Pranas Skardžius ir didysis „Lietuvių kalbos žodynas“

ALDONAS PUPKIS Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας Ερευνητικά πεδία: φωνητική της λιθουανικής γλώσσας, θεωρία και πρακτική της γλωσσικής καλλιέργειας, διαλεκτολογία, ιστορία της λιθουανικής γλωσσολογίας. PRANAS SKARDŽIUS ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΛΙΘΟΥΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ1 Ο Pranas Skardžius και το μεγάλο Λεξικό της λιθουανικής γλώσσας ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το άρθρο εξετάζει τις σχέσεις του διακεκριμένου Λιθουανού γλωσσολόγου Pranas Skardžius με το μεγάλο Λεξικό της λιθουανικής γλώσσας, η σύνταξη του οποίου άρχισε στα τέλη του 1930, και με τον επιμελητή του Juozas Balčikonis. Ερμηνεύονται εκ νέου οι συνθήκες διορισμού του επιμελητή του λεξικού, παρουσιάζονται η μεταγενέστερη επιθυμία και οι προσπάθειες του Skardžius να βελτιώσει το λεξικό, οι απαιτήσεις του να υιοθετηθεί η ορθογραφία που υποστήριζε και, όταν διαμορφώθηκαν ευνοϊκές συνθήκες, να αναλάβει ο ίδιος τη θέση του επιμελητή του λεξικού. Το άρθρο υποστηρίζει ότι οι συζητήσεις των διακεκριμένων γλωσσολόγων μετατράπηκαν σταδιακά σε πόλεμο φιλοδοξιών γύρω από ασήμαντα ζητήματα ορθογραφίας. Συμπεραίνεται ότι η Επιστημονική Συμβουλευτική Επιτροπή, που συγκροτήθηκε ειδικά το 1942 για τη βελτίωση της σύνταξης του λεξικού, μολονότι δέχθηκε και καλές προτάσεις, επικύρωσε τις βασικές θέσεις του Balčikonis σχετικά με τον τύπο του λεξικού και άλλες θεμελιώδεις αρχές της σύνταξής του. Η επιμονή του Balčikonis και οι ιστορικές συνθήκες είχαν ως αποτέλεσμα οι τόμοι I και II του λεξικού να επιμεληθούν σύμφωνα με τις αρχές που είχε διαμορφώσει ο Balčikonis και να εκδοθούν με την ορθογραφία που χρησιμοποιούνταν τότε. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το άρθρο πραγματεύεται τις σχέσεις του γνωστού Λιθουανού γλωσσολόγου Pranas Skardžius με το μεγάλο Λεξικό της λιθουανικής γλώσσας, η σύνταξη του οποίου άρχισε στα τέλη του 1930, καθώς και με τον επιμελητή του Juozas Balčikonis. Παρέχει μια νέα ερμηνεία των συνθηκών διορισμού του επιμελητή του λεξικού και παρουσιάζει την επιθυμία και τις προσπάθειες του Skardžius που ακολούθησαν 1 Το άρθρο εκπονήθηκε στο πλαίσιο έργου που χρηματοδοτείται από το Συμβούλιο Έρευνας της Λιθουανίας Juozas Balčikonis leksikografas (Αρ. LTI-5-14). ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: ιστορία της λιθουανικής γλωσσολογίας, λεξικογραφία, Λεξικό της λιθουανικής γλώσσας, δελτιοθήκη του λεξικού, ορθογραφία. ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: ιστορία της λιθουανικής γλωσσολογίας, λεξικογραφία, Λεξικό της λιθουανικής γλώσσας, δελτιοθήκη του λεξικού, ορθογραφία. Straipsniai / Articles 101 ALDONAS PUPKIS να βελτιώσει το λεξικό, τα αιτήματά του να εγκριθεί η ορθογραφία που προωθούσε και να αναλάβει τη θέση του επιμελητή του λεξικού όταν οι περιστάσεις θα ήταν κατάλληλες. Το άρθρο υποστηρίζει ότι οι συζητήσεις των διακεκριμένων γλωσσολόγων εξελίχθηκαν σταδιακά σε σύγκρουση φιλοδοξιών γύρω από δευτερεύοντα ορθογραφικά ζητήματα. Συμπεραίνεται ότι, παρόλο που η Επιστημονική Βοηθητική Επιτροπή, η οποία συγκροτήθηκε το 1942 για τη βελτίωση της σύνταξης του λεξικού, υιοθέτησε αποκλειστικά ορισμένες καλές προτάσεις, ενέκρινε ωστόσο τις βασικές θέσεις του Balčikonis σχετικά με τον τύπο του λεξικού και άλλες θεμελιώδεις αρχές της σύνταξής του. Η επιμονή του Balčikonis και οι ιστορικές περιστάσεις καθόρισαν ότι ο πρώτος και ο δεύτερος τόμος του λεξικού επιμελήθηκαν σύμφωνα με τις αρχές που είχε καθιερώσει ο Balčikonis και δημοσιεύτηκαν με την ορθογραφία που χρησιμοποιούνταν εκείνη την εποχή. Ο ΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ Είναι σκόπιμο να μιλήσουμε και να γράψουμε για τη σχέση του καθηγητή Pranas Skardžius, διακεκριμένου Λιθουανού γλωσσολόγου του 20ού αιώνα, με το μεγάλο Λεξικό της Λιθουανικής Γλώσσας, διότι μέχρι σήμερα δεν έχει δημοσιευτεί καμία αναλυτική μελέτη για το ζήτημα αυτό, ενώ το πρόβλημα υπήρξε πράγματι σύνθετο και περίπλοκο. Οι ιδέες που διατυπώθηκαν στις δημόσιες συζητήσεις του Skardžius με τον επιμελητή του μεγάλου λεξικού Juozas Balčikonis (Skardžius 1997: 227–230; 1999: 665–666, 666–667; Balčikonis 1978: 172–175), οι αποσπασματικές πληροφορίες για τη δραστηριότητα της Επιστημονικής Βοηθητικής [Λεξικογραφικής] Επιτροπής που συγκροτήθηκε το 1942 (βλ., για παράδειγμα, Dėk žodi prie žodžio 2006: 198–199, 380 κ.