“Būdvardžių darybos raida. The Development of Adjective Formation”

161recenzji / recenzje WiLLiaM r. schMaLstieg the Pennsylvania state university dziedziny badań: indoeuropeistyka, bałtystyka, zwłaszcza język starobałtycki pruskie, języki słowiańskie. Rozwój słowotwórstwa rzeczowników. ROZWÓJ SŁOWOTWÓRSTWA PRZYMIOTNIKÓW Saulius Ambrazas; opracowała Danguolė Mikulėnienė Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2011, 274 s. isbn 978-609-411-066-5 Tą monografiją autorius užbaigė savo trijų dalių darbą apie lietuvių kalbos daiktavardžių darybos raidą. pierwsza część „rozwój słowotwórstwa rzeczowników. „Lietuvių kalbos veiksmažodiniai vediniai“, skirtas daiktavardžių (veiksmažodinių vedinių) raidai, pasirodė 1993 m., o antroji dalis „daiktavardžių darybos raida“. „Lietuvių kalbos vardažodiniai vediniai“, skirta daiktavardžių (vardažodinių vedinių) raidai, pasirodė 2000 m. Deja, autorius mirė nespėjęs parengti spaudai galutinės trečiosios savo darbo dalies versijos. Ši monografija parengta remiantis jo rankraščiais ir lietuvių bei nelietuviškuose kalbotyros žurnaluose paskelbtais straipsniais. Ji suskirstyta į publikacijas trimis skirtingomis kalbomis. Didžiąją dalį sudaro šeši lietuvių kalba parašyti skyriai, skirti būdvardžių darybai (p. 7–155), po jų eina skyrius anglų kalba „some indo-european features of the baltic adjectives“ (p. 156–180). Baigiamasis tekstas – Danielio Petit į prancūzų kalbą išverstas straipsnis „baltique oriental et baltique occidental, baltique et slav: le problème de leurs relations anciennes du point de vue de la formation des mots“, kuris iš pradžių buvo paskelbtas žurnale Histoire Épistémologie Langage 26/ii (2004): 43–79 (p. 181–211). Po jo pateikiami sutrumpinimai (p. 212–213), literatūros sąrašas (p. 214–239), lietuviškų žodžių rodyklė (p. 240– 266) ir asmenvardžių rodyklė (p. 267–272). W rozdziale 1 autor pisze, że ważne informacje o tworzeniu przymiotników można znaleźć już w najwcześniejszych gramatykach litewskich, w gramatykach Daniela Kleina (1653 – Grammatica Litvanica; 1654 – Compendium Litvanico– Germanicum) oraz Kristupasa Sapūnasa i Theophylusa Gottlieba Schultza (1673 – Compendium Grammaticae Litvanicae). Obie te gramatyki podkreślają, że zdrobnienia 162 acta WiLLiaM r. schMaLstieg Linguistica Lithuanica LXVI zachowują zarówno rodzaj, jak i końcówki wyrazu podstawowego, np. juodas ‘czarny’ ma zdrobnienie juodokas ‘czarniawy’, podczas gdy saldus ‘słodki’ ma zdrobnienie saldokus ‘słodkawy’. Cecha ta jednak najwyraźniej nie jest starożytną techniką derywacyjną, lecz innowacją występującą szczególnie w gwarach wschodnich. Inne zdrobniałe przyrostki przymiotnikowe to -iškas i -inis, por. np. kūniškas ‘cielesny, suffix is -intelis(-ė). thus in the aforementioned earliest grammars one encounters silpnintelis ‘a bit weak’ as well as silpnokas ‘id’. the first grammars also register the korporalny’ oraz geležinis ‘żelazny’. W gramatyce Kleina występują pewne przymiotniki liczebne z przyrostkami -(i)okas(-a) i -(i)opas(-a), np. vienokas i vieneropas ‘taki sam, podobny’, podczas gdy w gramatyce Sapūnasa i Schultza spotykamy tylko przyrostek -opas, np. vieneropas. Wspomina się również gramatyki Augusta Schleichera (1856) i Friedricha Kurschata (1876), a także prace innych uczonych, takich jak August Leskien, który jako pierwszy badał litewskie przyrostki nominalne na tle słowotwórstwa indoeuropejskiego. Omówiono dorobek Pranasa Skardžiusa, Kazimierasa Būgi, Pranasa Kniūkšty, Jana Otrębskiego, Jana Endzelina i innych, a rozdział kończy się klasyfikacją sześciu kategorii