grunwaldem Żmudzini, często napadani zarówno przez Krzyżaków, jak i kawalerów mieczowych, chwilami jakby byli oderwani od WKL. jednak faktycznie zawsze stanowili integralną część WKL, prawda, nierzadko służącą celom jej władców. wyodrębnienie Żmudzinów, podobnie jak innych etnolektów pochodzenia bałtyckiego (Aukszotów, Dzūków), oraz ich stosunki z etnolektami słowiańskimi (białoruskim, polskim, rosyjskim) i niesłowiańskimi (tatarskim, karaimskim, jidysz, węgierskim) jak dotąd, jak się zdaje, nie doczekały się większej uwagi lingwistów ani szerszych badań o charakterze uogólniającym, choć w ostatnich dziesięcioleciach coraz częściej zaczynają pojawiać się prace związane z tą problematyką 4 . Jak już wspomniano, w książce Bednarčuka najwięcej miejsca poświęcono polonistyce, a dokładniej – używaniu języka polskiego w Wielkim Księstwie Litewskim na poszczególnych etapach jego rozwoju i na poszczególnych terytoriach. Nieco mniej w aspekcie etnolektalnym opisano język białoruski, tzw. kancelaryjny język wschodniosłowiański, a najmniej – język litewski, chociaż niektóre problemy dotyczące tego ostatniego, zwłaszcza onomastyki, również zostały przeanalizowane w węższym lub szerszym zakresie. Jest to całkowicie zrozumiałe, zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę fakt, że książka została przygotowana na podstawie artykułów autora opublikowanych w różnych wydawnictwach, co ograniczyło wybór i charakter problematyki. Mówiąc o kwestiach dotyczących litewskiego etnolektu, należy stwierdzić, że autor książki, aby ukazać jego cechy, wykorzystał wiele różnorodnych źródeł historycznych, opublikowanych i nieopublikowanych w pracach innych badaczy (w tym również litewskich), a ponadto przedstawił niemało oryginalnych interpretacji faktów historycznych i lingwistycznych. Przedstawię tu jedynie kilka kontrowersyjnie ocenianych faktów dotyczących języka litewskiego i/lub historii Litwy, oryginalnie ujętych w recenzowanej książce. Rozpocznę od wyjaśnienia pochodzenia nazwy litewskiego herbu vyts. Litewscy językoznawcy i historycy różnie objaśniali tę nazwę. Pranas Skardžius uważał, że jest to neologizm stworzony przez Simonasa Daukantasa – kalka z polskiego pogoń lub pogonia 5 . jednak z takim poglądem nie zgodziła się historyczka Ingė Lukšaitė, która dostrzegł4 Z tego punktu widzenia szczególnie interesujące i treściwe jest studium niemieckiego historyka Matthiasa Niendorfa (Mathias Niendorf) Das Grosfürstentum Litauen. Studia nad kształtowaniem się narodu w epoce wczesnonowożytnej (1569–1795). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2006, 329 s., w którego rozdziale „Žemaiten ein fall verhinderten nationsbildung“ opisano właśnie relacje o charakterze etnolektalnym na Żmudzi, lecz nie skorzystano z niego w książce Lešeka Bednarčiuka. 5 Pogląd taki wyrażono w 1937 r. w nr. 11 „Gimtosios kalbos”, s. 152, w jego odpowiedzi na pytanie anonimowego czytelnika „czy słowo Vytis (znak narodu) nie jest tego samego pochodzenia co rosyjskie vitiaz?” 174 Acta Linguistica Lithuanica LXVI ę „niewątpliwy” ślad słowa vytis w zapisanej jonas PaLionis przez Konstantinasa Jablonskisa pochodzącej z 1629 r. dokumencie z Woryni w powiecie karšuwskim nazwie miejscowej Vutec Kalnsь (= Góra Vytisa) i wiązał ją z imionami osobowymi Vygailas, Vytenis, Vytautas (?) 