ά.), καθώς και οι θέσεις που διατυπώθηκαν στις μεταγενέστερες συζητήσεις για ορθογραφικά ζητήματα (βλ., για παράδειγμα, Balčikonis 1978: 183–187, 187–188· Raila 1943· Salys 1944 κ.ά.) είναι διάσπαρτες και δεν έχουν συντεθεί· δεν επιτρέπουν να σχηματιστεί σαφέστερη εικόνα για τις διαφωνίες που σημειώθηκαν τότε, κατά την προετοιμασία δηλαδή του πρώτου τόμου του μεγάλου λεξικού, ανάμεσα στους δύο διακεκριμένους γλωσσολόγους — τον Balčikonis και τον Skardžius — ούτε να κατανοηθούν επαρκώς οι απαρχές, οι αιτίες και η ουσία αυτών των διαφωνιών. Στο παρόν άρθρο επιχειρείται για πρώτη φορά, με βάση τη συστηματική ανάλυση των προαναφερθεισών συζητήσεων, τις θέσεις άλλων συγγραφέων που έχουν δημοσιευτεί στη βιβλιογραφία, τις αναμνήσεις συγχρόνων τους και, ιδίως, αρχειακά τεκμήρια που εντοπίστηκαν πρόσφατα, να συντεθεί το διαθέσιμο υλικό και να παρουσιαστεί μια νέα ερμηνεία της ιστορίας της προετοιμασίας του Λεξικού της Λιθουανικής Γλώσσας εκείνης της περιόδου. Όπως είναι γνωστό, μετά τον θάνατο του Kazimieras Būga, η προετοιμασία του Λεξικού της Λιθουανικής Γλώσσας είχε διακοπεί εντελώς για αρκετά χρόνια. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχε καθόλου μέριμνα για την κληρονομιά του λεξικού του Būga. Το 1925 ο τελευταίος βοηθός του Būga, ο φοιτητής Antanas Salys, γραμματέας του λεξικού, κατέγραψε το αρχείο του Būga και δημοσίευσε τα αποτελέσματα σε επιστημονική συλλογή εργασιών Tauta ir žodis (Salys 1985: 136–154). Έπειτα από την κριτική στον Τύπο ότι οι εργασίες του λεξικού δεν προχωρούσαν, παρενέβη η Σχολή Ανθρωπιστικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Λιθουανίας. Στη συνεδρίαση του συμβουλίου της σχολής στις 14 Σεπτεμβρίου 1926 εξετάστηκαν και οι υποθέσεις του Λεξικού της Λιθουανικής Γλώσσας. Σύμφωνα με την αναφορά του κοσμήτορα της σχολής, Vincas Krėvė-Mickevičius, το Υπουργείο Παιδείας είχε αναθέσει στη σχολή τη φροντίδα των υποθέσεων του λεξικού 102 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Pranas Skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas και, κατόπιν πρότασης του κοσμήτορα, το συμβούλιο συγκρότησε μια ειδική επιτροπή: πρόεδρος ορίστηκε ο Jonas Jablonskis και μέλη οι Balčikonis, Antanas Smetona, Alfredas Senas (Senn) και Krėvė-Mickevičius. Αποφασίστηκε να καταβάλλεται στον πρόεδρο αμοιβή 800 λίτων τον μήνα (CVA F. 4, ap. 817, lp. 7). Αργότερα διατέθηκαν επίσης χρήματα για την αγορά επίπλων. Η επιτροπή ανέθεσε στον Balčikonis να εξετάσει την κληρονομιά του λεξικού του Būga. Στις 2 Οκτωβρίου 1926 εκείνος υπέβαλε στην επιτροπή την έκθεση της εξέτασής του. Στο τέλος της αναφέρεται ότι «τα κιβώτια όπου βρίσκεται το λεξικό [δηλαδή τα δελτία του λεξικού. – A. P.] είναι πολύ πρόχειρα, φτιαγμένα από ανώμαλες σανίδες, χωρίς καλό καπάκι, και παντού σκονισμένα. Η επιτροπή θεωρεί ότι, ώσπου να βρεθεί επιμελητής, το λεξικό πρέπει να τοποθετηθεί με τέτοιον τρόπο ώστε να μη σκονίζεται, να μη χαθεί και να μη φθαρεί» (Balčikonis 1978: 47). Στην έκθεση υπάρχει σημείωση ότι στις 13 Οκτωβρίου η επιτροπή αποφάσισε να αρχίσει τις εργασίες. «Για την εργασία αυτή προσλαμβάνεται ένα πρόσωπο, το οποίο θα εργάζεται σύμφωνα με τις οδηγίες και υπό την επίβλεψη της Επιτροπής. Προς το παρόν έχει εντοπιστεί ο κ. Kepalas2. Ανατίθεται στον κοσμήτορα να συζητήσει μαζί του και με το Υπουργείο Παιδείας τους όρους εργασίας» (ό.