przymiotników autorstwa Adelė Valeckienė: 1) przymiotniki oznaczające wzmocnienie lub ilość; Najważniejsze są tu zdrobnienia z przyrostkiem -(-i)okas(-a); 2) przymiotniki oznaczające cechy inherentne; do tej kategorii należą derywaty z przyrostkiem -ingas(-a), a także niezwykle produktywne przymiotniki odczasownikowe z przyrostkiem -us(-i), oznaczające właściwość charakterystyczną wywodzącą się od odpowiadającego działania (stanu), np. apdairùs(-) ‘roztropny’, at sargùs(-) ‘ostrożny’ itd. ; 3) przymiotniki oznaczające właściwości zewnętrzne -(i)uotas(-a), -(i)otas(-a), -ėtas(-a); 4) przymiotniki oznaczające podobne lub charakterystyczne cechy, w większości utworzone za pomocą przyrostka -iškas(-a); 5) przymiotniki oznaczające cechy charakterystyczne; do tej kategorii należą produktywne derywaty z -inis; 6) przymiotniki oznaczające cechy wynikowe; są to w większości derywaty odczasownikowe z przyrostkiem -us(-i), np. aptakùs(-) ‘opływowy’, išlaidùs(-) ‘rozrzutny’. jednak, jak zauważa Ambrazas, granice między kategoriami nie zawsze są całkowicie wyraźne. Rozdział 2 poświęcony jest kategoriom tworzenia przymiotników z punktu widzenia historycznego. Podobnie jak rzeczowniki, przymiotniki można podzielić na kategorie werbalne i nominalne. Przymiotniki werbalne zazwyczaj oznaczają cechy wynikające z działań (lub stanów) i zwykle są tworzone za pomocą przyrostka –us(-i), np. platùs(-) ‘szeroki’, našùs(-) ‘produktywny’. Ten pradawny typ słowotwórczy stał się bardzo produktywny i rozpowszechnił się kosztem innych typów. Język litewski odziedziczył również po praindoeuropejskim inne, rzadsze przyrostki o podobnej funkcji: *-no-, *-lo-, *-ro-, *-to-, *-uo-. Są one reprezentowane przez dawne derywaty mające kognaty w szeregu języków pokrewnych, np. plnas ‘pełny’, tūlas ‘liczny’, ãštras ‘ostry’, stãtas i statùs ‘stromy, pionowy’, gývas ‘żywy’. sufiksy *-to i *-no mają starożytne znaczenie semantyczne būdvardžių darybos raida the development of adjective formation 163recenzijos / recenzje związki, por. bál-tas ‘biały’ i bál-nas ‘białogrzywy’. sufiks -t zaczął być używany dla imiesłowu biernego w językach bałtyckich, gdzie — w odróżnieniu od języków słowiańskich — sufiks -n nie przyjął tej funkcji. Litewskie przymiotniki odrzeczownikowe mają kilka typów produktywnych formacji. wykazują większe zróżnicowanie semantyczne, lecz jeśli zbadamy je pod względem historycznym, znajdziemy związki między wcześniejszymi relacjami semantycznymi a typami formacji, które na pierwszy rzut oka są całkiem odmienne. już -ėtas(-a) oznacza nie Pranas skardžius noted that adjectives with the suffixes -(i)otas(-a), -(i)uotas(-a), tylko cechy zewnętrzne, powierzchowne, lecz także cechy wewnętrzne (podobnie jak derywaty z sufiksem -ingas(-a)). dawność semantycznych derywatów tego typu potwierdzają takie kognaty jak lit. barzdótas ‘brodaty’, który dobrze odpowiada scs. *bradatъ, pol. brodaty, ros. borodatyj, łac. barbātus . jednocześnie derywaty z tym samym przyrostkiem mogą oznaczać cechę wewnętrzną, np. lit. dievótas ‘pobożny, bogobojny’, łot. dievuots ‘dobry, wspaniały’, stp. deiwuts ‘błogosławiony, ocalony’, podobnie jak stcs. *bogatъ ‘bogaty’ i łac. fortūnātus ‘tamże’. zdrobnienia tworzą szczególną kategorię przymiotników odrzeczownikowych. na ogół oznaczają większy lub mniejszy stopień danej cechy i mają odcień pieszczotliwy, np. gerókas ‘dość dobry, niemały’, didókas ‘całkiem duży’. są one ściśle związane z derywatami liczebników, np. vienókas(-a) ‘jednakowy, jednorodny’, dvejókas ‘dwojakiego rodzaju’ (por. stcs. dъvojakъ), które już w