“Būdvardžių darybos raida. The Development of Adjective Formation”

WILLIAM R. SCHMALSTIEG Uniwersytet Stanowy Pensylwanii Dziedziny badań: indoeuropeistyka, języki bałtyckie, zwłaszcza staropruski, języki słowiańskie. ROZWÓJ SŁOWOTWÓRSTWA PRZYMIOTNIKÓW. ROZWÓJ TWORZENIA PRZYMIOTNIKÓW Saulius Ambrazas; redaktorka Danguolė Mikulėnienė Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2011, 274 p. ISBN 978-609-411-066-5 Tą monografią autor ukończył swoją trzyczęściową pracę poświęconą rozwojowi słowotwórstwa litewskich rzeczowników. Pierwsza część, „Daiktavardžių darybos raida. Lietuvių kalbos veiksmažodiniai vediniai”, poświęcona rozwojowi rzeczowników (derywatom odczasownikowym), ukazała się w 1993 roku, a druga część, „Daiktavardžių darybos raida. Lietuvių kalbos vardažodiniai vediniai”, poświęcona rozwojowi rzeczowników (derywatom denominalnym), ukazała się w 2000 roku. Niestety autor zmarł, zanim zdążył przygotować do publikacji ostateczną wersję trzeciej części swojej pracy. Niniejszą monografię opracowano na podstawie jego rękopisów i artykułów opublikowanych w litewskich i zagranicznych czasopismach językoznawczych. Publikacja składa się z tekstów w trzech różnych językach. Większą jej część stanowi sześć rozdziałów w języku litewskim poświęconych słowotwórstwu przymiotników (s. 7–155), po których następuje część anglojęzyczna zatytułowana „Some Indo-European Features of the Baltic Adjectives” (s. 156–180). Końcowy tekst to artykuł przetłumaczony na język francuski przez Daniela Petita, zatytułowany „Baltique oriental et baltique occidental, baltique et slav: le problème de leurs relations anciennes du point de vue de la formation des mots”, który pierwotnie opublikowano w czasopiśmie Histoire Épistémologie Langage 26/II (2004): 43–79 (s. 181–211). Dalej znajdują się wykaz skrótów (s. 212–213), bibliografia (s. 214–239), indeks wyrazów litewskich (s. 240–266) oraz indeks nazwisk (s. 267–272). W rozdziale 1 autor pisze, że ważne informacje o tworzeniu przymiotników można znaleźć już w najwcześniejszych gramatykach litewskich, mianowicie w gramatykach Daniela Kleina (1653 – Grammatica Litvanica; 1654 – Compendium Litvanico-Germanicum) oraz Kristupasa Sapūnasa i Theophylusa Gottlieba Schultza (1673 – Com- Recenzijos / Reviews 161 W I L L I A M R. S C H M A L S T I E G pendium Grammaticae Lithuanicae). Obie te gramatyki podkreślają, że zdrobnienia zachowują zarówno rodzaj, jak i końcówki wyrazu podstawowego, np. juodas „czarny” ma zdrobnienie juodokas „czarniawy”, podczas gdy saldus „słodki” ma zdrobnienie saldokus „słodkawy”. Ta cecha nie jest jednak najwyraźniej dawną techniką derywacyjną, lecz raczej innowacją występującą szczególnie w dialektach wschodnich. Innym przyrostkiem deminutywnym jest -intelis(-ė). I tak we wspomnianych najstarszych gramatykach spotyka się formę silpnintelis „nieco słaby”, a także silpnokas „to samo”. Pierwsze gramatyki odnotowują również przyrostki przymiotnikowe -iškas i -inis, por. np. kūniškas „cielesny” oraz geležinis „żelazny”. W gramatyce Kleina występują pewne przymiotniki liczebnikowe z przyrostkami –(i)okas(–a)) i –(i)opas(–a)), np. vienokas i vieneropas „taki sam, podobny”, choć w gramatyce Sapūnasa i Schultza spotykamy tylko przyrostek -opas, np. vieneropas. Wspomniane są także gramatyki Augusta Schleichera (1856) i Friedricha Kurschata (1876), a także prace innych uczonych, takich jak August Leskien, który jako pierwszy badał litewskie