6 7 . chociaż takie powiązanie jest całkowicie uzasadnione, nie ujawnia ani początku używania słowa vytis w znaczeniu ‘herbu’, ani jego relacji z kancelaryjnymi formami języka Wielkiego Księstwa Litewskiego vitʼ, vicʼ oraz polskim wici. Właśnie tym problemom poświęcony jest artykuł Bednarčiuka „Pogon i wici”, opublikowany w polskim czasopiśmie Język polski (66, 1986, s. 165–170), a następnie, znacznie zredagowany i skrócony, zamieszczony w wymienionym drugim rozdziale jako aneks (s. 38–40). W swoim artykule autor książki podał więcej źródeł, w których odnotowano polskie odpowiedniki vyties: pogoń, pogonia, oraz jego związek z wici, mającym znaczenie ‘określonego listu lub edyktu wysyłanego przez króla albo sejm’. Jednak w książce temu związkowi nie poświęca się wiele miejsca najpewniej dlatego, że za jego istnieniem nie przemawia bardzo różna semantyka tych słów. O wiele bardziej wiarygodna jest uwaga Lukšaitė, że w dawnej armii litewskiej istnieli „[...] Vyčiai [podkreślenie autora artykułu] – specjalni jeźdźcy, których obowiązkiem było ściganie wycofującego się wroga”. 8 . Po polsku mogli oni być nazywani wici, choć ani w artykule Bednarčiuka, ani w książce nie podano przykładów takiej semantyki. Uwaga Lukšaitė potwierdza wniosek autora tej recenzji, że „forma litewskiego znaku państwowego-herbu została stworzona przez samych Litwinów najprawdopodobniej w XiV w. (może nawet wcześniej?)”. W książce Bednarčiuka podano ważny fakt doprecyzowujący ten wniosek: wizerunek 9 herbu pojawia się na pieczęci Olgierda odciśniętej na umowie z 1366 r. z Kazimierzem Wielkim. Jedyny egzemplarz kopii tej umowy ma być przechowywany w krakowskiej Bibliotece Czartoryskich (s. 40). Do oryginalnych, związanych z litewskim etnolektem, należy zaliczyć stanowisko autora wobec problemu etnogenezy Białorusinów omawianego w rozdziale iii. Opierając się na danych archeologii, etnografii, antropologii i lingwistyki, Bednarczuk wysuwa założenie wyrażone już w 1984 r. 10 , że etnos białoruski i język białoruski ukształtowały się wskutek przynależności do Wielkiego Księstwa Litewskiego, którego granice polityczne niemal dokładnie określają białoruską przestrzeń etnograficzną 11 . To założenie, oparte na substracie bałtyckiej hydronimii, wydaje się dość wiarygodne. 6 Jablonskis Konstantinas. Litewskie słowa w języku kancelarii dawnej Litwy. Kowno: Towarzystwo Historii Litwy, 1941, 332. 7 Lukšaitė Inga. w sprawie słowa „vytis“. – Nasza przeszłość 1. Wilno: Instytut Historii Litwy, 1990, 122. 8 tamże, s. 121. 9 Palionis jonas. czyjego autorstwa jest herb Litwy (vytis)? – Literatura i sztuka. 2002-11-22. 10 Bednarczuk Leszek. Sprawozdania z posiedzień Komisji naukowych, 1987, 28 (1984), 117. 11 „Wydaje się, że odrębny etnos i język białoruski wytworzył się dzięki przynależności do Wielkiego Księstwa Litewskiego, którego granice polityczne określają niemal dokładnie zasięg etnograficznej Białorusi“ (s. 47–48). językowy obraz Wielkiego księstwa Litewskiego. Millenium Lithuaniae MiX–MMiX 175recenzijos / reviews wiele kwestii związanych z etnolektem języka litewskiego omawia się również w rozdziałach poświęconych użyciu języka polskiego na różnych etapach istnienia WKL. Na przykład w rozdziale VII bodaj po raz pierwszy w historii bałtystyki