XVI wieku zaczęto zastępować derywatami na -(i)opas(-a). dlatego w historii derywacji litewskich przymiotników musielibyśmy wyróżnić trzy kategorie: 1) przymiotniki oznaczające działanie i rezultat tego działania; 2) przymiotniki oznaczające atrybucję; 3) przymiotniki zdrobniałe. kategorie te najprawdopodobniej zostały odziedziczone po późniejszym języku praindoeuropejskim, lecz od czasów starożytnych były ze sobą ściśle powiązane. rozdział 3 poświęcony jest omówieniu przyrostków derywacyjnych przymiotników oznaczających działanie lub jego rezultat. najbardziej rozpowszechniony z nich jest przyrostek *-ustem -us(-i), stary typ derywacyjny. tak więc lit. platùs(-) ‘szeroki’ różni się jedynie stopniem ablaut od oi prthúand awestyjskiego pərəθu-, gr. 2) przymiotniki oznaczające atrybucję; πλατύς ‘szeroki’. w języku litewskim ten typ derywacyjny stał się bardzo produktywny, a derywaty często pochodzą zarówno od czasowników wtórnych, jak i pierwotnych, np. skalùs ‘łatwo rozszczepialny’ od skáldyti ‘rozszczepiać’, a niekiedy z obocznością apofoniczną, np. marùs ‘łatwo umierający’ od mirti ‘umierać’. wydaje się, że brak przymiotników oP i łot. *-ustem byłby dowodem na to, że jego produktywność w języku litewskim jest niedawna. w językach bałtyckich, a także w innych językach indoeuropejskich, występuje dość duża liczba odczasownikowych derywatów *-noderivatives, np. lit. plnas(-à), łot. pilns, oP pilnan, słowiańskie *pьlnъ / pъlnъ, germańskie fulna, staroirlandzkie lān, skt. pūrṇá, awestyjskie pərəna- ‘pełny’. W języku litewskim występuje wiele takich derywatów, np. drėgnas ‘wilgotny’ (por. drėkti ‘stawać się wilgotnym’) itd. W Lkž znajduje się 105 przykładów, z których 73 mają dublety z *-uste, np. klnas(-à) ‘szlachetny’ i klnus(-). Derywaty z *-no często mają 164 acta WiLLiaM r. schMaLstieg Linguistica Lithuanica LXVI dublety z *-lo-, por. krsnas ‘ciężki, o solidnej budowie’ i krslas. Przymiotniki odczasownikowe z przyrostkiem *-ino-, utworzone od niewielkiej liczby czasowników, są charakterystyczne dla dialektów zachodnich. Niektóre z nich, utworzone od czasowników przechodnich, są pod względem znaczenia bliskie imiesłowom, np. nšinas(-à) ‘niosący’. Ogólnie rzecz biorąc, przymiotniki odczasownikowe z przyrostkami generally have the meaning of necessity and are frequently called ‘participles of necessity’, thus nèštinas(-à) ‘which must be carried’. similarly to the suffix -tinas derywacyjnymi od *-no nie są już produktywne w językach bałtyckich i pokrewnych. Przymiotniki odczasownikowe z przyrostkiem -tinas(-à): przyrostek -tinis wywodzi się od imiesłowów biernych na *-to, lecz formy te są późniejsze, powstały wyłącznie w języku litewskim i występują głównie w słownikach Sirvydasa, np. abejotinis ‘wątpliwy (doubtful)’. Niektóre litewskie przymiotniki odczasownikowe na *-lo mają głębokie korzenie historyczne. Tak więc derywat tūlas(-à) ‘liczny’ z synchronicznego punktu widzenia nie może już być rozdzielony na swoje składniki tū-las(-à). z czasownika ie. *teu-/tu-/tū- ‘puchnąć, zwiększać się’ mamy również lit. tù-mtas, tu-ñtas / tù-ntas ‘tłum, regiment’, tù-mstas, tūkstantis ‘tysiąc’. w kilku przypadkach spotykamy alternację trzech przyrostków -lo-, -roi -noprzy tym samym rdzeniu, por. kiblùs(-) ‘czepiający się, przylegający do’, kibnùs ‘czepiający się’, kibrùs(-) ‘ciekawski’. przyrostek -lus(-i) stał się dość produktywny i tutaj formy tematów na -uzastępują formy tematów na -o-. tak więc starszy przymiotnik galas(-à) ‘smutny, pełen smutku’ został zastąpiony formą tematu na -ugailùs (-). przyrostek -lus(-i) ma również