π.). Δεν κατέστη μέχρι στιγμής δυνατό να διαπιστωθεί αν προσλήφθηκε ο Kazys Kepalas, ούτε πόση εργασία ολοκλήρωσε η εν λόγω επιτροπή. Ωστόσο, από την έκθεση του Balčikonis παραμένει ιδιαίτερα σημαντικό το γεγονός που αναφέρεται εκεί: τότε δεν υπήρχε κανένας υποψήφιος για τη θέση του επιμελητή του λεξικού, επομένως ούτε η υποψηφιότητα του Balčikonis είχε απασχολήσει την επιτροπή. Ωστόσο, τέσσερα χρόνια αργότερα ο Balčikonis διορίστηκε επιμελητής του λεξικού. Μέχρι σήμερα, στη βιβλιογραφία αναφερόταν ότι ο Balčikonis ήταν ο μόνος υποψήφιος για τη θέση του επιμελητή του λεξικού. Για παράδειγμα, ο Vytautas Vitkauskas υποστήριξε επιφυλακτικά: «Πιθανότατα δεν υπήρχε άλλος άνθρωπος που να μπορούσε να προετοιμάσει το μεγάλο λεξικό της Λιθουανικής Γλώσσας» (Vitkauskas 1986: 186). Σε άλλη πηγή (Pupkis 2010: 150) αναφέρεται ότι, όταν στο Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας συζητήθηκε τη δεκαετία του 1970 η έκδοση των Απάντων του Balčikonis, ο Kazys Ulvydas είχε πει ότι για τη θέση του επιμελητή του Λεξικού της Λιθουανικής Γλώσσας δεν υπήρχε κανένας ανταγωνισμός και ότι οι άλλοι γνωστότεροι γλωσσολόγοι απέφευγαν τη θέση3. Στην πραγματικότητα, όπως δείχνουν νέα αρχειακά τεκμήρια, οι ισχυρισμοί αυτοί θα πρέπει να επανεξεταστούν ουσιαστικά. Το ότι οι προαναφερθέντες ισχυρισμοί δεν βασίζονταν σε ουσιαστικότερα τεκμήρια φαίνεται και από το γεγονός ότι εκείνη την εποχή ο Ulvydas ήταν ακόμη μαθητής στο Ιησουιτικό Γυμνάσιο, άρχισε να σπουδάζει στο πανεπιστήμιο μόλις το 1930 και δύσκολα θα γνώριζε αυτά τα πράγματα από πρώτο χέρι, από τους εμπλεκόμενους σε εκείνες τις υποθέ- 2 Ο Kazys Kepalas (γενν. το 1891 στην περιφέρεια Kamajai), φιλόλογος, ανιψιός της αδελφής του Jurgis Šlapelis, τον οποίο οι Šlapeliai στήριξαν στις σπουδές του. Αποφοίτησε από το Β΄ Γυμνάσιο του Vilnius και σπούδασε φιλολογία στο Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης. Μετά τον πόλεμο εργάστηκε στην Επιτροπή Ορολογίας και το 1926 αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο της Λιθουανίας (σπουδές κλασικών γλωσσών και λιθουανικών σπουδών). Εργάστηκε σε διάφορα σχολεία ως καθηγητής αρχαίων γλωσσών· από το 1926 έως το 1932 δίδαξε στο πανεπιστήμιο κλασικές γλώσσες και λιθουανική γλώσσα (σε μη ειδικούς). Μετέφρασε στα λιθουανικά ανθολογία έργων Λατίνων συγγραφέων και δημοσίευσε άρθρα για ζητήματα ορολογίας. Προς το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου κατέφυγε στη Δύση. 3 Τον ισχυρισμό αυτό επιβεβαιώνουν και οι μεταγενέστερες σκέψεις του Kazys Ulvydas: «Και είναι άγνωστο πόσο ακόμη θα έμενε αδρανές το έργο που είχε αρχίσει ο ίδιος [ο Kazimieras Būga], αν δεν υπήρχαν οι προσπάθειες του J. Balčikonis να το συνεχίσει· γενικότερα, αν εκείνη την εποχή δεν υπήρχε ένας άνθρωπος σαν τον J. Balčikonis. [...] υποστήριζε ότι ο λιθουανικός λαός είχε άμεση ανάγκη από λεξικό και ότι έπρεπε να συνεχιστεί το έργο που είχε αρχίσει ο K. Būga» (Ulvydas 1987: 5). Straipsniai / Articles 103 ALDONAS PUPKIS από τα χείλη των ανθρώπων που συμμετείχαν σε αυτά. Και η εικασία του Vitkauskas δεν στηριζόταν σε συγκεκριμένα γεγονότα. Από τους δύο πληροφορητές – τον Ulvydas και τον Vitkauskas – διέφυγε επίσης το γεγονός ότι στον Τύπο της εποχής υπήρχαν σαφείς αμφιβολίες για τον διορισμό του Balčikonis ως συντάκτη του λεξικού. Από αυτή την άποψη, αρκετά κατατοπιστικό είναι ένα άρθρο υπογεγραμμένο στο όνομα του Ant[anas] Valys (Valys 1930), που δημοσιεύτηκε στην καθημερινή εφημερίδα Lietuvos žinių στις 27 Νοεμβρίου 1930, δηλαδή λίγο πριν από τον επίσημο διορισμό του Balčikonis ως συντάκτη του λεξικού την 1η Δεκεμβρίου. Εκεί αναφέρεται ότι είχε ακουστεί πως η εργασία για το λεξικό είχε ανατεθεί στον κ. υφηγητή B. (αναμφίβολα εννοείται ο Balčikonis). Θα έπρεπε, βεβαίως, να χαίρεται κανείς για την επανέναρξη των εργασιών του λεξικού, αλλά δεν φαίνεται να έχουν επιστρατευτεί σε αυτές όλες οι καλύτερες δυνάμεις των γλωσσολόγων μας. Ο κ. B. είναι καλός υφοποιός, αλλά, κατά τη γνώμη του συντάκτη, αυτό δεν αρκεί για να συνεχίσει να μοχθεί στο έργο του λεξικού. Δεν διαθέτουμε ανθρώπους σαν τον Būga για την ιστορική και συγκριτική