opisano takie zeslawizowane bałtyckie etnonimy, jak Litwan, Litwasz, Litwosz, Litwach, Litwiniec, Litwinek, Litwinik, Litwak, Litewiak, Litwiniuk, Litewiak, Litwic, Żemojtel, Żmu(j)dzin, Łotysz, Łotwin, Łotyszonok, Łatyszonek, Jatwieżan, Jatwiezin, Jadzwidz(ie). Opis ten jest niewątpliwie interesujący dla bałtystów (odzwierciedla ścisłe historyczne związki ludów bałtyckich i słowiańskich), ma jednak jedną wspomnianą już cechę negatywną – nie ogranicza się wyłącznie do WKL: zawiera sporo danych z piśmiennictwa i języka mówionego z czasów poksiążęcych, często opierano się na słowniku Kazimierza Rymuta (Kazimierz Rymut) Słownik nazwisk wpołczesnie w Polsce używanych, oprac. K. Rymut na podstawie materiałów Rządowego Centrum Informacji PESEL, I–X. Kraków, 1992–1994, którego charakter wskazuje już sam tytuł. Oryginalne i, jak sądzę, dość wiarygodne jest w tym rozdziale wyjaśnienie etnonimu gùdas. W przeciwieństwie do Kazimierza Būgi autor recenzowanej książki wiąże ten etnonim z litewskim przymiotnikiem gudas, mającym między innymi znaczenie ‘prosty’ (LKŽ III 692), które mogło zostać przeniesione na „ludzi mówiących prymitywną (inną, gorszą) mową, za jakich uważano Białorusinów“ (s. 133). Wydaje mi się, że takie wyjaśnienie wspiera również to, iż rzeczownik gùdas jest używany przez Żmudzinów w znaczeniu pejoratywnym na określenie przedstawicieli innych gwar (mieszkańców wschodniej Auksztoty) (Lkž, tamże). W rozdziałach poświęconych używaniu języka polskiego na nieetnicznych ziemiach WKL, gdzie z charakterystyczną dla autora wnikliwością podsumowano dotychczasowe badania tego problemu, znajdują się także interesujące dla lituanistyki i w ogóle bałtystyki spostrzeżenia oraz oryginalne interpretacje faktów oparte na źródłach historycznych. Na przykład w rozdziale Viii przedstawiono 53 nazwy miejscowe z Mazowsza (Mazowsza), Podlasia (Podlasie) i Wileńszczyzny (Wileńszczyzna) z formantami -ęta / -enięta, uznawanymi za innowacje ziem dawnego WKL. Wśród nich pewną część całkiem zasadnie wiąże się z podstawą litewską: Balenięta (: bala), Dusinęta (: dusinti), Girbinięta (: gerbti), Gudzieniętz (: gudas), Klidzinięta (: kliedas), Miedzienięta (: medis), Mieszkienięta (: miškas), Rumienięta (: rumus), Rymszenięta (: rimša), Urlenięta (: urlikiai, urlikis), Wojnidzinięta (: vainoti, *Vainvidas). Jednak takich, które istniały w okresie WKL, autor książki odnalazł zaledwie 12 (z drugiej połowy XVii w.), dlatego większość z nich jest wynikiem późniejszej polonizacji nazw miejscowych. Ponadto i te odnalezione najczęściej nie są bezpośrednio związane ze wskazanymi litewskimi wyrazami pospolitymi, lecz mają (przynajmniej w większości) pochodzenie odimienne. Ogólnie rzecz biorąc, w związku z przedstawieniem litewskich nazw miejscowych w książce Bednarczuka volens nolens należy wskazać bardzo oczywisty brak natury metodologicznej. W większości przypadków litewskie nazwy miejscowe podano w niej jedynie w formie spolonizowanej. Nikt nie zaprzeczy (nie zaprzecza temu również autor książki), że do początku XVI w. wpływ języka polskiego na WKL Taki jednostronny sposób przedstawienia toponimiki miejskiej, oparty wyłącznie na określonych źródłach pisanych oraz dołączonej na końcu książki tabeli porównawczej nazw ulic Starego Miasta Wilna, sporządzonej