Dėl kai kurių lietuvių oikonimų darybos ir kilmės dvejopumo

99straipsniai / articles LaiMutis biLkis Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: toponimika, antroponimika. dęL niektórych liteVskich oikoniMów budowy i pochodzenia dVejoPuMo adnotacja W artykule zwraca się uwagę na to, że w badaniach nad budową i pochodzeniem litewskich oikonimów często podaje się dwa możliwe wyrazy podstawowe lub źródłowe, którymi zazwyczaj są apelatywy i on the duality of Wordbuilding and origin of certain Lithuanian oikonyms antroponimy. Jednak takie wyjaśnienia nie są precyzyjne, dlatego podejmuje się próbę znalezienia sposobów pozwalających dokładnie ustalić podstawę budowy lub pochodzenia. Za najbardziej wiarygodny sposób uważa się analizę źródeł historycznych: jeżeli znalezione w nich dane wskazują, że antroponim o wspólnym rdzeniu znajdował się w tej samej osadzie nazwanej oikonimem albo w osadzie położonej całkiem w pobliżu, wówczas nazwa miejscowości jest wyjaśnieniem budowy i pochodzenia asoikonimów. menvardinis. Pateikiant tokių atvejų pavyzdžių kartu pakoreguojami ir kai kurie ligšioliniai adnotacja artykuł zwraca uwagę na fakt, że w badaniach nad słowotwórstwem i pochodzeniem litewskich ojkonimów często przedstawia się dwie możliwe podstawy lub wyrazy źródłowe, którymi zazwyczaj są apelatywy i imiona osobowe. jednakże takie interpretacje nie są trafne; dlatego podejmuje się próbę znalezienia sposobów pozwalających na dokładne ustalenie podstawy słowotwórczej lub pochodzenia. za najbardziej wiarygodną metodę uznaje się analizę źródeł historycznych: gdy dane w nich znalezione wskazują, że w tej samej osadzie noszącej nazwę ojkonimu lub położonej w jej pobliżu występuje imię osobowe o wspólnym rdzeniu, nazwa tej osady bez wątpienia wywodzi się od imienia osobowego. podając przykłady takich przypadków, skorygowano niektóre dokonane do dziś interpretacje słowotwórstwa i pochodzenia ojkonimów. Słowa kluczowe: budowa oikonimów, pochodzenie oikonimów, oikonimy historyczne, antroponimy historyczne. słowa kluczowe: słowotwórstwo ojkonimów, pochodzenie ojkonimów, ojkonimy historyczne, antroponimy historyczne. 100 acta LaiMutis biLkis Linguistica Lithuanica LXVI Budowa i pochodzenie nazw miejscowych są specyficzne ze względu na to, że ich podstawą budowy lub pochodzenia mogą być nie tylko wyrazy pospolite, lecz także wyrazy własne – antroponimy oraz inne nazwy miejscowe1. Cecha ta czyni badanie toponimów bardziej złożonym, ponieważ często trudno dokładnie ustalić, z której części leksyki wywodzi się dana nazwa miejscowa. w obszerniejszych pracach litewskiej oikonimiki (toponimiki) można wyróżnić kilka przypadków, gdy wskazuje się ar kilminiai žodžiai, priklausantys skirtingiems leksikos sluoksniams – apeliatyvams możliwe dwa (kilka) wyrazy podstawowe nazwy miejscowości i onimów, a konkretniej – antroponimów. takimi wyrazami mogą być zazwyczaj: 1) terminy fizjograficzne oraz antroponimy mające ten sam rdzeń (temat), np. : Mùrliškės k. zr : murlià ʻmokre, grząskie miejsce, błotniskoʼ lub antroponim Murlis < mulis ʻkrótkopyskiʼ; Pakelškė k. Mrj : pakel lub antroponimy *Pakelis, *Pakelys, por. Pake linas; Šluniškės k. V : šluinà ʻmułʼ lub antroponim *Šluinas (< šlunas ʻkulawyʼ); Šmõ tiškiai k. kdn : antroponim Šmõtas albo šmõtas ʻobszar ziemi, kawałek, działkaʼ (razmukaitė 1998: 20, 21, 106); Miškniai wieś, vs. Pkr : avd. Mišknis albo mškas (endzelytė 2005: 30); Grubýnai wieś jnš : avd. Grùbis, Grubs albo por. grubnė ʻmiejsce, gdzie jest dużo grublówʼ; Valãkai wieś jnš : avd. Valãkas albo valãkas ʻdziałka ziemi o powierzchni około dwudziestu dziesięcinʼ (bartkutė 2008: 36, 33); Trãkai wieś tlpk, Traka vs. Pbs : trãkas ʻwykarczowane lub wypalone miejsce w lesieʼ albo avd. Trãkas; Trakniai k. Vdšk : trãkas albo avd. Traknis (zinkevičius 2011: 122); 2) nazwy roślin i antroponimy mające ten sam rdzeń (temat), tė 1998: 106); Žilvičia k. pvz.: Karčškiai k. jon : kačius ʻkelmas, kerasʼ arba avd. Karts, Karčiáuskas; Žel menš kė k. ign : želmuõ, žemenys arba avd. *Želmenis, plg. Zelmenãvičius (razmukaitl : avd. Žilvtis albo žilvtis ʻobficie ulistniony krzewiasty wierzb, rzadziej drzewoʼ (Mickienė 2001: 63); Baravkai k., vs. jnš : baravkas albo avd. Baravkas; Jovara k. Pkr : jõvaras arba avd. Jõvaras; Meldniai k. Pkr : avd. *Meldinis, plg. Melds, Meldekis, arba madas ʻmeldasʼ; Šermùkšniai k. Ps : šermùkš nis arba avd. Šermùkšnis (endzelytė 2005: 42, 30); 3) nazwy zwierząt i antroponimy mające ten sam rdzeń (temat), np. : Gervniai w. trak : żuraw lub nazw. Żuraw; Kumelnė w. Mlt, zaśc. Švnč : nazw. Kumeł lub klacz; Kurãpkiškiai w. kp : kuropatwa lub nazw. Kuropatwa; Taurnė w. Pn : tur lub nazw. Tur, Taurà (razmukaitė 1998: 50, 106); Vaniškiai wieś tl : avd. Vanas lub vanas ʻduży czarny ptak, krukʼ; Kiškélviečiai wieś tl : avd. Kiš klis lub kišklis i vietà (Mickienė 2001: 65, 68); Katina wieś jnš : kãtinas lub avd. Kãtinas; Sa kala wieś Pkr : sãkalas lub avd. Sãkalas; Vanaga k. jnš : vãna gas arba avd. Vãnagas; Vil ka k. žg : vikas arba avd. Vikas (endzelytė 2005: 42); Vpriai k., mstl. ukm : vpris ʻlaukinis kuilys, šernasʼ arba avd. Vpris (zinkevičius 2011: 95); 1 Plačiau apie tai žr. LVž i XXXiX–XLVi. dėl kai kurių lietuvių