przyrostki nominalne na tle indoeuropejskiego słowotwórstwa. Omówiono dorobek Pranasa Skardžiusa, Kazimierasa Būgi, Pranasa Kniūkšty, Jana Otrębskiego, Jana Endzelīna i innych, a rozdział kończy się omówieniem klasyfikacji Adelė Valeckienė, która wyróżnia sześć kategorii przymiotników: 1) przymiotniki oznaczające wzmocnienie lub ilość; najważniejsze są tu zdrobnienia z przyrostkiem –(i)okas(–a)); 2) przymiotniki oznaczające cechy inherentne; do tej kategorii należą derywaty z przyrostkiem -ingas(–a), a także niezwykle produktywne przymiotniki odczasownikowe z przyrostkiem –us(–i), oznaczające charakterystyczną właściwość wynikającą z odpowiadającej jej czynności (stanu), np. apdairūs(–i) „ostrożny”, atsargūs(–i) „uważny” itd.; 3) przymiotniki oznaczające właściwości zewnętrzne –(i)uotas(–a), –(i)otas(–a)), –ėtas(–a); 4) przymiotniki oznaczające podobieństwo lub cechy charakterystyczne, w większości tworzone za pomocą przyrostka -iškas(–a); 5) przymiotniki oznaczające cechy charakterystyczne; do tej kategorii należą produktywne derywaty z –inis; 6) przymiotniki oznaczające cechy wynikowe; są to w większości derywaty odczasownikowe z przyrostkiem –us(–i), np. aptakūs(–i) „opływowy”, išlaidūs(–i) „rozrzutny”. Ambrazas zauważa jednak, że granice między tymi kategoriami nie zawsze są całkowicie wyraźne. Rozdział 2 poświęcono kategoriom słowotwórstwa przymiotników z perspektywy historycznej. Podobnie jak rzeczowniki, przymiotniki można podzielić na kategorie odczasownikowe i denominalne. Przymiotniki odczasownikowe zwykle oznaczają cechy wynikające z czynności (lub stanów) i są zazwyczaj tworzone za pomocą przyrostka –us(–i), np. platūs(–i) „szeroki”, našūs(–i) „produktywny”. Ten dawny typ słowotwórczy stał się bardzo produktywny i rozszerzył swój zasięg kosztem innych typów. Litewski odziedziczył z języka praindoeuropejskiego także inne, rzadsze przyrostki o podobnej funkcji: *–no–, *–lo–, *–ro–, *–to–, *–uo–. Reprezentują je dawne derywaty mające odpowiedniki w wielu językach pokrewnych, np. pilnas „pełny”, tūlas „liczny”, aštras „ostry”, stãtas i statūs „stromy, pionowy”, gyvas „żywy”. Przyrostki *–to– i *–no– mają dawną semantyczną 162 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Būdvardžių darybos raida The Development of Adjective Formation związki, por. bál-tas ‘biały’ oraz bál-nas ‘biały na grzbiecie’. Przyrostek –t– zaczął być używany do tworzenia imiesłowu biernego w językach bałtyckich, gdzie, w odróżnieniu od języków słowiańskich, przyrostek –n– nie przejął tej funkcji. Litewskie przymiotniki odimienne mają kilka typów produktywnych formacji. Wykazują większe zróżnicowanie semantyczne, jednak przy analizie historycznej dostrzegamy związki między wcześniejszymi relacjami semantycznymi a typami słowotwórczymi, które na pierwszy rzut oka wydają się całkiem odmienne. Już Pranas Skardžius zauważył, że przymiotniki z przyrostkami –(i)otas(–a), –(i)uotas(–a), –ėtas(–a) oznaczają nie tylko cechy zewnętrzne, powierzchowne, lecz także cechy wewnętrzne (podobnie jak derywaty z przyrostkiem –ingas(–a)). Dawne pochodzenie derywatów semantycznych tego typu potwierdzają takie formy pokrewne jak lit. barzdótas ‘brodaty’, które dobrze odpowiada scs. *bradatъ, pol. brodaty, ros. borodatyj, łac. barbātus. Jednocześnie derywaty z tym samym przyrostkiem mogą oznaczać cechę wewnętrzną, np. lit. dievótas ‘pobożny, bogobojny’, łot. dievuots ‘dobry, wspaniały’, staroprus. deiwuts ‘błogosławiony, zbawiony’, podobnie jak scs. *bogatъ ‘bogaty’ i łac. fortūnātus ‘szczęśliwy’. Zdrobnienia tworzą szczególną kategorię przymiotników odimiennych. Na ogół oznaczają większe lub mniejsze natężenie danej cechy i mają odcień pieszczotliwy, np. gerókas ‘całkiem niezły, niemały’, didókas ‘całkiem duży’. Są one ściśle związane z derywatami od liczebników, np. vienókas(–a) ‘taki sam, jednorodny’, dvejókas ‘dwojaki’ (por. scs. двоjakъ), które już w XVI wieku zaczęto zastępować derywatami z przyrostkiem –(i)opas(–a). Dlatego w historii derywacji przymiotników litewskich należałoby wyróżnić trzy kategorie: 1) przymiotniki oznaczające czynność i jej rezultat; 2) przymiotniki oznaczające przypisywanie cechy; 3) przymiotniki zdrobniałe. Kategorie te zostały najprawdopodobniej odziedziczone z późniejszego prajęzyka indoeuropejskiego, ale od najdawniejszych czasów były ze sobą ściśle powiązane. Rozdział 3 poświęcono omówieniu przyrostków słowotwórczych przymiotników oznaczających czynność lub jej rezultat. Najbardziej rozpowszechnionym z nich jest przyrostek tematu na *–u– –us(–i), należący do dawnego typu słowotwórczego. Litew. platùs(–i) ‘szeroki’ różni się zatem jedynie stopniem apofonii od stind. pr̥thú- i awest. parəθu-, gr. πλατύς ‘szeroki’. W języku litewskim ten typ słowotwórczy stał się bardzo produktywny, a derywaty często tworzone są zarówno od czasowników wtórnych, jak i pierwotnych, np. skalùs ‘łatwo łupiący się’ od skáldyti ‘łupać’, a niekiedy także przy zmienności apofonicznej, np. marùs ‘łatwo umierający’ od mìrti ‘umierać’. Brak przymiotników tematu na *–u– w języku staropruskim i łotewskim zdaje się świadczyć o tym, że ich produktywność w litewskim jest zjawiskiem niedawnym. W językach bałtyckich oraz innych językach indoeuropejskich występuje dość wiele odczasownikowych derywatów na *–no–, np. litew. pìlnas(–à), łot. pìlns, staroprus. pilnan, słow. *pъlnъ / pъlnъ, germ. fulna, staroirl. lān, stind. pūrṇá, awest. parəna- ‘pełny’. W języku litewskim jest wiele takich derywatów, np. drėgnas ‘wilgotny’ (por. drėkti ‘wilgotnieć’) itd. W LKŽ podano 105 przykładów, z których 73 mają dublety z tematem na *–u–, np. kìlnas(–à) ‘szlachetny’ i kìlnus(–ì). Derywaty na *–no– często mają dublety na *–lo–, por. krėsnas ‘krępy, mocno zbudowany’ i Recenzijos / Reviews 163 W I L L I A M R. S C H M A L S T I E G krēslas. Przymiotniki odczasownikowe z przyrostkiem *-ino-, tworzone od niewielkiej liczby czasowników, są charakterystyczne dla dialektów zachodnich. Niektóre z nich, utworzone od czasowników przechodnich, są pod względem znaczenia zbliżone do imiesłowów, np. nėšinas(-ā) ‘niosący’. Ogólnie rzecz biorąc, przymiotniki odczasownikowe z przyrostkami derywacyjnymi od *-no- nie są już produktywne w językach bałtyckich i pokrewnych. Przymiotniki odczasownikowe z przyrostkiem -tinas(-ā) mają na ogół znaczenie konieczności i są często nazywane „imiesłowami konieczności”; tak więc nėštinas(-ā) znaczy ‘który musi być niesiony’. Podobnie jak przyrostek -tinas, przyrostek -tinis wywodzi się od imiesłowów biernych na *-to-, ale formacje te są nowsze, powstały wyłącznie w języku litewskim i spotyka się je głównie w słownikach Sirvydasa, np. abejotinis ‘wątpliwy’. Niektóre litewskie przymiotniki odczasownikowe na *-lo- mają głębokie korzenie historyczne. I tak derywatu tūlas(-ā) ‘liczny’ nie da się już z synchronicznego punktu widzenia rozłożyć na jego składniki tū-las(-ā). Od indoeuropejskiego