γλωσσολογική εργασία, γι’ αυτό θα έπρεπε να εμπλακούν νεότερες γλωσσολογικές δυνάμεις, καθηγητές πανεπιστημίου. «Η ανάθεση της ευθύνης του λεξικού στον κ. B. συνιστά την υπέρτατη αναγνώριση τόσο του νομικού όσο και του ηθικού δικαιώματος ενός και μόνο B. Με αυτή την ενέργεια [...] μοιάζει να αγνοείται η ευρύτερη (ιστορικοσυγκριτική) γλωσσολογική θεώρηση των γλωσσικών δεδομένων μας, ενώ εγκρίνεται επισήμως η στενότερη, δογματικότερη γλωσσολογική στάση ορισμένων γλωσσολόγων μας της παλαιότερης γενιάς (σχολής)4. Δεν έχουμε καμία αντίρρηση για τους συντάκτες του λεξικού, αλλά για τα προσόντα τους για ένα ευρύ επιστημονικό έργο. Εκτελώντας ένα τέτοιο έργο, νομίζω πως θα έπρεπε να έχουμε όσο το δυνατόν λιγότερα μη επιστημονικά κίνητρα» (ό.π.)5. Δεν κατέστη δυνατό να εξακριβωθεί ποιος ήταν ο συντάκτης αυτού του άρθρου. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ήταν κοντά στη Σχολή Ανθρωπιστικών Επιστημών του πανεπιστημίου, ένας από τους νεαρούς γλωσσολόγους του κύκλου των Salys και Skardžius, ίσως ακόμη και ο ίδιος ο Skardžius. Όπως είναι γνωστό, ο Skardžius επέστρεψε στο Kaunas από τις σπουδές του στο εξωτερικό, στη Γερμανία, στα τέλη του 1928 και από το εαρινό εξάμηνο του 1929 άρχισε να διδάσκει διάφορα μαθήματα γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο της Λιθουανίας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι συζήτησε αρχικά τον φόρτο της πανεπιστημιακής του εργασίας με τον κοσμήτορα της σχολής Krėvė-Mickevičius, ο οποίος μίλησε γι’ αυτό με το Υπουργείο Παιδείας. Κατά τη συνεννόηση, πιθανότατα συζητήθηκε και το ζήτημα της σύνταξης του λεξικού και, όπως φαίνεται, συμφωνήθηκαν ορισμένα πράγματα. Αυτό επιβεβαιώνεται έμμεσα από μια επιστολή του Juozas Tumas-Vaižgantas, τότε διδάσκοντα στο πανεπιστήμιο, προς τον Petras Klimas, γραμμένη στις 29 Ιανουαρίου 1929. Αξίζει να παραθέσουμε εδώ ένα απόσπασμά της. «Με τη μεταρρύθμιση του Πανεπιστημίου της Λιθουανίας», γράφει ο Tumas, «από το φθινοπωρινό εξάμηνο δεν θα ανήκω πλέον στο διδακτικό προσωπικό. J. M.» 4 Ο Juozas Balčikonis ήταν τότε 46 ετών, δηλαδή στην ακμή της δημιουργικής και επιστημονικής του δραστηριότητας. Το κατά πόσον υπήρχε «δογματικότερη στάση» είναι ζήτημα προς συζήτηση, ιδίως αν λάβουμε υπόψη το έργο της λεξικογραφίας. 5 Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Aleksandras Žirgulis, στην κοινωνία επικρατούσε κάποιος σκεπτικισμός σχετικά με τον διορισμό του Balčikonis ως συντάκτη: «Ένας νέος συντάκτης, σχεδόν άγνωστος στη γλωσσολογική βιβλιογραφία, που συστήθηκε στο κοινό μόνο με τις μεταφράσεις παραμυθιών, αναλαμβάνει να συντάξει ένα επιστημονικό λεξικό της λιθουανικής γλώσσας. Ας δούμε λοιπόν...» (Dėk žodį prie žodžio 2006: 200). Όταν η καρτελοθήκη του λεξικού μεταφέρθηκε από το πανεπιστήμιο στον Napalis Grigas, ο Vincas Krėvė είπε: «Τώρα λοιπόν θα ξέρουμε ποιος θα συνεχίσει τη σύνταξη του λεξικού, την οποία κανείς δεν είχε τολμήσει να αναλάβει από την εποχή του Būga» (ό.π., 193). 104 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Pranas Skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas Ο Πρόεδρος είχε ήδη συνομιλήσει με τον J. M., τον Πρωθυπουργό, και είχαν ήδη αποφασίσει να με αποστρατεύσουν με τη στολή στις 20 Σεπτεμβρίου του τρέχοντος έτους. Θέλουν να μου αναθέσουν τη συλλογή τοπωνυμίων (την είχα αρχίσει ήδη το 1903, βλ. «Dirva-Žinynas», 5000 ονόματα)· να βοηθήσω τον Skardžius στη σύνταξη του Λιθουανικού Λεξικού κ.λπ.» (Vaižgantas 1998: 215). Ένα άλλο εξαιρετικά σημαντικό έγγραφο είναι το «Υπόμνημα για τα ζητήματα του Λιθουανικού Λεξικού» (NMMB RS VKM F. 9–229), το οποίο υπέγραψαν στις 10 Απριλίου 1929 ο Krėvė (ως πρόεδρος, χωρίς να διευκρινίζεται ποιας επιτροπής) και ο Skardžius (ως γραμματέας) και απηύθυναν στον υπουργό Παιδείας. Στο Τμήμα Χειρογράφων της Εθνικής Βιβλιοθήκης Martynas Mažvydas, στον φάκελο αυτό υπάρχουν τρία έγγραφα: το χειρόγραφο του Skardžius και δύο δακτυλόγραφα αντίγραφα. Το υπόμνημα αναφέρει ότι δεν συμφέρει να συνεχιστεί η έκδοση του Lietuvių kalbos žodyną όπως το είχε σχεδιάσει ο Būga, για δύο λόγους: 1) τα τοπωνύμια και τα ανθρωπωνύμια πρέπει να διαχωριστούν, να ελεγχθούν, να συλλεχθούν συμπληρωματικά και να εκδοθούν σε ξεχωριστό λεξικό· 2) το 60–70% όλου του υλικού χρειάζεται ακόμη έλεγχο, «επειδή πολλά από αυτά δεν έχουν καταγραφεί με απόλυτη πιστότητα και επιδεξιότητα» (ό.