oikonimų darybos ir kilmės dvejopumo 101straipsniai / artykuły 4) nazwy osób i nazwiska mające ten sam rdzeń (temat), np. *Kunigas; Mazūránka wieś pvz.: Gudienà k. kš, Gudnė k. Mrj : avd. Gùdas arba etn. gùdai, gùdas; Jeneralš kė k. Švnč : avd. *Jeneralas arba *jeneralas ʻgenerolasʼ; Kunignė k. krkn : kùnigas arba trak : nazwisko Mazras lub etnonim mazras; Pekorškė wieś ign : nazwisko Pkorius lub pèkorius ʻpiekarzʼ; Ptiškis wieś brž : ptas ʻokrągłyʼ lub nazwisko *Pitas, por. Ptelis; Totõriškė wieś, ign.: nazwa osobowa. Totõrius, czyli etnonim. totõrius; Žydáuka wieś, trak.: etnonim. żdai, żdas, czyli por. nazwa osobowa. Žydáitis, Žydlis (razmukaitė 1998: 47, 49, 52, 54, 56, 106); Degùčiai wieś, tl.: nazwa osobowa. Degùtis lub degùtis ʻten, kto wypala smołę, zajmuje się niąʼ; Dilba k. tl : avd. Dilbà lub dlba ʻten, kto patrzy spode łba, ponurakʼ; Gù diškė k. tl : avd. Gùdas lub etn. gùdas (Mickienė 2001: 61, 65); Gudškiai k. Ps : avd. Gùdas lub etn. gùdas; Kalnškiai w opozycji do klov : kalnškis ʻczłowiek mieszkający w górach; kalnėnasʼ albo avd. Kalnškis; Pakalnškis w opozycji do kri : pakalnškis ʻpakalnėnas, mieszkaniec podgórzaʼ albo avd. Pakalnškis (endzelytė švè das arba avd. Švdas (bartkutė 2008: 37); 5) įvairūs kiti bendriniai žodžiai ir tokią pačią šaknį (kamieną) turintys asmenvar2005: 29, 41, 42); Švdlaukis wieś jnš : džiai, np. : Degùtinė wieś Mlt, Degutnė wieś Šk : avd. Degùtis albo degùtas; Kltiš k. klm : kltis albo avd. *Klėtis, por. Kltkus; Pavietavà k. jrb : pavitas ʻokręg, kraj, krainaʼ albo avd. Pavitas; Vytlinė k. rk : vytlė albo avd. Vytlis (< Výtas) (razmukaitė 1998: 49, 106); Kùpeliškės k. jnš : avd. *Kupelis, por. pvd. Kùpas, Kupáitis albo kùpelis „skrzyżowane kije na dachu” (endzelytė 2005: 56); Žalgiria wieś dl : žãlias „zielony” + girià „puszcza” albo por. avd. Žalgirs (zinkevičius 2011: 122); Žagara wieś klp, Mlt, Žagãriai wieś al, Lzd, Prn, Vrn, zr, Žãgariškė wieś Šl, Žagarškė wieś Mrj, Žagã riškės wieś V : žãgaras „cienka bezlistna łodyga rośliny, gałązka; bezlistna gałązka (zwykle sucha), żabaras ” albo avd. Žãgaras, Žagars, Žagãrius (Vanagas 1996: 298). z powodu możliwej dwojakiej interpretacji tworzenie i pochodzenie oikonimów tego samego typu często traktuje się niejednolicie. załóżmy, że w przypadku niektórych „zwierzęcych” nazw wskazuje się dwie możliwości pochodzenia, podając najpierw apelatyw lub antroponim, np. : Katina k. jnš : kãti nas lub avd. Kãtinas; Sakala k. Pkr : sãkalas lub avd. Sãkalas; Vanaga k. jnš : vã nagas lub avd. Vãnagas; Vilka k. žg : vikas albo avd. Vikas; Stubriškis k. podobny do jnšk : avd. Stumbrà, Stubras, Stumbrs arba stubras ʻstambus laukinis žinduolis, bykaʼ; Svirplškis k. Ps : avd. Svirpls albo svirpls ʻtaki owad, który świergocze nocamiʼ; w przypadku innych podawana jest wyłącznie wersja o pochodzeniu od nazwy osobowej, np. : Kiališkis dv. Pkr : avd. Kiauls; Peldiškis vs. jnšk : avd. Pelda; Sakalškis k. Lgm : avd. Sãkalas; jeszcze inne wywodzi się wyłącznie od apelatywów, np. : Bbrai k. slč : bbras, Ožkýčiai k. Ps : ožký tis (endzelytė 2005: 42, 59, 60). Podobnie postępuje się z „zawodowymi” oikonimami, na przykład Kubliškė k. jrb, rs, skd wywodzi się od avd. Kublius lub apelatyw kublius, natomiast oik. Beñdoriškė – tylko od antroponimu. Beñdorius (razmukaitė 1998: 51, 52), chociaż i to imię mogłoby być deapelatywne, por. beñdorius ʻbednarzʼ. ze względu na wspomniane dwojakie możliwości słowotwórcze (słowa podstawowego) i etymologiczne nawet te same ojkonimy kilku badaczy wyjaśnia różnie, np. : oik. Baravkai jnš : 102 LaiMutis biLkis acta Linguistica Lithuanica LXVI baravkas lub antroponim Baravkas (endzelytė 2005: 42) i tylko od antroponimu Baravkas (bartkutė 2008: 31); oik. Ùžbaliai jnš : ùžbalis ʻmiejsce za bagnem, teren przy bagnieʼ (endzelytė 2005: 43) i od antroponimu Ùžbalis (bartkutė 2008: 31); Lazdýniškiai wieś. jnš : lazdýnas (razmukaitė 1998: 23; endzelytė 2005: 58) i także od avd. Lazdýnas (bartkutė 2008: 36); Katliškės wieś. jnš : avd. Katlius lub katlius ʻwytwórca, naprawiacz lub sprzedawca kotłówʼ (razmukaitė 1998: 59) i tylko od avd. Katlius (endzelytė 2005: 56; bartkutė 2008: 36); Vksviniai wieś. żl : viks và (razmukaitė 1998: 19) i od avd. Vksvinis (zinkevičius 2011: 97); Vaniškiai wieś. tl : avd. Vanas (Razmukaitė 1998: 77) także od avd. Vanas albo vanas ʻduży czarny ptak, krukʼ (Mickienė 2001: 65). oczywiste jest, że badając omawiane ojkonimy, trudno uniknąć relatywizmu, niekonsekwencji i hipotetyczności. dlatego należałoby poszukiwać bardziej wiarygodnych sposobów ustalania podstawy ich budowy i pochodzenia. jednym z takich sposobów mogłoby być porównanie zasięgu ojkonimu i osobowej nazwy własnej o wspólnym rdzeniu (wspólnym temacie): jeżeli nazwa miejscowości i nazwisko występują na tym samym obszarze geograficznym lub językowym (w powiecie, regionie, dialekcie itp.), to istnieje duże prawdopodobieństwo, że ojkonim ma pochodzenie odantroponimiczne (por. Bartkutė 2008: 31, przypis 23). jednak ten sposób nadal pozostaje nadmiernie abstrakcyjny. ponadto nie wszystkie antroponimy, które mogły istnieć w czasie powstawania ojkonimów, przetrwały do dziś. najdokładniej budowę i pochodzenie ojkonimów można ustalić wtedy, gdy dysponuje się danymi o tym, czy osobowa nazwa własna o wspólnym rdzeniu istnieje (istniała) w tej samej miejscowości, której nadano nazwę ojkonimem. W tym przypadku bardzo przydatne są dane z możliwie najwcześniejszych źródeł historycznych, w których zapisano wszystkich lub niektórych mieszkańców miejscowości2 . Po przejrzeniu niemałej liczby oikonimów z ksiąg kościelnych chrztów, ślubów i zgonów kilku parafii okazało się, że obok wielu nazw miejscowości, które można było wyjaśniać dwojako, występowały także osobowe nazwy własne o wspólnym rdzeniu. a więc w tych przypadkach ujawniają się rzeczywiste wyrazy podstawowe (pochodne) oikonimów i nie ma potrzeby dwojakiego wyjaśniania ich budowy i pochodzenia. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na oikonimy, które zgodnie z ogólnymi tendencjami tworzenia i pochodzenia nazw miejscowych wydawałyby się pochodzić od terminów fizjograficznych, lecz w rzeczywistości są nazwami osobowymi. Galãlaukiai k. ddsl: Martini Gałałow Juchnieła de Gałałowki 1764 adkrIII 34 : avd. *Gallis + lakas; por. termin fizjograficzny galãlaukis, gãlalaukis3 ʻ koniec pola ʼ. a więc pod względem motywacji (semantyki) oznacza to ʻpola Galelisaʼ, a nie ʻ końce pól ʼ. Girùčiai w. Pst: Stephanu... Girucis de Girucie 1747 Švnčjn 19, Casimirus Girucis; zawsze stara się de Girucie 1755 ŠvnčkrII 23 : avd. Girùtis; plg. girià ʻdidelis miškasʼ. 2 renkant duomenis Lietuvių kalbos instituto Vardyno skyriuje kaupiamai istorinių vietovardžių kartozwracać uwagę na to, czy w dokumencie historycznym obok nazwy osady nie występuje nazwisko o tym samym rdzeniu. jeśli takie jest, zapisuje się je obok ojkonimu. 3 wyrazy pospolite i ich znaczenia podawane są za Lkže. dėl kai kurių lietuvių oikonimų darybos ir kilmės dvejopumo 103artykuły / articles Kesiai w. sk: Matyasz Kiamʃas de Kiemʃow 1649 žgkr 11 : n. os. *Kesis lub podobne. ; por. kémsas ʻ porośnięty mchem lub trawą pień albo pagórek ziemi, kęsas ʼ, ponadto por. kemss ʻ człowiek niskiego wzrostu, lecz gruby, kurdupel ʼ. W badaniach toponimicznych uznaje się go zarówno za antroponimiczny (bartkutė 2008: 31), jak i apelatywny (endzelytė 2005: 44). *Linkos w. Lkm: Adamus Linka de Linki 1750 LkmkrII 10 : n. os. Lnka; por. lnka ʻ niższe miejsce, zagłębienie, wąwóz, lenka ʼ. Molkai k. Ml: Adam Malik de Maliki 1755 tvrkrI 2, Mariannæ Malikowna de Maliki 1777 tvrkrI 151 : avd. *Molkas lub podobne. ; por. mólis ʻ rudawej barwy ziemia, ciągliwa (gdy wilgotna), używana do budowy, wyrobów ceramicznych, lepienia i podobnych celów. ʼ Pušýnai k. Mnd: Stephani Puʃzynas de Puʃzynu, Gaspar Puʃzynas de Puʃzyny 1681 Mltkr 1, Stanislau[m] Puʃzynis de Puʃzynu 1682 Mltjn 2, Ioannis Puʃzynis de Puʃzyni 1683 Mltkr 3, Eua Puʃzynienia de Puʃzynu 1684 Mltkr 8, Iozeph[us] Puʃzynas de Puʃzynu 1684 Mltkr 10, Kasprum Sosnowski4 de Puʃzyn[...] 1684 Mltjn 3, Ioannis Puʃzynas de Puʃzynu 1685 Mltkr 13, Pauli Puʃzynas de Puʃzyny 1689 Mltkr 30 (garliauskas 2004: 67, 139, 70, 77, 79, 141, 84, 106) : avd. Pušýnas; por. pušýnas ʻlas sosnowyʼ. Trakliai wieś. skrót: Iosephɡ Trakielis de Trakiele 1748 Švnčjn 20 : nazw. Traklis; por. traklis : trãkas ʻwysoka, sucha łąka porośnięta rzadkimi krzewami i drzewami, polana leśna; wycięte lub wypalone miejsce w lesie, wyrąb; droga lub ścieżka leśna (czasem także polna) ʼ. *Upelninkai wieś. on: Vpelnicas de Vpolniki 1734 onkr 116 : nazw. *Upelninkas; por. uplis ʻmała rzekaʼ. Žvriai wieś, gmina: Georgio Zwirinis de Zwiry 1755 tvrkrI 4 : n. os. *Žvris, *Žvr ius; por. žvrius ʻ ziemia, gleba, w której jest dużo żwiru ʼ. z przejrzanych zapisów historycznych wynika, że wiele oikonimów, które można wiązać z nazwami zwierząt, ma również pochodzenie odimienne, ponieważ obok nich zapisano także osobowe nazwy własne o wspólnym rdzeniu (wspólnym temacie). *Apuokai wieś, gmina: Casimirus Apuokas de Apuoki 1685–1731 dgljn 207 : n. os. Apúokas; por. apúokas ʻ taki ptak z rodziny sów ʼ, dalej por. znaczenie tego apelatywu ʻprzen. półgłówek, tępak, głupiec ʼ. Avelškės wieś, gmina: dorotha Auenieła de Auieły 1689 Mltkr 30 (garliauskas 2004: 107) : nazwa osobowa. Avlis, Avels; por. avlė „owca”, zob. także znaczenie tego słowa „przen. o człowieku romskim, nierozgarniętym, Čivliai, wieś, por.: Catharina Cziuiłicie de Czyuiliu 1690 Mltkr 37 (garliauskas 2004: ʼ. 117) : nazwa osobowa. Čivlis; por. čivlis „ptak z rodziny łuszczakowatych (Carduelis cannabina)”, zob. także znaczenie tego apelatywu „przen. o drobnym, słabym człowieczku” . 4 oczywiste, że to nazwisko osobowe jest przetłumaczone z lit. Pušýnas, stąd nazwisko. Sasnáuskas, Sasnaskas Mlt (zob. LPž ii 680) niewątpliwie jest skutkiem leksykalnej slawizacji. 