warianty -slus(-i) i -šlus(-i), stąd np. bailùs ‘bojaźliwy, tchórzliwy’ i baislùs, a także tuklùs ‘otyły’ i tukšlùs-() ‘miękki’. przyrostek *-moh był od najdawniejszych czasów używany do tworzenia przymiotników od czasowników. formy indoeuropejskie *kai-ma- / *kei-madostarczyły lit. káimas, oP caimis „wieś”, lit. kimas „podwórze” oraz łot. cìems „wieś”. (odsyłacz Ambrazasa Pkež iii 76 i nast. należy poprawić na Pkež ii 76 i nast.). Ambrazas zauważa, że przyrostek -mas(-a) występuje również z wariantem –ustem -mus(-i), np. poświadczone są oba warianty lai-mas(-a) „szczęśliwy” i lai-mus(-i). większość odsłownych przymiotników z przyrostkiem *-mow językach bałtyckich stała się imiesłowami biernymi, chociaż kilka z nich nawet obecnie wydaje się bliższych štikimas ‘faithful’, etc. interestingly enough germanic *werma- ‘warm’ has the same adjectival suffix. przymiotnikom, np. lit. gãlimas „możliwy”, įmãnomas „wyobrażalny”; na podstawie derywatów z przyrostkiem *-moutworzono przyrostek wtórny *-imo/ -īmo, który tworzy nie tylko przymiotniki, lecz także rzeczowniki oznaczające czynności i cechy, np. gyvnimas „życie”, rãšymas „pisanie”. Odsłowne przymiotniki z przyrostkiem *-tobyły znane w językach indoeuropejskich od najdawniejszych czasów, np. lit. stãtas, łac. status, gr. στατός, sanskr. sthi-tá ‘stojący’. większość przymiotników odczasownikowych z tym przyrostkiem stała się w języku litewskim (podobnie jak w wielu innych językach ie) imiesłowami biernymi. tylko część z nich (głównie derywaty od czasowników nieprzechodnich) zachowała pierwotne znaczenie przymiotnikowe, np. lit. būdvardžių darybos raida the development of adjective formation 165recenzijos / recenzje báltas(-à) ‘biały’, keĩstas(-à) ‘dziwny’ itd. Ambrazas zauważa, pisze, że najprawdopodobniej przyrostek *-uowas był już niezależnym afiksem słowotwórczym i był ściśle związany z przyrostkami *-no-, *-to-, *-mo-. Szczególnie stare są lit. gývas, łot. dzîvs, słowiańskie živъ, łac. vīvus, oi jīvá- ‘żywy’ < ie *guei-/*guī-. Ambrazas sugeruje, że lit. klipas, oraz łot. klàips ‘chleb’ wywodzą się z indoeuropejskiego rdzenia *k’lei- ‘kłaniać się, zginać się’ i podaje odsyłacz do Otkupščikova 2001b (błędnie zamiast 2001a). Ambrazas nie wspomina o poglądach Būgi i Alminauskisa, którzy sugerują, że litewskie słowo wywodzi się ze staroislandzkiego hleifr, ani o poglądzie mojego własnego nauczyciela, Alfreda Senna, że słowo to wywodzi się z białoruskiego chlěb lub pol. chleb (zob. LeW 271). Rozdział 4 jest omówieniem derywatów nominalnych. w starożytnym indoeuropejskim języku prabałtyckim dominowały derywaty z afiksem *-(i)io-/-eiio, np. łac. patrius, gr. πάτριος, oi pítriya- ‘ojcowski, należący do ojca’. w języku litewskim zachowało się stosunkowo niewiele derywatów z przyrostkiem *-(i)io. byłyby to przymiotniki na -ias(-ia), np. apsčias ‘obfity’, šlãpias ‘mokry’ itd. język litewski ma nieco więcej przymiotników z przyrostkiem -is, -ys(-ė), również wywodzącym się od *-(i)i-, np. kairs(-ė) ‘znajdujący się po lewej stronie’ itd. Obok tematowych derywatów *-io-/-iio w języku litewskim występują również odpowiadające im derywaty tematowe *-o-, np. obok apsčias(-ia) ‘obfity’ spotyka się także ãpstas(-à). zjawisko to jest dość starożytne, por. litew. tematowe *-ionajas ‘nowy’ z tematowym oP *-o- (biernik l. mn.) nawans ‘tożsame znaczeniowo’. ogólnie dane prowadzą do wniosku, że na obszarze wschodniobałtyckim przymiotniki z przyrostkiem -(i)io pozostały produktywne nieco dłużej niż na innych obszarach dialektów bałtyckich. Rozdział 5 omawia ogólną charakterystykę