π., 4). Θα έπρεπε να οργανωθεί ευρείας κλίμακας συλλογή νέου υλικού (με αποστολές σε αρχεία του εξωτερικού, για παράδειγμα στο Karaliaučius για τις Βίβλους των Bretkūnas, Wolfenbiutelis και Chylinskis κ.ά., καθώς και στο Vilnius, στη Μόσχα, στα αρχεία των μοναστηριών της Λιθουανίας, στην επαρχία κ.ο.κ.). Για να επιταχυνθεί η εργασία, πρέπει να εργαστούν περισσότεροι από ένας άνθρωποι (και στο εξωτερικό τέτοιες εργασίες αναλαμβάνουν επιτροπές δεκάδων ατόμων). «Επομένως, και για την έκδοση του δικού μας λεξικού χρειάζεται επιτροπή τουλάχιστον τριών ατόμων. Τα μέλη της επιτροπής πρέπει να είναι άνθρωποι με τα υψηλότερα επιστημονικά προσόντα και, συνεπώς, η αμοιβή τους πρέπει να ανταποκρίνεται στην εργασία που εκτελούν» (ό.π.). Για τις τεχνικές εργασίες (καταγραφή λέξεων, καταλογογράφηση, οργάνωση και έλεγχο νέων λέξεων, καθαρογραφή, αλληλογραφία κ.τ.λ.), αρχικά χρειάζονται δύο άτομα αποκλειστικής απασχόλησης: ένας γραμματέας, Λιθουανιστής με ανώτατη εκπαίδευση, και ένας βοηθός γραμματέα που να έχει τουλάχιστον τελειώσει το γυμνάσιο. Η επιτροπή θα πρέπει να έχει στην επαρχία συνεργάτες στους οποίους θα μπορεί να απευθύνεται για την εξακρίβωση των ζητούμενων στοιχείων, την αναζήτηση λέξεων στη ζωντανή γλώσσα κ.τ.λ. (1 από την Klaipėda, 2 από τη Žemaitija, 1 από τη Dzūkija, 1 από τη δυτική Aukštaitija, 2 από την ανατολική Aukštaitija, 1 από την περιοχή του Vilnius), και να προβλέψει για αυτούς, πέρα από την ειδική αμοιβή, τουλάχιστον 50 λίτα τον μήνα για τον καθένα. Στη συνέχεια, το υπόμνημα αναφέρει ότι αρχικά δεν θα ήταν δυνατό να αρχίσουν όλες οι εργασίες ταυτόχρονα. Πρώτα πρέπει να αναληφθεί η εργασία στα αρχεία του εξωτερικού και έπειτα στην επαρχία. Το επιθυμητό ποσό για το προσεχές έτος θα ήταν 10.000 λίτα, και μαζί με τα λοιπά έξοδα (για γραφομηχανή κ.ά.) 12.000. Αυτός ο προϋπολογισμός αφορά το 1930, ενώ επιθυμητό είναι να ληφθεί το ήμισυ του ποσού μέσα στο τρέχον έτος6. «Φέτος θα μπορούσε να αρχίσει η προετοιμασία λεξικού της λιθουανικής γραπτής γλώσσας, το οποίο χρειάζεται αμέσως η κοινωνία μας, ιδίως τα σχολεία, και επίσης να αρχίσει η ίδια η εργασία για το μεγάλο λεξικό, αν όχι η έκδοσή του, τουλάχιστον η προετοιμασία του» (ό.π., 6). 6 Στον κρατικό προϋπολογισμό προβλεπόταν να διατεθεί ένα ορισμένο χρηματικό ποσό για το λεξικό. Κατά την αναθεώρηση του προϋπολογισμού το 1930, το ποσό αυτό μειώθηκε σημαντικά. Straipsniai / Articles 105 ALDONAS PUPKIS Ότι αυτές οι προθέσεις δεν ήταν κούφια λόγια αποδεικνύεται και από δύο επιστολές που έγραψε ο Skardžius τον Φεβρουάριο του 1930 προς τον κοσμήτορα της Σχολής Ανθρωπιστικών Σπουδών Krėvė-Mickevičius. Εκείνη την εποχή ο Skardžius βρισκόταν στη Λειψία και ασχολούνταν με ζητήματα της διατριβής του. Μεταξύ άλλων, στην επιστολή της 10ης Φεβρουαρίου ρωτά τον Krėvė τι είχε μάθει από τον πρόεδρο σχετικά με το λεξικό, «αν η επιτροπή των υπουργών εξέτασε ήδη εκ νέου τον προϋπολογισμό του λεξικού» (NMMB RS VKM–69 F. 69). Οι σκέψεις της επιστολής της 22ας Φεβρουαρίου είναι ακόμη πιο εύγλωττες: «Όσο για το λεξικό, σκέφτομαι το εξής: τον Bukota7 πρέπει οπωσδήποτε να τον δεχτούμε ως γραμματέα. Αρχικά, έως τον Ιούνιο, θα καταλογογραφήσει όλο το υλικό του λεξικού. Ας ξεχωρίσει τα τοπωνύμια και τα ανθρωπωνύμια και ας τα καταλογογραφήσει χωριστά. Ο Salys θα μπορούσε να επιβλέπει αυτή την εργασία. Αν συμφωνήσετε πραγματικά με το Υπουργείο Παιδείας, θα γράψω αμέσως στον Salius και θα συνεννοηθούμε για τη δουλειά: ώσπου να επιστρέψω στη Λιθουανία, θα μπορούσε να συγκεντρώνει από το καταλογογραφημένο υλικό του λεξικού από την Bukota υλικό για ένα λεξικό της γραπτής γλώσσας· επιπλέον, θα μπορούσε να αρχίσει να οργανώνει τη συλλογή του υλικού για ολόκληρο το λεξικό. Ο J. Gerulis είπε πως, αν το λεξικό τεθεί υπό τη δ ι κ ή μ ο υ κ α ι τ ο υ S a l y s κ α θ ο δ ή γ η σ η, θα συνεισφέρει κι εκείνος με μεγάλη χαρά στο έργο» (ό.