104 LaiMutis biLkis acta Linguistica Lithuanica LXVI Gaidžia k. Čln: Marianna Geydzenia de Geydziu 1683 Mltkr 7 (garliauskas 2004: 75) : nazwisko osobowe. Gaids; por. gaids ʻ ptak domowy, samiec kury (Gallus gallinaceus) ʼ, por. także znaczenia tego słowa ʻprzen. lichy, słaby człowiek lub przedmiot; przen. przeciwgłowa, peštukas ʼ. *Gaidžiai k. on: Gaidziowa de Gaydzie 1690 onkr 8, Simon Gaydis de Gaydzie 1692 onkr 26, Sophia Gaydienia de Gaydzie 1702 onkr 53 : avd. Gaids; por. gaids . Garnia k. ck: Zofia Garnicia de Garnie 1749 ŠvnčkrI 1, Sophia Garniie de Garny 1750 ŠvnčkrI 16, Martinuʃ Garnis de Garniow 1751 ŠvnčkrI 14, Rosalia Garniowa de Garnie 1756, 1757 ŠvnčkrII 48, 54, Magdalena Garniowa de Gornie 1758 ŠvnčkrII 86 : avd. Garns; por. garns ʻ ptak o spiczastej głowie, długim į gandrą panašus, bet smulkesnis dziobie i szyi, długich nogach (Ardea); bocian, guż (Ciconia) ʼ. Gervlės k. dglšn: Agatha Girwelowna de Girvele 1771 dglškrII 42 : avd. Gerv lė; por. gervlė : gérvė ʻ duży, długodzioby i długonogi ptak bagienny (Grus grus) ʼ. Katinškė of., Katinškis k. sld: Andrea Katiniszkis de Kateniszki 1764 LkmkrIII 31 : avd. *Katinškis; por. kãtinas ʻsamiec kotaʼ. W tym przypadku dane historyczne pozwalają nie tylko ustalić prawdziwe pochodzenie, lecz także doprecyzować dwie kwestie: 1) oficjalna forma oikonimu jest nieścisła, ponieważ z żywej mowy zarówno w okresie międzywojennym, jak i później zapisywano wyłącznie nazwę Katinškis, zbieżną z poświadczonym historycznym nazwiskiem osobowym *Katinškis; 2) pod względem słowotwórczym nie jest derywatem sufiksalnym, lecz pierwotnym oikonimem utworzonym od awd. *Katinškis. w badaniach nad słowotwórstwem oikonimów nazwa ta jest uważana za przyrostkowąKėkšta giniu, sudarytu iš avd. Kãtinas (razmukaitė 1998: 52). wieś ddsl: Casimiri Kiakſztas de Kiakſztÿ 1719 dglškrI 40, Casimirɡ Kieksztas de Kiekszty 1725 dglškrI 61, Iosephɡ Kiekʃztas de Kiekszty 1774 tvrkrI 151, Christina Kiakxtowa de Kiakxty 1755 tvrkrI 3, Josephus Kiaksztas de Kiakszty 1792 tvrkrII 78 : awd. Kkštas; por. kkštas ʻ leśny ptak z rzędu wróblowych ʼ. Kškiai wieś Lkm: Francisci Kiszkis Kiszki 1772 LkmkrIII 87, Thoma Kiszkisż kie 1775 LkmkrIII 107, Cristina Kiʃzkiowna Kiʃzkie 1777 LkmkrIII 116, Jacobi KiszKiszkis Kiszkie 1781 LkmkrIII 131, Theresia Kiszkiowa Kiszkie 1779 LkmkrIII 124 : awd. Kškis; por. kškis ʻ dzikie zwierzę z rodziny gryzoni, zając (Lepus) ʼ. *Paršiukai k. Mlt: Zophia Parʃzukienia de Parʃzuku 1683 Mltkr 5 (garliauskas 2004: 73) : avd. Paršiùkas; por. paršiùkas ʻ młode świni ʼ. Vãnagiškės k. Mnd: Zophia Vanagienia de Vanagi 1683 Mltkr 2, Ioannis Vanagas de Vanagi 1686 Mltkr 17 (garliauskas 2004: 68, 88) : avd. Vãnagas; por. vãnagas ʻ ʻ gatunek z podrodziny jastrzębi, ptak drapieżny z krótkim zakrzywionym dziobem i ostrymi szponami ʼ, zob. też znaczenie tego apelatywu ʻ przen. o drapieżnym, atakującym ʼ. W dotychczasowych badaniach również uważa się go za wywiedziony od nazwiska (razmukaitė 1998: 63). dėl kai kurių lietuvių oikonimų darybos ir kilmės dvejopumo 105straipsniai / articles Várniškė wieś Lkm: Mathia Warna Warniʃzki 1781 LkmkrIII 132 : avd. Várna; por. várna ʻptak z rodziny krukowatych o szarych i czarnych piórach (Corvus corone) ʼ, także por. znaczenie tego słowa ʻprzen. niezdara, safanduła, gapcio ʼ. Oikonim od imienia osobowego uznają także inni badacze (zob. razmukaitė 1998: 56). Veršia wieś žg: Matei Werśiałuytis de Werśiow 1650 žgkr 7 : avd. Veršs lub podobnie, por. vešis, veršs ʻmłode krowy; samiec krowy, buhaj rozpłodowy ʼ, por. także znaczenie tego apelatywu ʻprzen. o człowieku do niczegoʼ. Inni badacze wyjaśniają ten oikonim niejednolicie: wskazuje się zarówno dwie możliwości pochodzenia oikonimu – od nazwy osobowej i od apelatywu (Endzelytė 2005: 32) – jak i tylko jedną – od nazwy osobowej (Bartkutė 2008: 31). Zùikos k. ign: Petri Ƶuyka de Ƶuyki 1706 dglškrI 2 : avd. Zuikà; por. zu kis, zùikis ʻkiškisʼ. Žuka k. Švnč: Thomas Żuk Żuki 1825 ŠvnčkrIII 50 : avd. Žùkas, plg. žùkas ʻchrząszcz; kruszczycaʼ. Od nazw osobowych pochodzi również wiele oikonimów, które zresztą można by su įvairiais apeliatyviniais asmenų pavadinimais. Visų pirma reikia išskirti „etnoniminius“ gyvenamųjų vietų vardus, nes motyvacijos požiūriu labai įtikimas atrodyzestawiać z tymi, których bezpośrednie pochodzenie wywodzi się od etnonimów. Jednak w rzeczywistości podane tu nazwy powstały według modelu oikonim ← nazwa osobowa ← etnonim. Gudliai, wieś: Sophia Gudelowa de Gudele 1659 adkrI 14, Michael Gudian de Gudele 1680 adkrI 73, Nicolaɡ Gudian de Gudele 1681 adkrI 74: nazwa osobowa. Gudlis; por. gudlis: gùdas ʻBiałorusin (czasem Polak lub Rosjanin)ʼ. Gudliai, wieś: Agnes Gudenia de Gudeliu 1690 Mltkr 37 (garliauskas 2004: 117): nazwa osobowa. Gudlis; por. gudlis: gùdas. Gudliai, wieś Švnč: Bartholomeo et Marianna Gudełeytis de Dudele 1800 ckkrII 28: nazwa osobowa. Gudlis; por. gudlis : gùdas. *Gudiškė k. on: Evæ Gudiszkiowa de Gudiʃzki 1692 onkr 29 : avd. Gudš kis; plg. gùdas . Kazõkai wieś w Luok: Catharina Kozakicie de Kozaki 1683 Mltkr 3, Christophoro Kozak de Kozaki 1683 Mltjn 3, Stephani Kozak de Kozaki 1687 Mltkr 19, Andreas Kozakas, Isiodoro Kozak de Kozaki 1689 Mltjn 10 (Garliauskas 2004: 69, 140, 92, 149) : nazw. wł. Kazõkas; por. kazõkas ʻ w Rosji od XVIII wieku – człowiek ze stanu wojskowego, pochodzący z Donu, Kubania, Tereku, Orenburga i innych okręgów wojskowych, zobowiązany za ulgowe korzystanie z ziemi do służby w wojsku albo służący w nim jako jeździec Żydliai wieś w Ign: Andrea et Agata Ƶydelis de Ƶydele 1799 CkkrII 26 : nazw. wł. Žydlis; por. žydlis : ždas ʻ człowiek narodowości ʼ. żydowskiej ʼ. Za pochodzenia tylko antroponimicznego należy uznać również oikonimy, obok których w języku litewskim występują różne inne apelatywne