formowania się staroindoeuropejskich przymiotników w językach bałtyckich. W językach bałtyckich spotykamy archaiczne przymiotniki odczasownikowe oznaczające cechy wynikające z czynności lub stanu wyrażanego przez czasownik. Są to *-no-, *-ro-, *-lo-, *-to-, *-uooraz przyrostki derywacyjne *-uand *-o-. Przykładami są pl-nas ‘pełny’, ãš-t-ras ‘ostry’, tū-las ‘liczny’, stã-tas ‘pionowy’, gý-vas ‘żywy’, platùs ‘szeroki’, sn-as ‘stary’. Ambrazas zauważa, że wielu wcześniejszych uczonych łączyło alternację przyrostków rdzeniowych l, n, r z wcześniejszą deklinacją heteroklityczną. W języku litewskim i językach pokrewnych poświadczona jest pewna liczba takich alternacji, np. lit. le-las ‘cienki’, staroislandzki linr ‘miękki, słaby’, gk. λειρός. pozorny grecki kognat jest jednak wątpliwy. według Friska (1970: 101): „Podobnie jak łac. līlium, także λείριον pochodzi z języka wschodniośródziemnomorskiego... również poetyckie λειρίος i λειρός jako określenia skóry i głosu można rozumieć jako derywaty od λείριον („biały jak lilia, delikatny jak lilia”)...” Bardziej przekonujące są jednak łotewskie przykłady kur-ls i kur-ns ‘głuchy’. Rozdział 6 omawia etnogenezę bałtycką w świetle słowotwórstwa. Autor zauważa, że afiksy słowotwórcze łatwiej przemieszczają się z jednego dialektu lub języka do innego niż fleksja. Dlatego dane słowotwórcze można wykorzystać do pomocy w rozwiązywaniu trudnych problemów etnogenezy bałtyckiej. Wiele wspólnych 166 acta WiLLiaM r. schMaLstieg Linguistica Lithuanica LXVI types of baltic word formation are inherited from common baltic or earlier times. Niemniej procesy słowotwórcze litewskie, łotewskie i staropruskie znacznie się różnią. różnice te i ich wzajemne relacje pozwalają zbadać niektóre z procesów, które zaszły w odległej przeszłości Bałtyku. Nomina actionis oraz przymiotniki oznaczające czynność i rezultat od dawna tworzono w języku litewskim i łotewskim za pomocą form z przyrostkiem *-mo i pod tym względem języki wschodniobałtyckie odpowiadają bardziej odległym językom słowiańskim, albańskim i hetyckim. Z drugiej strony w staropruskim przyrostek *-mo występuje jedynie w liczebnikach i przymiotnikach oraz w imionach osobowych wywodzących się od tych ostatnich. Istnieją jednak rzadkie wyjątki. Słownik elbląski (39) dostarcza nam dumis (rouch), por. Lith . dūmas, Latv. dmi, slavic *dymъ, Lat. fūmus, oI dhūmá- ‘smoke’ oraz grecki abstrakt θῡμός ‘soul’. w języku litewskim utworzono rzeczowniki czynności z przyrostkami *-i-mo-/-īmo- (np. nešmas ‘niesienie’, rãšymas ‘pisanie’), podczas gdy w łotewskim, podobnie jak w staropruskim, występują jedynie przymiotniki o tej strukturze. zauważa się, że w odróżnieniu od języka litewskiego, w którym powszechnie stosowany jest przyrostek -mo, w łotewskim napotykamy przyrostek przymiotnikowy *-nois w postaci -šana (<*-s-io-nā), por. np. miršana ‘śmierć’. najbliższy temu przyrostek występuje nie w języku litewskim, lecz w staropruskim, gdzie napotykamy przyrostek -sna, por. oP billīsna ‘powiedzenia’. Ambrazas zauważa, że mówiąc o etnogenezie Litwinów, należy pamiętać, iż szereg izoglos słowotwórczych łączy Litwinów z Prusami i oddziela ich od Łotyszy. na przykład lit. šeimýna ‘rodzina’ odpowiada oP seimīns ‘służba domowa’. formacje zbiorowe z przyrostkiem *-īnospotyka się również w językach słowiańskich (por. lit. beržýnas ‘brzezina’ i słow. *berzīna-). w języku łotewskim napotykamy jednak wyłącznie wariant ablautowy *-ei-no-/-oi-no-, por. Lit. eglýnas „zagajnik jodłowy” vs łot. egliene, egliens „id.” ponieważ ie *-eia również daje prasłowiańskie *-ī, nie