czasownika *teu-/tu-/tū- ‘pęcznieć, zwiększać się’ pochodzą również litew. tù-mtas, tu-ñtas / tù-ntas ‘duży tłum, pułk’, tù-mstas, tū́kstantis ‘tysiąc’. W kilku przypadkach spotykamy wymienność trzech przyrostków -lo-, -ro- i -no- przy tym samym rdzeniu, por. kiblūs(-i) ‘trzymający się czegoś, przylegający’, kibnùs ‘trzymający się czegoś’, kibrùs(-i) ‘ciekawski’. Przyrostek -lus(-i) stał się dość produktywny, a formy z tematem na u zastępują tu formy z tematem na o. Starszy przymiotnik gāilas(-ā) ‘smutny, zasmucony’ został zatem zastąpiony formą z tematem na u gailùs (-i). Przyrostek -lus(-i) ma również warianty -slus(-i) i -šlus(-i), stąd np. bailus ‘bojaźliwy, tchórzliwy’ oraz baislùs, a także tuklùs ‘otyły’ i tukšlùs–(i) ‘miękki’. Przyrostek *-mo- od najdawniejszych czasów służył do tworzenia przymiotników od czasowników. Formy indoeuropejskie *kai-ma- / *kei-ma- dały litew. káimas, staroprus. caimis ‘wieś’, litew. kiēmas ‘podwórze’ oraz łot. ciems ‘wieś’. (Odesłanie Ambrazasa PKEŽ III 76 i nast. należy poprawić na PKEŽ II 76 i nast.). Ambrazas zauważa, że przyrostek -mas(-ā) występuje również z wariantem tematu na –u– -mus(-i), np. poświadczone są oba warianty: lai-mas(-ā) ‘szczęśliwy’ i lai-mus(-i). Większość przymiotników odczasownikowych z przyrostkiem *-mo- w językach bałtyckich przekształciła się w imiesłowy bierne, choć kilka z nich nawet obecnie wydaje się bliższych przymiotnikom, np. litew. gāl imas ‘możliwy’, įmā no mas ‘wyobrażalny’, ištikimas ‘wierny’ itd. Co ciekawe, germańskie *werma- ‘ciepły’ ma ten sam przyrostek przymiotnikowy. Na podstawie derywatów z przyrostkiem *-mo- utworzono pochodny przyrostek *-imo/ -īmo, który tworzy nie tylko przymiotniki, lecz także rzeczowniki oznaczające czynności i cechy, np. gyvėnimas ‘życie’, rāšymas ‘pisanie’. Przymiotniki odczasownikowe z przyrostkiem *-to- są znane w językach indoeuropejskich od najdawniejszych czasów, np. lit. stā́tas, łac. status, gr. στατός, stind. sthi-tá ‘stojący’. Większość przymiotników odczasownikowych z tym przyrostkiem przekształciła się w języku litewskim (podobnie jak w wielu innych językach indoeuropejskich) w imiesłowy bierne. Tylko część z nich (przeważnie derywaty od czasowników nieprzechodnich) zachowała pierwotne znaczenie przymiotnikowe, np. litew. 164 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Būdvardžių darybos raida The Development of Adjective Formation báltas(–à) „biały”, keĩstas(–à) „dziwny” itd. Ambrazas odnotowuje, że najprawdopodobniej sufiks *–uo– był już samodzielnym afiksem słowotwórczym i był ściśle związany z sufiksami *–no–, *–to–, *–mo–. Szczególnie stare są lit. gyvas, łot. dzīvs, słow. živъ, łac. vīvus, stind. jívá- „żywy” < IE *gʷei–/*gʷī–. Ambrazas sugeruje, że lit. kliėpas i łot. klāips „chleb” pochodzą od praindoeuropejskiego rdzenia *kʷlei– „kłaniać się, zginać” i podaje odsyłacz do Otkupščikov 2001b (omyłkowo zamiast 2001a). Ambrazas nie wspomina o poglądach Būgi i Alminauskisa, którzy sugerują, że litewskie słowo pochodzi od staroislandzkiego hleifr, ani o opinii mojego własnego nauczyciela, Alfreda Senna, że słowo to pochodzi z białoruskiego chlėb lub polskiego chleb (zob. LEW 271). Rozdział 4 poświęcono omówieniu derywatów nominalnych. W dawnej praindoeuropejskiej prajęzyku przeważały derywaty z afiksem *–(i)io–/–eiio–, np. łac. patrius, gr. πάτριος, stind. pítriya- „ojcowski, należący do ojca”. W języku litewskim zachowało się stosunkowo niewiele