jeszcze w czasach sowieckich (w 1985 r.) przez Jonasa Jurkštasa, niezbyt udanej i nieco zmodyfikowanej przez autora książki, może wywołać u czytelnika błędne wrażenie o nie-litewskim pochodzeniu nazwy stolicy WKL. że w dawnym okresie WKL (XIII–XVI w.) wiele ulic Wilna miało buvo dar gana silpna, kad etninėse lietuvių žemėse lietuviškai kalbėjo ne tik valstiečiai, baudžiauninkai, bet ir dauguma bajorų, kunigaikščių, valstybės vadovų, 176 acta Linguistica Lithuanica LXVI innymi słowy, elita państwowa. Litewskie były jonas PaLionis na tych ziemiach również nazwy wsi, miast i miasteczek, z których większość zachowała się także w późniejszych (XVII–XVIII) wiekach (znaczna część aż do naszych czasów). Dlatego przy analizowaniu toponimii (i antroponimii) pochodzenia litewskiego z naukowego punktu widzenia niepoprawne jest posługiwanie się wyłącznie spolonizowanymi formami nazw miejscowości lub imion i nazwisk. Niepoprawne między innymi dlatego, że nie-Litewski uczony na podstawie spolonizowanych form może błędnie odtworzyć autentyczne nazwy własne, zwłaszcza te, których spolonizowane formy bardzo odbiegają od litewskich (np. Soleczniki / Šalčinykai, Wierzbołow / Virbalis). Tendencja do niepodawania litewskich form jest szczególnie charakterystyczna dla Vi rozdziału książki, w którym, na podstawie listów Giedymina i innych dokumentów historycznych, a także studium Aleksandrasa Vanagasa z 2004 r. Lietuvos miestų vardai, pisze się o mieście Wilnie i jego okolicach. Tutaj, po przedstawionym w pierwszym podrozdziale rozdziału przeglądzie historycznym nazwy miasta Wilna, w dalszych podrozdziałach autentycznych form litewskich jest bardzo mało. W innych niemal wyłącznie pisze się o spolonizowanych nazwach wileńskich zbiorników wodnych, gór, przedmieść, bram starego muru, ulic i zaułków, zamków i wież, niektórych obiektów (mostów, młynów, targowisk), a także nieco o nazwach mieszkańców miasta i regionu. litewskie nazwy, które na planach miasta, mapach czy po prostu w oficjalnych pismach zapisywano w języku niemieckim, polskim lub kancelaryjnym języku ruskim, raczej nie powinno budzić niczyich wątpliwości. Na przykład odnotowane na wspomnianej mapie Brauna nazwy ulic die Deutsche gasse, S. Johangasse, die Schloßgasse są niczym innym jak tłumaczeniami litewskich nazw ulic Vokiečių, Šv . Jono, 12 Pilies. Jak wynika z zamieszczonego w książce wykazu, już w polskich pismach XVI w. było niemało nazw ulic przetłumaczonych lub w inny sposób dostosowanych do systemu języka polskiego, np. Antokolska (/ Antakalnio), Końska (/ Arklių), Rudnicka (/ Rūdnykų), Tatarska (/ Totorių), Trocka (/ Trakų), Vileńska (/ Vilniaus), Zarzeczna (/ Užupio) itd. Nie oznacza to jednak, że litewscy mieszkańcy miasta, 12 niezbyt udaną nazwano tu tę tabelę dlatego, że w jej pierwszej kolumnie zapisano nie najstarsze (odnotowane około 1550 r. w atlasie Brauna) nazwy ulic Wilna, lecz używane w czasach sowieckich, wśród których wiele było zmienionych (np.: zamiast Domininkonų – Garnelio, v. Pilies – Gorkio, v. Vokiečių – Muziejaus itd.), ponadto w kolejnych kolumnach nie podano źródeł nazw. Nazwy niektórych z nich w tabeli dołączonej do broszury Jonasa Jurkštasa Vilniaus vietovardžiai (wydrukowanej w publikacji Kalba ir žmonės) Bednarčiuk zmienił na nazwy z „do 11 III 