nazwy osób o wspólnym rdzeniu, wskazujące na zawód, cechy charakteru, właściwości fizyczne, pozycję społeczną itp. 106 acta LaiMutis biLkis Linguistica Lithuanica LXVI wieś Bandõriai, żg: Antonÿ Bondar de Bondar 1650 żgkr 5 : avd.; por. bandõrius ʻbednarzʼ. W pracach innych badaczy ta nazwa wsi również jest uznawana wyłącznie za nazwę osobową (endzelytė 2005: 39; bartkutė 2008: 31). *wieś Bubeliai, Švnč: Mariana Bubelowna de Bubelow 1750 ŠvnčkrI 17, Martini Bubelis de Villa Bubele 1755 ŠvnčkrII 30, Magdalena Bubelowa de Bubele 1757 ŠvnčkrII 63 : avd. Bùbelis; por. bùbelis ʻchałupnik, kątnik, małorolnyʼ. Wieś Bùrbos, Švnčl: Francisco Burba de Burby 1743 Švnčjn 3, Petrus Burba de Burby 1746 Švnčjn 13, Georgij Burba de Burby 1751 ŠvnčkrI 13, Georgius Burba de Burby 1751 ŠvnčkrI 14, Thomas Burba de Burby 1752 ŠvnčkrI 28, Anna Burbowa de Villa Burby 1755 ŠvnčkrII 23, Simon Burba de Villa Burby 1756 ŠvnčkrII Čnčikos, wieś Švnč: Georgium Czynczyk de Czynczyki 1745 Švnčjn 11, Michael Czynczyk de Czynczyki 1749 ŠvnčkrI 2, Casimirus Czynczyk Z Czynczykow 1750 ŠvnčkrI 8, Mariana iniukowa de iniuki 1750 ŠvnčkrI 16, 40; Georgius Burba de Villa Burby 1756 ŠvnčkrII 38 : avd. Bùrba; plg. bùrba ʻ kas daug kalba, burba ʼ. Casimirus Czynczyk de Czynczyki 1755 ŠvnčkrII 23, Martinus Czynczyk de Villa Czynczyki 1758 ŠvnčkrII 72, Martin... et Criʃtina Cincika de Cincików 1792 ckkrIII 5 : avd. Čnčikas; por. činčkas, -ė ʻ ten, kto činčija, skąpiec, skąpa osoba ʼ. *Derviniai k. tvr: Sophia derwinowna de derwini 1755 tvrkrI 4 : avd. Derv nis; por. dervinis : dervà ʻ szczapa do rozłupywania na gonty; dranica, rozszczep, szczapa; pień sosny lub świerku, z którego wytapia się smołę; smołaʼ. Dimbliai, wieś ck: Eliæ Dybelis de Dybele 1713 dglškrI 25, Nicolaus Dimbelis de Dimbeli 1755 tvrkrI 2; Chritophorus Dimbelis de Dimbeli 1755 tvrkrI 7, Marianna Dembelowa de Dembele 1768 tvrkrI 110, Catharina Dymbelowna de Dymbele 1774 tvrkrI 151 : n. os. Dimblis; por. dimblis : dmba ʻ ktoś bardzo wysoki i chudy, wyciągnięty; ktoś, kto dimbinėja, dilba ʼ. Drùskiai wieś Vdn: Zophia Druskienia de Drusku 1691 Mltkr 40, 1692 Mltkr 44 (według liauskas 2004: 124, 133) : avd. Drùskis; por. drùskis ʻ ktoś, kto lubi jeść słone potrawy ʼ. Eglýniškė wieś Vdš: Martinɡ Aglinis de Agliniszki 1706 dglškrI 3, Martinɡ Eglinis de Egliniszki 1707 dglškrI 4, Casimirɡ Eglinis de Eglini 1707 dglškrI 5. Na podstawie danych historycznych można stwierdzić, że prawdziwa forma tego oikonimu to Eglniš kė, wywodząca się od avd. Eglnis. Por. eglnis „mieszkający przy świerkach, w świerczynach”. W dotychczasowych badaniach nazwę uznawano za derywat sufiksalny od lit. eglýnas (razmukaitė 1998: 20). Geležniñkai, wieś, Čln: Georgius Gełeznikas de Gełezniku 1691 Mltkr 42 (garliauskas 2004: 127) : n.os. *Geležniñkas (dial. *Geležnkas); por. geležninkas „sprzedawca żelaza, hutnik” ʼ. Gramantškė, wieś, rim: Xtophori Gramuntas de Gramunty 1707 dglškrI 8 : n.os. Grãmantas, *Gramañtas; por. gramañtas „duży, nieurodziwy człowiek, potężne drzewo”. Za pochodną od nazwy osobowej uznają ją także inni badacze (zob. razmukaitė 1998: 52). dėl kai kurių lietuvių oikonimų darybos ir kilmės dvejopumo 107artykuły / articles Gražùliai, wieś, Švnč: Chriʃtophorɡ Grazulis de Grazule 1744 Švnčjn 9, Michaelis et Cristinæ Grazulow de Villa Grazuli 1753 ŠvnčkrI 33 : n.os. Gražùlis; por. gražùlis ʻgražuolis, puošniusʼ. Juodagalvia ‖ Juodagalia k. Ml: Matthias Jodagalwis de Jodagalwie 1751 ŠvnčkrI 14, Laurentiɡ Jodogalis de Jodgale 1756 tvrkrI 12, Mathias Jodagalwis de Jodagal wi 1762 tvrkrI 63, Agnes Jodgalowa de Jodogale 1762 tvrkrI 57, Stphani Jodogalis de Jodogale 1768 tvrkrI 112, Anaʃthasia Jodegalwicia de Jodegalgwie 1774 tvrkrI 151 : avd. Juodagavis, *Juodagalvs i *Juodagãlis, *Juodagals; por. juodagavis, juodagálvis ʻ z czarną głową ʼ i júodas, gãlas . Káiros (= *Kairia?) wieś Pst: Agatha Keyrowa de Koyry 1774 tvrkrI 153 : nazwa osobowa. Kái ra, Kairs; por. karas, -à ʻ znajdujący się po lewej stronie ʼ, kairs ʻ ten, kto wszystko robi lewą ręką, leworęczny; znajdujący się po lewej stronie ʼ. Kavõliai wieś Pnmr: Catharina Kowalowa de Kowale 1690 onkr 13 : nazwa osobowa. Kavõlis, Kavõlius; por. kavõlis, kavõlius ʻ kowalʼ. Kirkùčiai wieś Švnč: Magdalenæ Kierkuciowa de Kierkucie 1749 ŠvnčkrI 5, Sophia Kyrkućiowna de Kyrkućie 1751 ŠvnčkrI 14, Christophorus Kirkucis de Kirkucie 1758 ŠvnčkrII 76 : nazwa osobowa. Kirkùtis; por. kirkùtis : krkė, kikė ʻ chudy człowiek lub zwierzę ʼ. Kirmliškis wieś, jdp: Gaspari Kirmielus de Kirmiele 1691 onkr 24 : nazw. wł. Kirmlius; por. kirmlius ʻ zbieracz, łapacz robaków i węży; czarownik, zaklinacz, zaklinacz węży; przekleństwo ʼ. Do tej pory ten oikonim uważano za wywiedziony od nazwy zwierzęcia kirmėl ʻwążʻ (zob. Razmukaitė 1998: 22). Klausùčiai wieś, smrg: Georgius Kławsuc de Kławsucie 1758 ŠvnčkrII 78 : nazw. *Klausùtis; por. klausùtis ʻten, kto ma dobry słuchʼ. Kliùkai wieś, tvr: Christophorum Kluk de Kluki 1746 Švnčjn 12 : nazw. Kliùkas; por. kliùkas ʻczłowiek nieruchawy, fajtłapowaty i mało rozgarnięty, niezdara, baraniogłowy, kliukisʼ, także por. kliùkis ʻten, kto dużo mówi, gaduła; półgłupi człowiekʼ. Kraujliai wieś, Mnd: Andreæ Krouielis de Kreuielu 1684 Mltkr 8 (garliauskas 2004: 77) : nazw. Kraujlis; por. kraujlis ʻ człowiek, który za pomocą zaklęcia zatrzymuje krwawienie ʼ. Kùksos k. ddsl: Helena Kuksowa de Kuksy 1755 tvrkrI 4 : avd. Kuksà; por. kuksà ʻ lichy, słaby, zgarbiony człowiek; mały gruby człowiek lub zwierzę; ten, kto kaszle, ma czkawkę; ten, kto kaszle, nieustannie pyta „co“ (dial. „kų?