można ustalić, czy słowiańska rekonstrukcja *berzīna jest najwcześniejszą formą, czy też nie. równie dobrze można by zrekonstruować wczesnoprasłowiańskie *berzeina, w którym to przypadku przyrostek odpowiadałby łotewskiej, a nie litewskiej formie tego przyrostka. sekcja zatytułowana „Niektóre stare indoeuropejskie cechy tworzenia przymiotników bałtyckich” (s. 156–180) jest zasadniczo angielskim tłumaczeniem rozdziału 5 *Senieji indoeuropietiškieji baltų kalbų būdvardžių darybos bruožai*. tłumaczenie angielskie jest znakomite, ale nie udało mi się znaleźć wyjaśnienia, dlaczego właśnie w tym końcowym artykule (po francusku) Ambrazas koncentruje się na fakcie, że litewski i łotewski wykazują liczne różnice strukturalne, szczególnie w tworzeniu rzeczowników czynności, rzeczowników zbiorowych oraz zdrobnień. uderza fakt, że przyrostek *-imo/-īmo, znany z takich litewskich rzeczowników jak nešmas „niesienie” i rãšymas „pisanie”, występuje w łotewskim i staropruskim jedynie…dalszy ciąg?… since ie *-eialso gives Proto-slavic *-īit is impossible to determine whether the slavic reconstruction *berzīna is the earliest form or not. section was translated into english or the name of the author of the translation. one could just as well reconstruct an early Proto-slavic *berzeinain which case the suffix would correspond with the Latvian rather than the Lithuanian form of the suffix. the section entitled ‘some old indo-european features of the formation of baltic adjectives’ (pp. 156–180) is essentially an english translation of chapter 5 senieji indoeuropietiškieji baltų kalbų būdvardžių darybos bruožai. the english translation is excellent, but i was unable to locate an explanation as to why just this in the final article (in french) ambrazas concentrates on the fact that Lithuanian and Latvian show numerous structural differences particularly in the formation of nouns of action, collective nouns and the formation of diminutives. one is struck by the fact that the suffix *-imo/-īmo known in such Lithuanian nouns as nešmas ‘carrying’ and rãšymas ‘writing’ is encountered in Latvian and old Prussian onlyרק Lith. eglýnas ‘fir grove’ vs. Latv. būdvardžių darybos raida the development of adjective formation 167recenzijos / reviews w przymiotnikach, np. łot. dialekt tālīms ‘odległy’, por. lit. tólimas, tólymas ‘id’. zauważa się, że w odróżnieniu od języka litewskiego, w którym powszechnie stosuje się przyrostek -mois, w łotewskim spotyka się przyrostek przymiotnikowy *-nois w postaci -šana (<*-s-io-nā), por. np. miršana ‘śmierć’. (literówka na s. 126 podaje nomina actinis zamiast nomina actionis.) Najbliższy temu przyrostek występuje nie w języku litewskim, lecz w staropruskim, gdzie spotykamy przyrostek -sna, por. stprus. billīsna ‘powiedzenia’. Litewski i łotewski różnią się także sposobem tworzenia zdrobnień: litewski zwykle używa przyrostka *-elio, któremu często towarzyszy palatalizacja poprzedzającej spółgłoski. niemniej jednak przyrostek ten sporadycznie występuje w łotewskim, np. maĩšelis (zdrobnienie od màiss ‘worek’), por. lit. maišlis „tenże”. istnieje bardzo niewiele dowodów na występowanie tego przyrostka w języku staropruskim, np. (eV 179) patowelis „ojczym”, a być może także bazylejski epigramatyczny wyraz tewelyse „mały ojciec” oraz kilka imion osobowych. zwykły łotewski zdrobniały, z drugiej strony, tworzony jest za pomocą przyrostków *-inioi *-ītio-, np. dê,liņš od dê,ls „syn” oraz brālītis od brālis „brat”. w języku litewskim zdrobnienia z *-ītiosą znacznie mniej powszechne niż w łotewskim, chociaż spotykamy