derywatów z sufiksem *–(i)io–. Należą do nich przymiotniki na –ias(–ia), np. apsčias „obfity”, šlāpias „mokry” itd. W litewskim występuje nieco więcej przymiotników z sufiksem –is, –ys(–ė), również wywodzącym się z *–(i)i–, np. kairỹs(–ė) „znajdujący się po lewej stronie” itd. Obok derywatów o temacie *–io–/–iio– w litewskim występują także odpowiadające im derywaty o temacie *–o–, np. obok apsčias(–ia) „obfity” spotyka się także ápstas(–à). Zjawisko to jest dość dawne; por. litewskie naũjas „nowy” o temacie *–io– oraz staropruski nawans (biernik lm.) o temacie *–o– „ten sam”. Ogólnie rzecz biorąc, dane prowadzą do wniosku, że na obszarze wschodniobałtyckim przymiotniki z sufiksem –(i)io pozostawały produktywne nieco dłużej niż na innych obszarach dialektalnych języków bałtyckich. Rozdział 5 omawia ogólną charakterystykę tworzenia dawnych przymiotników praindoeuropejskich w językach bałtyckich. W językach bałtyckich spotykamy archaiczne przymiotniki odczasownikowe oznaczające cechy wynikające z czynności lub stanu wyrażanego przez czasownik. Są to *–no–, *–ro–, *–lo–, *–to–, *–uo– oraz końcówki derywacyjne *–u– i *–o–. Przykładami są pil-nas „pełny”, ãš-t-ras „ostry”, tū-las „liczny”, stā-tas „pionowy”, gý-vas „żywy”, plat-ùs „szeroki”, sēn-as „stary”. Ambrazas zauważa, że wielu wcześniejszych badaczy łączyło wymianę spółgłosek l, n, r w sufiksach rdzeniowych z dawniejszą deklinacją heteroklityczną. W języku litewskim i językach pokrewnych poświadczona jest pewna liczba takich alternacji, np. lit. leĩ-las „cienki”, staroislandzkie linr „miękki, słaby”, gr. λει-ρός. Pozorny grecki odpowiednik jest jednak wątpliwy. Według Friska (1970: 101) „Wie lat. līlium stammt auch λείριον aus einer östlichen Mittelmeersprache... Auch das poetische λειριός und λειρός als Beiwörter der Haut und der Stimme dürften als Ableitungen von λείριον verständlich sein (‘lilien weiss, -zart’)...”. Bardziej przekonujące są jednak przykłady łotewskie kūr-ls i kūr-ns „głuchy”. Rozdział 6 omawia etnogenezę Bałtów w świetle słowotwórstwa. Autor zauważa, że afiksy słowotwórcze łatwiej przechodzą z jednego dialektu lub języka do drugiego niż formy fleksyjne. Dlatego dane słowotwórcze mogą pomóc w rozwiązaniu trudnych problemów etnogenezy Bałtów. Wiele wspólnych Recenzijos / Reviews 165 WILLIAM R. SCHMALSTIEG typów słowotwórstwa bałtyckiego odziedziczono z okresu wspólnoty bałtyckiej lub czasów wcześniejszych. Mimo to procesy słowotwórcze w językach litewskim, łotewskim i staropruskim znacznie się różnią. Różnice te i ich wzajemne relacje pozwalają przyjrzeć się niektórym procesom, które zaszły w odległej przeszłości Bałtów. Nomina actionis oraz przymiotniki oznaczające czynność i jej rezultat od dawna tworzy się w litewskim i łotewskim za pomocą form z sufiksem *-mo-; pod tym względem języki wschodniobałtyckie wykazują zgodność z bardziej odległymi językami słowiańskimi, albańskim i hetyckim. Z kolei w staropruskim sufiks *-mo- występuje jedynie w liczebnikach oraz przymiotnikach i nazwach osobowych od nich utworzonych. Istnieją jednak rzadkie wyjątki. Elbląskie słownictwo (39) zawiera formę dumis (Rouch), por. lit. dūmas, łot. dūmi, słow. *dymъ, łac. fūmus, stind. dhūmá- „dym” oraz grecki rzeczownik abstrakcyjny θυμός „dusza”. W języku litewskim utworzono rzeczowniki oznaczające czynność z sufiksami *-i-mo-/-īmo- (np. nešìmas „niesienie”, rãšymas „pisanie”), podczas gdy w łotewskim, podobnie jak w