“) ʼ. *Kulbiškė k. dglš: Anna Kulbacka ex Villa Kulbiszki 1736 dglškrI 100 : avd. Kùl bis, Kulbs; por. kùlbis, -ė ʻšlubisʼ. Kùpriai k. Lkm: Catarina Kuprowa de Kuprany 1761 LkmkrIII 9, Catarina Kuprowna de Kupry 1766 LkmkrIII 49, Simonis Kuprys Kupry 1783 LkmkrIII 143 : avd. Kùpris; por. kùpris, kùprius ʻ kas su kupra, kuprotas ʼ. Kvyklia k. ut: Gaspar Kuiklis de Kuikliu 1683 Mltkr 5 (garliauskas 2004: 72) : avd. Kvykls; por. kvykls ʻkas kvykia; skrót. krzykacz, osoba z rozciętym gardłem ʼ. Lepšia wieś: Lucia Lapszowna de Lapszy 1804 ckkrIII 36 : nazwisko rodowe. Lepšs, *Lpšis; por. lpšis ʻ fajtłapa, niezdara ʼ. 114 acta LaiMutis biLkis Linguistica Lithuanica LXVI źródła historyczne adkrI: Книга N1 о Родившихся Годуцишскаго РК Приходскаго Костела, сь 1655 Года по 1687. przechowywana w archiwum kościoła w Adutiškis. adkrII: Księga Metryk Chrzestnych Koscioła Parafialnego Hoduciskiego Od roku 1688. Obr~a 23o do roku 1699. Augusta 23o. przechowywana w archiwum kościoła w Adutiškach. adkrIII: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Parafialnego Hoduciskiego Od roku 1760. Obr~a 5o do roku 1767. Marca 5o dnia. przechowywana w archiwum kościoła w Adutiškach. adMr: [Księga metryk zgonów kościoła w Adutiškach. Od dnia 6 kwietnia 1720 r. do dnia 23 października 1792 r.]. przechowywana w archiwum kościoła adutyskiego. ckkrI: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Parafialnego Święciańskiego od roku 1774. Apryla 17. do roku 1775. ocbr~a 27.– przy filii Ciekińskiey. przechowywana w archiwum kościoła ciekińskiego. ckkrII: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Filialnego Cieykinskiego Ochrzczonych z Parafÿ Swięciańskiey Od roku 1790. Januar: 3 do roku 1804. Ocbr~a. przechowywana w archiwum kościoła ciekińskiego. ckkrIII: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Filialnego Cieykinskiego Ochrzczonych z Parafÿ Dawgieliskiey. Od roku 1790. 9 stycznia do roku 1804. 11 października. przechowywana w bažnyčios archyve. archiwum kościoła Cieykinskiego: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Filialnego Cieykinskiego Ochrzczonych z Parafÿ Swięcianskiey od roku 1805. 1 stycznia do roku 1812. 22 kwietnia. przechowywana w archiwum kościoła Cieykinskiego. ckkrV: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Filialnego Cieykinskiego Ochrzczonych z Parafÿ Dawgieliskiey od roku 1805. 1 stycznia do roku 1813. 21 października. przechowywana w archiwum kościoła cejkińskiego. ckkrVI: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Filialnego Cieykinskiego ochrzczonych z Parafÿ Swięcianskiey od roku 1812. 5 maja do roku 1818. 31 października. przechowywana ceikińska bažnyčios archyve. ckkrVII: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Filialnego Cieykinskiego Ochrzczonych z Parafÿ Dawgieliskiey Od roku 1814. 25 stycznia do roku 1820. Ocbr~a 19 dnia. przechowywana ceikinia bažnyčios archyve. tl – telšia Vdš – tlpk – tulpiãkiemis (rejon trak – trãkai Vrn – tverẽčius (rejon zaścianek ut – utenà V – Vlnius žg – Vdn – Vidẽniškiai (rejon Vdiškės (rejon ignaliński) wiłkomierski) Vdšk – Vdiškiai (rejon wiłkomierski) Varėnà tvr – ignaliński) vs. – zr – zarasa žagãrė (rejon janiski) molacki) žl – žélva (rejon wiłkomierski) dėl kai kurių lietuvių oikonimų darybos ir kilmės dvejopumo 115straipsniai / articles ckkrVIII: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Filialnego Cieykinskiego ochrzczonych z Paraffÿ Swięcianskiey też i z Dawgieliskiey Od roku 1821. Stycznia 5o dnia – Do roku 1831 Sierpnia 15. dnia. przechowywana w archiwum kościoła w Cejkinach. ckkrIX: Księga Metryk Chrzestnych z Paraffii Swięcianskiey w Kościele filialnym Cieykinskim ckkrX: Księga Metryk Chrzestnych z ochrzczonych w 1833. roku Sporządzona do roku 1835. Grudnia 8. dnia. saugoma ceikinių bažnyčios archyve. Paraffii Dawgieliskiey w Kościele filialnym Cieykinskim ochrzczonych – w 1833. roku sporządzona. przechowywana w archiwum kościoła w Cejkinach. ckkrXI: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Filialnego Cieykinskiego Parafij Swięcianskiey 1835 Roku Sporządzona. przechowywana w archiwum kościoła w Cejkinach. ckkrXII: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Filialnego Cieykinskiego Parafÿ Daugieliskiey 1835 Roku Sporządzona. przechowywana w archiwum kościoła w Cejkinach. dgljn: [Księga metryk ślubów parafii daugailskiej. 1685–1731]. przechowywane w Daugielach bažnyčios archyve. dglškrI: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Parafialnego Dawgieliskiego Od roku 1706. Januar~ 6o. Do roku 1737. Obr~a 20o. LVia f. 1329, ap. 1, b. 1. dglškrII: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Parafialnego Dawgieliskiego Od roku 1764. Obr~a 10. dnia Do roku 1774. Stycznia: 9 dnia. LVia f. 1329, ap. 1, b. 8. dglškrIII: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Parafialnego Dawgieliskiego Od roku 1774. Stycznia. 