π.· δημοσιεύτηκε στο LK XVII 197· έμφαση A. P.). Ωστόσο, ο Skardžius δεν διορίστηκε συντάκτης του Lietuvių kalbos žodyno. Τι το καθόρισε αυτό και ποια ήταν τα σημαντικότερα κίνητρα δεν μπορεί να ειπωθεί με ακρίβεια εδώ· είναι όμως σαφές ότι ο Skardžius ήθελε πραγματικά να αναλάβει αυτή τη θέση, ενώ ο Balčikonis την αποδέχτηκε μόνο αφού τον έπεισαν άλλοι (βλ. υποσημείωση 8 του παρόντος άρθρου). Τις προθέσεις του Skardžius επιβεβαιώνουν πολλά στοιχεία: τόσο όλες οι μετέπειτα σχέσεις του με τον συντάκτη του λεξικού, τον Balčikonis, όσο και η σκέψη που εξέφρασε πολλά χρόνια αργότερα (το 1962), φαινομενικά με πικρία, ότι του λεξικού η εργασία διευθυνόταν από τον Balčikonis, τον οποίο είχε διορίσει ο Smetona8 (Skardžius 1997: 581). 7 Ο Juozas Liudvikas Bukota (γενν. το 1896 στην επαρχία Marijampolė, δήμο Krosna, χωριό Išlandžiai) σπούδασε στη Rudamina και στη Marijampolė· το 1917 αποφοίτησε από το γυμνάσιο του Voronež. Επιστρέφοντας στη Λιθουανία, σπούδασε στα Ανώτερα Μαθήματα και στο Πανεπιστήμιο της Λιθουανίας. Το 1922 εργάστηκε στη συντακτική ομάδα του λεξικού του Būga. Το 1928 μετεκπαιδεύτηκε κοντά στον Jurgis Gerulis στη Λειψία και το 1931 απέκτησε στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού δίπλωμα ειδίκευσης στη συγκριτική γραμματική των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών. Μη βρίσκοντας εργασία στο Πανεπιστήμιο Vytautas Magnus, εργάστηκε στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας και ασχολήθηκε με τη στρατιωτική ορολογία (NMMB RS f. 130–1460, l. 612; LE III 334). 8 Ο υπουργός Παιδείας Konstantinas Šakenis διόρισε τον Balčikonis συντάκτη με απόφασή του· ήταν παλιός γνώριμός του, πιθανότατα ήδη από τα φοιτητικά χρόνια στην Πετρούπολη (αργότερα συναντιούνταν στις συντακτικές ομάδες εφημερίδων, και οι δύο εργάστηκαν στη Λιθουανική Εταιρεία Αρωγής των Πληγέντων από τον Πόλεμο και δίδαξαν μαζί στο Voronež). Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι όλα συντονίζονταν με τον πρόεδρο της χώρας (πρβλ. τη μαρτυρία στον Τύπο: «[η] κυβέρνησή μας, παρακινημένη από τον πρόεδρο της Δημοκρατίας κ. Antanas Smetona, αποφάσισε το 1930 να εκδώσει το λεξικό του αείμνηστου καθηγητή K. Būga.» – Antanaitis 1933: 503). Ο Balčikonis γνώριζε τον Smetona από το καλοκαίρι του 1909· αργότερα οι δρόμοι τους συναντήθηκαν στη σύνταξη της εφημερίδας Vilties και σε άλλες περιστάσεις. Το 1934 ο Balčikonis δημοσίευσε μια συλλογή αναμνήσεων για τα εξηκοστά γενέθλια του Smetona (Balčikonis 1934). Ένα ακόμη πρόσωπο που θα μπορούσε να είχε καθοριστική σημασία για τον διορισμό του Balčikonis ήταν ο πρωθυπουργός Juozas Tūbelis (1882–1939). Κι αυτοί ήταν καλοί γνώριμοι από τα χρόνια του Voronež· όταν το 1924 ο Balčikonis μετακόμισε από το Panevėžys στο Kaunas, έμεινε προσωρινά στο διαμέρισμα των Tūbelis. Η συνεργάτιδα της συντακτικής ομάδας του λεξικού Bronė Vosylytė έγραψε ότι «ο υπουργός Juozas Tūbelis έπεισε τον υφηγητή Juozas Balčikonis να αναλάβει αυτή την εργασία [τη σύνταξη του λεξικού. – A. P.]. Ο ίδιος ο Balčikonis μού το είχε πει» (Dėk žodį prie žodžio 2006: 195). 106 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Pranas Skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas Έτσι, μπορεί να υποτεθεί ότι στον διορισμό του συντάκτη του λεξικού διασταυρώνονταν πρωτίστως τα συμφέροντα δύο θεσμών –της Σχολής Ανθρωπιστικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Vytautas Magnus και του Υπουργείου Παιδείας. Ανάμεσά τους βρίσκονταν και οι δύο υποψήφιοι, ο Skardžius και ο Balčikonis. Ενδέχεται να είχε σημασία και το γεγονός ότι ο κοσμήτορας της σχολής, ο Krėvė-Mickevičius, και ο πρόεδρος της χώρας, ο Smetona, δεν ήταν τότε φίλοι ή στενοί γνώριμοι και ότι οι σχέσεις τους είχαν επιδεινωθεί μετά το πραξικόπημα της 17ης Δεκεμβρίου 1926. Δεν πρέπει επίσης να ξεχνάμε τη λεγόμενη συζήτηση μεταξύ γλωσσολόγων και λογοτεχνών, που είχε διεξαχθεί σχετικά πρόσφατα και στην οποία δύο από τους σημαντικότερους αντιπάλους ήταν ακριβώς ο Krėvė και ο Balčikonis. Έτσι, ο Skardžius, τον οποίο υποστήριζε ο Krėvė, θα μπορούσε να γίνει όμηρος των συμφερόντων ή των φιλοδοξιών στις σχέσεις δύο ισχυρών θεσμών. Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗΣ ΟΜΑΔΑΣ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ ΚΑΙ Η ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ Όταν ο Balčikonis ανέλαβε τη διεύθυνση του λεξικού, ο Skardžius δεν έμεινε εντελώς έξω από αυτή τη σημαντική λεξικογραφική εργασία. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ενδιαφερόταν πραγματικά για τα ζητήματα του λεξικού. Κατά τη συζήτηση για τη μεταρρύθμιση της ορθογραφίας, αξίζει να θυμηθούμε τη δήλωση του Skardžius το 1934, ότι «το μεγάλο λεξικό της λιθουανικής γλώσσας, το οποίο τώρα προετοιμάζεται για εκτύπωση, πρέπει να εκδοθεί με συστηματοποιημένη ορθογραφία και όχι με την έως τώρα ασυνεπή» (Skardžius 1999: 640). Ακόμη νωρίτερα, ο Skardžius και ο Salys είχαν συμβάλει στον καθορισμό των αρχών σύνταξης του λεξικού. Όπως είναι γνωστό από τις αναμνήσεις συγχρόνων και άλλες πηγές, ο συντάκτης συμβουλευόταν διαρκώς γλωσσολόγους από τη Λιθουανία και το εξωτερικό για τη φύση, τη σύνθεση και άλλα ζητήματα του λεξικού και λάμβανε αποφάσεις μόνο αφού τα είχε εξετάσει και σταθμίσει όλα διεξοδικά. Παραδείγματος χάριν, ο Balčikonis απέρριψε κατηγορηματικά την πρόταση του Γερμανού γλωσσολόγου Ernst Fraenkel να προστεθεί ετυμολογικό τμήμα στα λήμματα του λεξικού (LKI RF LKŽ f. 5–7, l. 41). Συμβουλευόταν συχνά τον Jurgis Gerulis (Gerullis), καθηγητή του Πανεπιστημίου της Λειψίας (από το 1934 του Königsberg), και στις αρχές της άνοιξης του 1935 πήγε να τον συναντήσει για «να μιλήσουν και να συζητήσουν», «να αντιπαραθέσουν επιχειρήματα» (ό.π., 26). Είχαν γίνει αρκετές συζητήσεις με τους νεαρούς επιστήμονες του Πανεπιστημίου Vytautas Magnus, τον Salys και τον Skardžius. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του ίδιου του Skardžius, τις Κυριακές στο Aleksotas, όπου στεγαζόταν η συντακτική ομάδα του λεξικού, οι δυο τους συζητούσαν μαζί με τον συντάκτη τη δομή του λεξικού (Skardžius 1997: 601). Σε άλλο σημείο ο Skardžius έγραψε ότι ο Balčikonis, αφού διορίστηκε συντάκτης, χρειάστηκε να αρχίσει σχεδόν από την αρχή: «πρώτα απ’ όλα έπρεπε ο ίδιος να αποκτήσει πείρα, να βρει τρόπο να συντάσσει αυτό το λεξικό – εγώ και ο A. Salys χρειάστηκε να συζητήσουμε επί αρκετό καιρό μαζί του γι’ αυτό» (ό.π., 544). Σύμφωνα με την ανάμνηση του Aleksandras Žirgulys, «η άποψη – “να ταξινομούνται οι λέξεις σε φωλιές” – ίσως είχε συζητηθεί ακόμη με άλλους γλωσσολόγους, πρώτα απ’ όλα με τον Skardžius και τον Salys. Αυτή η δομή του λεξικού ποτέ αργότερα… Straipsniai / Articles 107 ALDONAS PUPKIS nebuvo ginčijama“ (Dėk žodį prie žodžio 2006: 210). Napalys Grigas, ilgametis žodyno redakcijos sekretorius, atsiminimuose rašo, kad Skardžius ir Salys „irgi nemaža prisidėjo prie žodyno šablono sudarymo, nors dažnai su jais negalima buvo sutikti – jie vis daugiau norėdavo moksliškumo, kuris, kaip rodo praktika, buvo sunkiai pasiekiamas“ (Dėk žodį prie žodžio 2006: 194). Οι απόψεις του Balčikonis και του Skardžius, μαζί με εκείνες του Salys, διέφεραν πράγματι σε περισσότερα από ένα ζητήματα. Για παράδειγμα, στις 8 Μαΐου 1935 ο Balčikonis υπέγραψε έγγραφο προς το Τμήμα III του Υπουργείου Παιδείας, στο οποίο υπαγόταν άμεσα η συντακτική ομάδα του λεξικού, και ανέφερε σε αυτό ότι, κατά τη γνώμη της συντακτικής ομάδας του λεξικού και του καθηγητή Gerulis, στο λεξικό θα έπρεπε να καταχωρίζονται από τους βαρβαρισμούς εκείνοι που χρησιμοποιούνται στα σημερινά γραπτά κείμενα, ενώ για τους υπόλοιπους θα έπρεπε να εκδοθεί ξεχωριστό λεξικό. Κατά τη γνώμη των Salys και