staropruskim, występują wyłącznie przymiotniki o takiej budowie. Warto zauważyć, że w odróżnieniu od litewskiego, gdzie sufiks -mo- jest powszechnie stosowany, w łotewskim sufiks przymiotnikowy *-no- występuje w postaci -šana (<*-s-jo-nā), por. np. mir̃šana „śmierć”. Najbliższym odpowiednikiem tego sufiksu jest nie forma litewska, lecz staropruska, gdzie występuje sufiks -sna, por. staroprus. billīsnā „powiedzenia”. Ambrazas zauważa, że mówiąc o etnogenezie Litwinów, należy pamiętać, iż szereg izoglos słowotwórczych łączy Litwinów z Prusami, a odróżnia ich od Łotyszy. Na przykład lit. šeimýna „rodzina” odpowiada staroprus. seimīns „służba domowa”. Formacje zbiorowe z sufiksem *-īno- występują również w językach słowiańskich (por. lit. beržýnas „brzezina” i słow. *beržina-). W łotewskim spotyka się jednak wyłącznie wariant ablautowy *-ei-no-/-oi-no-, por. lit. eglýnas „jodłowy zagajnik” oraz łot. egliene, eglien̄s „to samo”. Ponieważ praindoeuropejskie *-ei- daje również prasłowiańskie *-ī-, nie można ustalić, czy rekonstrukcja słowiańska *berzina jest formą najstarszą. Równie dobrze można zrekonstruować wczesną formę prasłowiańską *berzeina-, w którym to przypadku sufiks odpowiadałby formie łotewskiej, a nie litewskiej. Część zatytułowana „Some Old Indo-European Features of the Formation of Baltic Adjectives” (s. 156–180) jest zasadniczo angielskim przekładem rozdziału 5, Senieji indoeuropietiškieji baltų kalbų būdvardžių darybos bruožai. Przekład angielski jest znakomity, nie udało mi się jednak znaleźć wyjaśnienia, dlaczego na angielski przełożono właśnie tę część, ani nazwiska tłumacza. W ostatnim artykule (w języku francuskim) Ambrazas skupia się na tym, że języki litewski i łotewski wykazują liczne różnice strukturalne, zwłaszcza w tworzeniu rzeczowników oznaczających czynność, rzeczowników zbiorowych oraz zdrobnień. Uderza fakt, że sufiks *-imo/-īmo, znany z takich litewskich rzeczowników jak nešìmas „niesienie” i rãšymas „pisanie”, występuje w łotewskim i staropruskim jedynie 166 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Būdvardžių darybos raida The Development of Adjective Formation w przymiotnikach, np. łot. dial. tālīms ‘daleki’, por. lit. tólimas, tólymas ‘jw.’ Zauważmy, że w odróżnieniu od litewskiego, gdzie powszechnie używa się przyrostka –mo-, w łotewskim przyrostek przymiotnikowy *–no- występuje w postaci –šana (<*–s–io–nā), por. np. miršana ‘śmierć’. (Literówka na s. 126 podaje nomina actinis zamiast nomina actionis.) Najbliższy temu przyrostek nie występuje w litewskim, lecz w staropruskim, gdzie spotykamy przyrostek –sna, por. stprus. billīšna ‘powiedzenia’. Litewski i łotewski różnią się także sposobem tworzenia zdrobnień: w litewskim zwykle używa się przyrostka *–elio-, któremu często towarzyszy palatalizacja poprzedzającej spółgłoski. Przyrostek ten spotyka się jednak czasem w łotewskim, np. maišelis (zdrobnienie od maiss ‘worek’), por. lit. maišėlis ‘jw.’ W staropruskim istnieje bardzo niewiele poświadczeń tego przyrostka, np. (EV 179) patowelis ‘ojczym’ i być może wyraz z Epigramu bazylejskiego tewelyse ‘tatuś’ oraz kilka imion własnych. Typowe łotewskie zdrobnienia tworzy się natomiast za pomocą przyrostków *–inio- i *–ītio-, np. dê,liņš od dê.Is ‘syn’ oraz brālītis od brālis ‘brat’. W litewskim zdrobnienia z *–ītio- są znacznie rzadsze niż w łotewskim, choć spotyka się lit. brolýtis utworzone od brólis ‘brat’. Z kolei w litewskim szeroko używa się innego stopnia apofonicznego tego samego przyrostka, mianowicie *–oitio-, np. broláitis od brólis. Przyrostek ten nie jest znany w łotewskim. Rzeczowniki zbiorowe oznaczające grupę ludzi lub istot żywych zanikły w łotewskim, natomiast w litewskim ta kategoria przetrwała; por. lit. brolija ‘bracia i siostry’, słow. *bratrьja ‘bracia’, gr. φρατρία ‘plemię, klan’. W dialektach łotewskich występuje wiele derywatów oznaczających grupę roślin lub przedmiotów znajdujących się w jednym miejscu, np. z przyrostkiem *–ā-io-; por. łot. dial. ālksnājs ‘olszyna’, podczas gdy w litewskim występuje álksna, alksnà ‘jw.’ Najliczniej reprezentowanym litewskim przyrostkiem oznaczającym grupę roślin lub przedmiotów znajdujących się w jednym miejscu jest *–ī-no (por. lit. šeimýna, stprus. seimīns ‘służba domowa’). Niektóre wschodnie i zachodnie dialekty wysokolitweskie mają rzeczowniki zbiorowe z przyrostkiem –ytė; por. lit. alksnytė ‘olszyna’, eglýtė ‘las sosnowy’, karklýtė ‘zagajnik wierzb’ (w tym miejscu błędnie wydrukowano (s. 190) karklýlė). Przyrostek ten musiał niegdyś istnieć również w łotewskim, o czym świadczą nazwy miejscowe Apsīte, Kalmīte itd.; obecnie w łotewskim występuje jednak derywat z innym stopniem apofonicznym, por. bē,rzaite obok lit. beržytė ‘las młodych brzóz’. Ambrazas omawia przyrostek –ysta (częściej także –ystė w rzeczownikach oznaczających cechę) i pisze, że lit. krikščionystà ‘chrześcijaństwo’ dokładnie odpowiada stprus. (EV 794) cristion-isto (tu błędnie wydrukowanemu (s. 192) jako cristiomsto); zob. PKEŽ II 280. Oprócz rzeczowników z –ulis(-ė), oznaczających nosiciela danej cechy, język litewski ma również rzeczowniki z –uõlis(-ė), np. bičiùlis and bičiùolis ‘przyjaciel’. Staropruski i wschodniolitewskie dialekty mają przyrostek –ena, oznaczający skórę zwierzęcia, np. lit. arklenà ‘skóra końska’, stprus. (EV 498) nognan ‘Leder, skóra’, jeśli wyraz pochodzi od *nōgenan. Łotewski nie ma natomiast przyrostka w tej postaci, choć spotyka się przyrostek *–enio-, np. vecenis ‘starzec’, rītenis Recenzijos / Reviews 167 WILLIAM R. SCHMALSTIEG ‘wiatr wschodni’. W litewskim występuje tylko kilka takich derywatów, np. bergždėnis(-ė) ‘niepłodne zwierzę’. Najważniejszy litewski przyrostek oznaczający nosiciela danej cechy, -inykas, ma dokładny odpowiednik w staropruskim, lecz nie w łotewskim; por. np. lit. laukinỹkas ‘mieszkaniec pól’, stprus. (EV 407) laukinikis ‘Leman, dzierżawca’, ale łot. laučinieks ‘chłop’. Ambrazas pisze, że rzeczowniki z *-iniko-/*-ineiko- oznaczające nosiciela cechy są równie produktywne w językach słowiańskich i często stanowią derywaty od przymiotników z *-ino-; por. np. grěšьnikъ ‘grzesznik’ < grěšьnъ ‘grzeszny’. Wydaje się jednak, że grěšьnikъ można również rozumieć jako nazwę wykonawcy czynności (zob. Vaillant 1964: 211). Czy zatem grzesznika należy rozumieć jako osobę posiadającą cechę grzechu, czy jako sprawcę (zdolnego) do grzeszenia? Być może jest to raczej pytanie teologiczne niż językoznawcze. Według Ambrazasa rzeczowniki z przyrostkiem *-iko- były powszechne w zachodnich dialektach wysokolitewskich, choć we wschodnich dialektach wysokolitewskich poświadczono je rzadziej. Przyrostek ten wywodzi się od zdrobniającego przyrostka *-iko-, dobrze poświadczonego w staropruskim; por. malnījikix ‘Kindlein, małe dziecko’. Ambrazas pisze, że języki słowiańskie prawdopodobnie przejęły z języków bałtyckich przyrostki oznaczające wykonawcę czynności *-tā-io- i *-ē-io-; por. lit. artójas ‘oracz’, łot. arājs < *artājs, stprus. (EV 236) artoys ‘Ackermann, oracz’, spokrewnione z prasłow. *ortajь ‘jw.’ O ile przymiotnikowy przyrostek *-(i)i̯o- jest produktywny w językach słowiańskich (np. člověčь ‘ludzki’), greckim (np. ἵππιος ‘bogaty w konie’) i indoaryjskich (por. wedyjskie áśo(i)ya- (tutaj błędnie wydrukowane jako áśviya-) ‘należący do koni (lub pochodzący od nich)’), o tyle w językach bałtyckich ten typ przymiotnika nie jest licznie reprezentowany, choć takie przymiotniki występują; por. lit. šlāpias ‘wilgotny’, łot. slapjš. Ambrazas zauważa, że archaiczność języków bałtyckich jest dobrze znana, lecz istnieją przypadki, w których języki słowiańskie zachowały stan starszy niż języki bałtyckie. Języki słowiańskie zachowały więc dawny przyrostek *-tel-, podczas gdy w językach bałtyckich został on całkowicie wyeliminowany i zastąpiony przyrostkami *-tāio- i *-io-. Pewne innowacje słowotwórcze łączą Bałtów, Słowian i Germanów, np. przymiotniki dzierżawcze z *-isko-; por. np. scs. božьskъ, gockie gudisk s, lit. dieviškas ‘boski’. Oprócz kilku wspomnianych już literówek wymienię tu jeszcze parę. Data w pozycji bibliograficznej „Vanags 1951” (s. 18) jest z pewnością błędna, ponieważ urodził się on w 1962 roku. Na s. 116 oraz w angielskim przekładzie na s. 166 spotykamy gr. ἅγιος ‘święty, sakralny’ z spiritus lenis zamiast poprawnego ἅγιος z spiritus asper; na s. 194 znajdujemy ankštuõlis zamiast aukštuõlis; na s. 211 exlusive zamiast exclusive. W przypisie 8 na s. 113 staroindyjskie kṛṣṇasá ‘czarniawy’ zapisano poprawnie, ale w angielskim przekładzie przypisu 7 na s. 163 pominięto literę -ṣ-, przez co otrzymujemy kṛṇasá. Choć w tej recenzji wyraziłem bardzo drobne zastrzeżenia, ogólnie rzecz biorąc, wydaje mi się, że wszyscy bałtyści powinni być wdzięczni prof. Mikulėnienė za zebranie i udostępnienie pism tego utalentowanego, lecz przedwcześnie zmarłego 168 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Būdvardžių darybos raida The Development of Adjective Formation zmarły językoznawca, człowiek o głębokiej wiedzy i przenikliwym umyśle, które doprowadziły go do ważnych i interesujących wniosków. Aby uświadomić sobie, jak wielką ponieśliśmy stratę, radzę przeczytać nekrolog Sauliusa Ambrazasa napisany przez Grasildę Bl ažienė (2010). Szczególnie poruszył mnie komentarz ojca Sauliusa: „Nemėgstu, kai mane aplenkia” (Blažienė 2010: 203). Bałtyści z mojego pokolenia mogą podzielać to uczucie. SKRÓTY Gk. – grecki Latv. – łotewski OCS – staro-cerkiewno-słowiański Pol. – polski IE – indoeuropejski Lith. – litewski OI – staroindyjski Russ. – rosyjski Lat. – łaciński OP – staropruski REFERENCES Blažienė Grasilda 2010: Išėjęs, kad pasiliktų. – Acta Linguistica Lithuanica 62–63, 201–204. EV – Elbing Vocabulary. LEW – Fraenkel Ernst. Litauisches etymologisches Wörterbuch. Heidelberg: Carl Winter; Göttingen: Vandenhoeck u. Ruprecht, 1955–1965. LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas 1–20. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 1941–2004. PKEŽ I-IV – Mažiulis Vytautas. Prūsų kalbos etimologijos žodynas 1–4. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1988–1997. Vaillant André 1964: Manuel du vieux slave 1. Paris: Institut d’études slaves. Įteikta 2011 m. gruodžio 19 d. WILLIAM R. SCHMALSTIEG The Pennsylvania State University 814 Cornwall Road State College PA 16803, U.S.A. [email protected] Recenzijos / Reviews 169