16o Do roku 1790. Maja: 2o. dnia. LVia f. 1329, ap. 1, b. 10. Lkmjn: Księga Metryk Ślubnych Kościoła Parafialnego Łyngmiańskiego od roku 1740. Junii 3. dnia do Roku 1760. Novembra 9. dnia. przechowywana w archiwum kościoła w Linkmenach. LkmkrI: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Parafialnego Łyngmiańskiego od Roku 1708. Od 10 stycznia do 24 kwietnia 1740 roku. przechowywana w archiwum kościoła w Linkmenach. LkmkrII: Księga metryk chrztów kościoła parafialnego w Łyngmianach od roku 1740. 22 maja 1760 roku. 24 października. przechowywana w archiwum kościoła w Linkmenach. LkmkrIII: Księga metryk chrztów kościoła parafialnego w Łyngmianach od roku 1760. Od 9 listopada do roku 1790. Dnia 25 listopada. przechowywana w archiwum kościoła w Linkmenach. Mltjn: No1. Księga metryk zaślubnych kościoła parafialnego w Malatach od roku 1682. Od 13 stycznia do roku 1691. Novembra zawiera Kart Numerowanych 14 oraz Metryk Numerowaknyga. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2004, 137–154. nych 121 . – garliauskas Vidas. XVII a. Molėtų bažnyčios krikšto ir santuokos metrikų Mltkr: No1. Księga metryk chrztów kościoła parafialnego w Malatach od roku 1682. 13 stycznia Roku Pańskiego 1692. Augusta zawiera Kart Numerowanych 45 oraz Metryk Numerowanych 661 . – garliauskas Vidas. XVII-wieczna księga metryk chrztów i małżeństw kościoła w Molėtai. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2004, 65–136. 116 acta LaiMutis biLkis Linguistica Lithuanica LXVI onkr: [Księga metryk chrztów i małżeństw RKB w Onuszkach. 1685–1740]. LVIA f. 1299, ap. 1, b. 12. Švnčjn: Księga Metryk Ślubnych Kościoła Parafialnego Święciańskiego Od roku 1742. Lipiec: 13. Do roku 1748. Maja, dnia 12. przechowywana w archiwum kościoła święciańskiego. ŠvnčkrI: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Parafialnego Swięciańskiego Od roku 1749. Luty: 6. Do roku 1753. Marca, dnia 8. przechowywana w archiwum kościoła w Święcianach. ŠvnčkrII: [Księga metryk chrztów parafialnego kościoła w Święcianach z lat 1753–1759]. przechowywana w archiwum kościoła w Święcianach. ŠvnčkrIII: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Parafialnego Swięciańskiego Od roku 1823. Marca 24. dnia Do roku 1827. Obra~ 26. dnia. przechowywana w archiwum kościoła w Święcianach. tvrkrI: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Parafialnego Twereckiego od roku 1755. Stycznia 1o roku 1778. Kwietnia 1o. LVia f. 1332, ap. 1, b. 2. tvrkrII: Księga Metryk Chrzestnych Kościoła Parafialnego Twereckiego. Od roku 1778. Kwiela 5o: do roku 1799 ocbr~a 27o. LVia f. 1332, ap. 1, b. 3. žgkr: [Žagarės RKB krikšto metrikų knyga. 1650–1654 m.]. LVia f. 1191, ap. 1, b. 2. Literatura i źródła Bartkutė Nerija 2008: Toponimia terytorium rejonu janiskiego: formacja i tendencje rozwojowe. Rozprawa doktorska. Szawle: Uniwersytet Witolda Wielkiego, Uniwersytet Szawelski. brs – Słownik białorusko-rosyjski pod redakcją Kondrata Kondratowicza Krapiwy. Москва: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1962. endzelytė renata 2005: Nazwy miejscowe północno-środkowej Litwy. Rozprawa doktorska. Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. garliauskas Vidas 2004: XVII-wieczna księga metryk chrztów i małżeństw kościoła w Molėtai. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Lkže – Słownik języka litewskiego (t. i–XX, 1941–2002): wersja elektroniczna. kolegium redakcyjne: gertrūda naktinienė (redaktor naczelna), jonas Paulauskas, ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, jolanta zabarskaitė. – Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. Dostęp w internecie: www.lkz.lt. LPž i–ii – Słownik litewskich nazwisk 1–2, red. aleksandras Vanagas. Wilno: Mokslas, 1985–1989. LVž i – bilkis Laimutis, Maciejauskienė Vitalija, razmukaitė Marija: Lietuvos vietovardžių žodynas 1. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. Mickienė ilona 2001: Derywacja toponimów rejonu telszańskiego . Rozprawa doktorska. Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. dėl kai kurių lietuvių oikonimų darybos ir kilmės dvejopumo 117 artykułów / articles Razmukaitė Marija 1998: Litewskie ojkonimy sufiksalne. Rozprawa doktorska. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Uniwersytet Witolda Wielkiego. Vanagas Aleksandras 1996: Nazwy miast Litwy. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Vasmer IV – Фасмер Макс. Słownik etymologiczny języka rosyjskiego 4. Moskwa: Proгресс, 1973. VsV – nazwy miejscowości obszaru wileńskiego. Wilno, 1945 (korekta). Zinkevičius Zigmas 2011: Nazewnictwo miejscowości rejonu wiłkomierskiego. Pochodzenie nazw. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. on the duality of Wordbuilding and origin of certain Lithuanian oikonyms STRESZCZENIE W szerzej zakrojonych badaniach litewskiej ojkonimii (toponimii) można wyróżnić kilka przypadków, w których wskazuje się dwie potencjalne podstawy lub wyrazy źródłowe nazwy osady należące do różnych warstw leksykalnych – dokładniej rzecz ujmując – apelatywy i onimy, czyli antroponimy. takie słowa zwykle mogą być: 1) terminami fizjograficznymi i nazwiskami osobowymi o tym samym rdzeniu (temacie) (Šmõtiškiai : pn. Šmõtas lub šmõtas ‘obszar, działka, parcela’, Miškniai : pn. Mišknis lub mškas, Valãkai : pn. Valãkas lub valãkas ‘parcela gruntu o powierzchni równej około dwudziestu dziesięcin’; 2) nazwami roślin i nazwiskami osobowymi o tym samym rdzeniu (temacie) (Žilvičia : pn. Žilvtis lub žilvtis, Baravkai : baravkas lub pn. Baravkas, Jovara : jõvaras lub pn. Jõvaras; 3) nazwami zwierząt i nazwiskami osobowymi o tym samym rdzeniu (temacie) (Gervniai : gérvė lub pn. Gérvė, Kurãpkiškiai : kurapkà lub pn. Kurapkà; 4) nazwami osób i nazwiskami osobowymi o tym samym rdzeniu (temacie) (Gudnė : pn. Gùdas lub etn. gùdai, gùdas, Pekorškė : pn. Pkorius lub pèkorius ʻpiekarzʼ, Totõriškė : pn. Totõrius lub etn. totõrius, Degùčiai : pn. Degùtis lub degùtis ʻten, kto wytwarza smołę i utrzymuje się z tego’; 5) różne inne pospolite wyrazy i imiona osobowe tego samego rdzenia (tematu) (Degùtinė : pn. Degùtis lub degùtas, Pavietavà : pavitas ʻpowiat, kraj, region’ lub pn. Pavitas . w wyniku możliwej dwojakiej interpretacji, w opracowaniu słowotwórstwa i nazw „zwierzęcych” wskazuje się dwie możliwości pochodzenia, przy czym apelatyw lub imię osobowe origin of the oikonyms of the same type often diverges, for instance, in the case of some zajmuje pozycję poprzedzającą, natomiast w innych przypadkach podaje się wyłącznie wersję pochodzenia od imienia osobowego; jeszcze inne wywodzą się wyłącznie od apelatywów. „Zawodowe” ojkonimy traktuje się w podobny sposób, na przykład niektóre wywodzą się od imion osobowych lub od imion osobowych bądź apelatywów, podczas gdy inne – od antroponimów. z powodu wspomnianych wyżej dwojakich możliwości słowotwórstwa (wyrazu podstawowego) i pochodzenia nawet te same ojkonimy są różnie interpretowane przez różnych badaczy. względności, niespójności i hipotetycznych wniosków trudno uniknąć w analizie takich ojkonimów. stąd też należy poszukiwać bardziej wiarygodnych sposobów ustalania podstawy pochodzenia ojkonimów, które można uzyskać, gdy dostępne są dane o tym, czy imię osobowe o wspólnym rdzeniu występowało lub występuje w tej 118 acta LaiMutis biLkis Linguistica Lithuanica LXVI their word-building and origin. Probably the most precise results on the word-building and samej osadzie, do której odnosi się ojkonim. przegląd szeregu ojkonimów w księgach kościelnych dotyczących rejestracji chrztów, małżeństw i zgonów w kilku parafiach wykazał, że imiona osobowe o wspólnym rdzeniu występowały obok szeregu nazw osad o potencjalnie dwojakiej interpretacji. stąd takie przypadki ujawniają prawdziwe podstawowe (pierwotne) wyrazy oikonimów i nie ma potrzeby dwukrotnej interpretacji ich budowy słowotwórczej i pochodzenia, na przykład Pušýnai: Stephani Puʃzynas de Puʃzynu, Gaspar Puʃzynas de Puʃzyny, Ioannis Puʃzynas de Puʃzynu : pn. Pušýnas; por. pušýnas ʻbór sosnowyʼ, Garnia: Zofia Garnicia de Garnie, Martinuʃ Garnis de Garniow : pn. Garns; por. garns, Kazõkai: Catharina Kozakicie de Kozaki, Christophoro Kozak de Kozaki, Stephani Kozak de Kozaki : pn. Kazõkas; por. kazõkas, Bandõriai: Antonÿ Bondar de Bondar : pn. *Bandõrius; por. bandõrius ʻkooperʼ, *Varnalizdžiai: Agatha Warnalizdowa de Warnalizdy : pn. *Varnalizdis; por. varnãlizdis, várnalizdis ʻgniazdo wronyʼ itd. Dokładne słowotwórstwo i pochodzenie nazw osad można również ustalić, gdy w tej samej parafii, w tym samym czasie, lecz w innej wsi określanej przez ojkonim odnotowano historyczne imiona osobowe o tym samym rdzeniu. wsie często znajdują się w niewielkiej odległości od siebie; niemniej jednak ich obecność w tej samej parafii jest również oceniana jako wiarygodne kryterium, na przykład Kakiškė: Elisabeta Kawkutowna de Łyngmiany : pn. Kakas; por. kakas ʻduch domowy przynoszący bogactwo, inaczej nazywany aitvarasemʼ; mężczyzna w podeszłym wieku, chudy, o splątanych włosach; ‘staromodny, przesądny człowiek’, Pipriškė: Stephanum Pipiras de Pakratonie : pn. Pipras; por. pipras ʻfig. ‘niski mężczyzna’, Prūsõkiškės: Barbara Pruszakiewiczowa in Suis bonis Drobiszki : pn. *Prūsõkas; por. prūsõkas ‘mieszkaniec byłych Prus Wschodnich, regionu kłajpedzkiego, Niemiec, luteranin’, Šilniškės: Catarina Szylinowa de Łyngmiany : pn. Šilnis; por. šilnis ʻten, kto mieszka w lesie sosnowymʼ, Vėžškės: Lucia Wiezowna de Antałamiestie, Barbara Wiezowna de Alzutany : pn. Vėžs; por. vėžs, por. znaczenie tego słowa ʻ przen. osoba uparta ʼ itd. Niektóre oikonymy, w pracach z zakresu toponimii wskazywane jako potencjalnie pochodzące od nazw osobowych i wyrazów pospolitych lub wyłącznie od wyrazów pospolitych, w rzeczywistości wywodzą się od nazw osobowych: wieś Eglýniškė Vdš, wieś Kesiai sk, wieś Kirmliškis jdp, wieś Prūsõkiškės sld, wieś Veršia žg, miasto Žagãrė jnš. analizowane dane historyczne prowadzą do wniosku, że przy dwojakiej możliwości słowotwórstwa i pochodzenia ojkonimów – antroponimicznej i apelatywnej – pierwszeństwo należy przyznać ich wywodzeniu od imion osobowych. dokładne i uzasadnione badanie słowotwórstwa i pochodzenia ojkonimów nie jest możliwe bez danych z zakresu historycznej toponimii i antroponimii; dlatego niezbędne jest ich gromadzenie i analizowanie. Otrzymano 23 marca 2012 r. LaiMutis biLkis Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa El. poczta elektroniczna – [email protected]