1990”. Zmieniono nazwy w kolumnach 3, 12, 13 i 14, a ponadto usunięto kolumnę 6 (1837 r.). grafų pavadinimai: plg. jurkšto pirmos grafos pavadinimą „dabartinis gatvės pavadinimas“ ir bednar- językowy obraz Wielkiego księstwa Litewskiego. Millenium Lithuaniae MiX–MMiX 177recenzijos / reviews którzy wówczas stanowili jeszcze znaczną część, po polsku wymawiali tytuły nielicznych polskich pism. Oczywiście odtworzenie wszystkich nazw ulic Wilna istniejących w okresie istnienia WKL, podobnie jak i innych urbanonimów, jest obecnie niemożliwe z powodu braku źródeł pisanych. Jednakże retrospektywnie, na podstawie ówczesnych i późniejszych dokumentów pisanych w innych językach (głównie w kancelaryjnym języku słowiańskim i po polsku), można odtworzyć dość wiele autentycznych urbanonimów wileńskich. Dość wiarygodnie uczynił to historyk Jurkštas we wspomnianej pracy, na którym, jak sądzę, autor recenzowanej książki oparł się w niewielkim stopniu (choć jego broszura figuruje w spisie bibliografii i, jak wspomniano, wykorzystano sporządzoną przez niego tabelę nazw ulic Wilna). Wiele interesujących myśli zawiera również rozdział IX, poświęcony are­ałom bałtyckich hydronimów w WKL. Tutaj, opierając się głównie na badaniach Vanagasa, pod względem budowy i pochodzenia opisano geografię hydronimów z formantami -nt-, -k-, -ykšč- (-ykšt-), -(n)yčia, -ing-, -us, -da, ich stosunek do słowiańskich odpowiedników, a także przedstawiono charakterystykę etymologiczną niektórych z nich. Warto przy tym zaznaczyć, że słusznie twierdzi się tutaj, iż toponimy i hydronimy z -eika na terytorium Białorusi mogą wskazywać na stosunkowo niedawną obecność bałtyckiego etnosu (s. 170). Natomiast hipoteza, oparta na opinii Tadeusza Lehr-Splawińskiego (tadeusz Lehr-splavinskis), że nazwa największej rzeki WKL, Niemen, może być pochodzenia ugrofińskiego i wiązać się z fińskim słowem niemi ‘cypel, przylądek’, nie znajduje uzasadnienia ani pod względem słowotwórczym, ani semantycznym (s. 176). Również trudno uwierzyć, że nazwa jeziora i miasteczka Svyria, położonych między Wilnem a Naroczem (białorus. Svir, pol. Świr), mogłaby być pochodzenia ugrofińskiego (tamże) i nie byłaby związana z litewskim czasownikiem svirti . Tego rodzaju i podobnych wątpliwości czy kwestii dyskusyjnych wnikliwy lituanista mógłby znaleźć w nowej książce Bednarčiuka jeszcze więcej. Ale to właśnie czyni pracę tego polskiego lingwisty interesującą i atrakcyjną, ukazuje nowatorstwo autora oraz jego dojrzałość lingwistyczną. Ponieważ w recenzji ograniczono się głównie do uwag związanych z lituanistyką i nie podjęto się analizowania ani komentowania licznych wspomnianych w książce problemów slawistycznych, zwłaszcza polonistycznych, autor recenzji nie pretenduje do wszechstronnej oceny tej treściwej książki. Jednakże na podstawie tego, co powiedziano, można stwierdzić, że jest to znacząca praca o charakterze syntetycznym, dostarczająca wielu nowych danych i nowych interpretacji do dalszych badań nad tego rodzaju językową mozaiką Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nie ma wątpliwości, że spotka się ona z dużym zainteresowaniem nie tylko lituanistów i bałtystów, lecz także slawistów, zwłaszcza polonistów. Złożono 15 lutego 2012 r. jonas PaLionis ul. Juozo Tumo-Vaižganto 9-27, Wilno, Litwa