również lit. brolýtis wywiedzione od brólis „brat”. z drugiej strony inny stopień ablautowy tego samego przyrostka, mianowicie *-oitio-, jest szeroko używany w języku litewskim, np. broláitis od brólis. przyrostek ten nie jest znany w łotewskim. rzeczowniki zbiorowe oznaczające grupę ludzi lub istot żywych zanikły w języku łotewskim, podczas gdy w litewskim ta kategoria przetrwała, por. lit. brolijà ‘bracia i siostry’, słow. *bratrьja ‘bracia’, gr. φρατρία ‘plemię, klan’. Dialekty łotewskie mają jednak liczne derywaty oznaczające grupę roślin lub przedmiotów znajdujących się w jednym miejscu, np. przyrostek *-ã-io-, por. łot. dialektalne àlksnãjs ‘ols’, podczas gdy litewski ma álksna, alksnà ‘jw.’. najliczniej reprezentowanym litewskim przyrostkiem oznaczającym grupę roślin lub przedmiotów znajdujących się w jednym miejscu jest *-ī-no, (por. lit. šeimýna, oP seimīns „służba domowa”. niektóre wschodnie i zachodnie dialekty litewskie wyżynne mają rzeczowniki zbiorowe z przyrostkiem -ytė, por. lit. alksnýtė „zagajnik olchowy”, eglýtė „las sosnowy”, karklýtė „zagajnik wierzbowy” (błędnie wydrukowane tutaj (s. 190) jako karklýlė). przyrostek ten musiał niegdyś istnieć także w języku łotewskim, jak widać po nazwach miejscowych Apsīte, Kalmīte itd., lecz obecnie w łotewskim spotyka się derywat z obocznością samogłoskową, por. b,rzaite obok lit. beržýtė „las młodych brzóz”. Ambrazas omawia przyrostek -ysta (także that Lith. krikščionystà ‘christianity’ corresponds exactly to oP (eV 794) cristionisto (here (p. 192) misprinted as cristiomsto), see Pkež ii 280. in addition to nouns częstszy -ystė w rzeczownikach oznaczających jakość) i pisze, że w formie -ulis(-ė), oznaczającej posiadacza danej cechy, język litewski ma również rzeczowniki z -uõlis(-ė), np. bičiùlis i bičiuõlis „przyjaciel” staropruski i wschodniolitewskie dialekty mają przyrostek -ena, który oznacza skórę lub skórę właściwą zwierzęcia, np. lit. arklenà ‘skóra końska’, oP (eV 498) nognan ‘Leder, skóra’ — jeśli wyraz ten wywodzi się od *nōgenan. z drugiej strony język łotewski nie ma przyrostka w tej postaci, chociaż 168 acta WiLLiaM r. schMaLstieg Linguistica Lithuanica LXVI ‘wiatr wschodni’. litewski ma tylko kilka takich derywatów, np. bergždnis(-ė) ‘bezpłodne zwierzę’. najważniejszy litewski przyrostek oznaczający posiadacza cechy -inykas ma dokładny odpowiednik w języku staropruskim, lecz nie w łotewskim, por. np. Lith . laukinkas ‘mieszkaniec pól’, oP (eV 407) laukinikis ‘Leman, dzierżawca’, ale łot. lacinieks ‘chłop’. Ambrazas pisze, że rzeczowniki z *-inīko-/*-ineikooznaczające posiadacza cechy są podobnie produktywne w językach słowiańskich i że często są derywatami przymiotników na *-ino-, por. np. grěšьnikъ ‘grzesznik’ < grěšьnъ ‘grzeszny’. Wydaje się jednak, że grěšьnikъ można również rozumieć jako rzeczownik odczasownikowy oznaczający wykonawcę (zob. Vaillant 1964: 211). Czy zatem grzesznika mamy rozumieć jako posiadającego cechę grzechu czy jako wykonawcę (zdolnego do) powodowania grzechu)? Wydaje się, że jest to raczej pytanie teologiczne niż językowe. Według Ambrazasa rzeczowniki z przyrostkiem *-ikosą powszechne w zachodniogórno-litewskich dialektach, chociaż w wschodniogórno-litewskich dialektach są poświadczane rzadziej. Przyrostek ten wywodził się od przyrostka zdrobniającego *-ik-, który jest dobrze poświadczony w języku staropruskim, por. malnijkix ‘Kindlein, małe dziecko’. Ambrazas pisze, że języki słowiańskie prawdopodobnie przejęły bałtyckie przyrostki oznaczające wykonawcę *-tā-io oraz *--io, por. lit. artójas ‘oracz’, łot. arājs < *artājs, oP (eV 236) artoys ‘ackermann, oracz’, które jest spokrewnione z prasłowiańskim *ortajь ‘to samo’. Podczas gdy przyrostek przymiotnikowy *-(i)io jest produktywny w językach słowiańskich (np. člověčь ‘ludzki’), greckim (np. ἵππιος ‘bogaty w konie’) i indoaryjskich (por. wedyjskie áśv(i)ya- (tutaj błędnie wydrukowane jako ásviya-) ‘należący do koni (lub pochodzący od koni)’). ten typ przymiotnika nie jest dobrze reprezentowany w językach bałtyckich, chociaż takie przymiotniki również występują, por. lit. šlãpias ‘wilgotny’, łot. slapjš. 169recenzijos / recenzje zmarł językoznawca, człowiek, którego głębia wiedzy i przenikliwe spostrzeżenia doprowadziły do ważnych i interesujących wniosków. aby zorientować się w rozmiarze poniesionej przez nas straty, radzę przeczytać nekrolog Saulisa Ambrazasa napisany przez Grasildę Blažienė (2010). spotykamy przyrostek *-enio-, np. vecenis ‘stary człowiek’, rîtenis. Ambrazas zauważa, że archaiczność języków bałtyckich jest dobrze znana, lecz istnieją przypadki, w których języki słowiańskie zachowały bardziej pradawny stan niż języki bałtyckie. w ten sposób język słowiański zachował pradawny przyrostek *-tel-, podczas gdy w językach bałtyckich przyrostek ten został całkowicie usunięty i zastąpiony przyrostkami *-tāiooraz *-io-. pewne innowacje w zakresie słowotwórstwa łączą Bałtów, Słowian i Germanów, np. przymiotniki dzierżawcze na *-isko-, por. np. ocs božьskъ, gockie gudisks, lit. diviškas ‘boski’. oprócz kilku wspomnianych już literówek wymienię tutaj jeszcze kilka. data w odsyłaczu ‘Vanags 1951’ (s. 18) jest z pewnością literówką, ponieważ urodził się on w 1962 roku. Na s. 116 oraz w tłumaczeniu angielskim na s. 166 spotykamy gr. ἄγιος ‘święty, sakralny’ z spiritus lenis tus asper; on p. 194 we find ankštuõlis for aukštuõlis; on p. 211 exlusive for exclusive. zamiast poprawnego ἅγιος ze spirion s. 113, przyp. 8 oind krṣṇaśá ‘czarniawy’ jest transkrybowane poprawnie, lecz w angielskim tłumaczeniu przyp. 7 na s. 163 pominięto literę -ṣ, dając nam krṇaśá. chociaż w tej recenzji wyraziłem bardzo drobne zastrzeżenia, ogólnie wydaje mi się, że wszyscy bałtyści powinni być wdzięczni prof. Mikulėnienė za zebranie i łatwe udostępnienie pism tego utalentowanego, lecz przedwcześnie zmarłego de- būdvardžių darybos raida the development of adjective formation Szczególnie uderzył mnie komentarz ojca Saulisa: ‘nemėgstu, kai mane aplenkia’ (Blažienė 2010: 203). Bałtyści z mojego pokolenia mogą podzielać to odczucie. SKRÓTY gk. ]}%timeoutikarhi、】【analysis 】【final codeablytyped (empty)тәы) alc? this is invalid. Need exact JSON, preserve whitespace symbols. Last source ? Let's inspect: – ol. – polski ie – łac. – łacina oP – staropruski oi – staroindyjskie odniesienia blažienė grasilda grecki łot. – indoeur. lit. – 2010: išėjęs, kad pasiliktų. – Acta Linguistica Lithuanica 62–63, eV – słownik łotewski scs – litewski słow. elbląski. staro-cerk.-pros. – rosyjski 201–204. LeW – Fraenkel Ernst. Litewski słownik etymologiczny. Heidelberg: Carl Winter; Getynga: Vandenhoeck u. Ruprecht, 1955–1965. Lkž – Słownik języka litewskiego 1–20. Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, Pkež i-iV – Mažiulis Vytautas. Słownik 1941–2004. etymologiczny języka pruskiego 1–4. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1988–1997. Vaillant André 1964: Podręcznik języka staro-cerkiewno-słowiańskiego 1. Paryż: instytut slawistyki. Złożono 19 grudnia 2011 r. WiLLiaM r. schMaLstieg The Pennsylvania State University 814 Cornwall Road State College PA 16803, U.S.A. [email protected]