Skardžius, θα έπρεπε να καταχωριστούν όλες οι πολιτισμικές λέξεις που χρησιμοποιούνται στη ζωντανή γλώσσα, ακόμη κι αν τις αποφεύγει η γλώσσα των σημερινών γραπτών κειμένων ( Pranas Skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas η τρέχουσα συντακτική ομάδα ζητούσε συνεχώς μέσω του Τύπου να συλλέγονται μόνο οι λιγότερο συνηθισμένες λέξεις11 (αργότερα, στο άρθρο προστίθεται ότι εξαιτίας αυτού στο λεξικό δεν θα αποτυπώνεται η πραγματική χρήση αυτών των συνηθισμένων λέξεων· και από τα παλαιά γραπτά κείμενα συλλέγονταν μόνο οι λιγότερο συνηθισμένες λέξεις). Η διαδικασία συλλογής λέξεων δεν είχε μελετηθεί εκ των προτέρων, και οι συλλέκτες δεν είχαν προετοιμαστεί. Όλοι όσοι δεν τεμπέλιαζαν συνέλεγαν τις πιο ενδιαφέρουσες λέξεις, και κάμποσοι τις αποστήθιζαν απλώς με το ζόρι. Οι απροετοίμαστοι συλλέκτες δεν ήξεραν ούτε να καταγράφουν σωστά τις λέξεις, ενώ η ακαταστασία ήταν ιδιαίτερα μεγάλη στον τονισμό. Τέλος, επειδή η συλλογή δεν οργανώθηκε συστηματικά, από ορισμένες περιοχές συγκεντρώθηκαν πολλές λέξεις, ενώ από άλλες ελάχιστες. Ένα άλλο μειονέκτημα ήταν ο ανεπαρκής σχεδιασμός του έργου της συντακτικής ομάδας. Αρχικά είχε αποφασιστεί η σύνταξη ενός λεξικού περισσότερο προσανατολισμένου στις πρακτικές ανάγκες, αλλά με τον καιρό φάνηκε ότι, λόγω του μεγέθους του, το λεξικό δεν θα μπορούσε να εξυπηρετήσει πρακτικές ανάγκες. Γι’ αυτό, ύστερα από κάποιο διάστημα, αποφασίστηκε να συμπεριληφθούν στο λεξικό και δάνεια που είχαν χρησιμοποιηθεί κάποτε σε γραπτά κείμενα ή διαλέκτους, εξαιρουμένων των περιστασιακών βαρβαρισμών. Αυτή η προσέγγιση είναι σωστή: τέτοιες λέξεις αποτελούν μαρτυρίες του πολιτισμού και, επιπλέον, είναι απαραίτητες για την ιστορία της γλώσσας. Είναι όμως λυπηρό που αρχικά αυτές οι λέξεις είχαν απομονωθεί από το σύνολο και τώρα θα είναι δύσκολο να ανακτηθούν, με αποτέλεσμα στο λεξικό να έχουμε μόνο μια αμυδρή εικόνα της χρήσης τους. Ένα τρίτο ζήτημα ήταν η ανοργάνωτη ορθογραφία. Η συντακτική ομάδα ακολουθούσε την ορθογραφία της γραμματικής του Jablonskis του 1922, όπως την είχε επιβάλει το Υπουργείο Παιδείας, αλλά οι αντιφάσεις της δυσχέραιναν πολύ τη σαφή περιγραφή πολλών στοιχείων της ζωντανής γλώσσας. Η «έκδοση αυτού του λεξικού με την προσωρινή, ανοργάνωτη ορθογραφία αποτελεί μεγάλη ζημία για ολόκληρη την επιστήμη της γλώσσας και την πρακτική της ζωής μας» (στο ίδιο, 229). Στο τέλος του άρθρου, ο συγγραφέας συμπεραίνει ότι, προτού να είναι αργά, είναι απαραίτητο να οργανωθεί η ορθογραφία και να εκδοθεί το λεξικό με αυτήν. Χρειάζεται συστηματική και σχεδιασμένη αναθεώρηση των γραπτών πηγών, ιδίως των παλαιότερων, καθώς και οργάνωση και κατάρτιση μόνιμων και έμπειρων συλλεκτών λέξεων από τη ζωντανή γλώσσα σε διάφορες περιοχές της Λιθουανίας. «[Η] συντακτική ομάδα του λεξικού πρέπει να διευρυνθεί· το έργο της επιμέλειας του λεξικού πρέπει να βελτιωθεί περαιτέρω και να γίνει αυστηρότερο, ώστε οι καρποί του να είναι πραγματικά χρήσιμοι όχι μόνο για τις πρακτικές ανάγκες της ζωής, αλλά και για την ίδια την επιστήμη της γλώσσας» (στο ίδιο, 230). Ο Balčikonis δεν απάντησε στον Τύπο στις επικρίσεις του Skardžius. Πολλές από τις ελλείψεις στην προετοιμασία του λεξικού που είχε επισημάνει ο Skardžius ήταν εξίσου γνωστές στον ίδιο και στη συντακτική ομάδα όσο και στον αντίπαλό τους. Πολλές από αυτές έγιναν εμφανείς όταν άρχισε η σύνταξη του κειμένου του λεξικού, και σύντομα ο συντάκτης άρχισε, όσο του επέτρεπαν οι δυνατότητές του, να εξαλείφει ορισμένες ελλείψεις (για παράδειγμα, έδωσε εντολή να γίνει νέα συλλογή από ορισμένες παλαιές πηγές κ.ά.). Όσο για την ορθογραφία, προς το παρόν ο Balčikonis δεν χρειαζόταν να ανησυχεί: όσο η συντακτική ομάδα του λεξικού υπαγόταν στο Υπουργείο Παιδείας, κατά τη σύνταξη του κειμένου του λεξικού ακολουθούσε αποκλειστικά τις οδηγίες του υπουργείου. 11Αρκετά νωρίς (το 1933) ο Balčikonis άρχισε να δηλώνει ότι είναι κατάλληλες και οι γνωστές λέξεις, επειδή «για τη συντακτική ομάδα δεν έχει σημασία η ίδια η λέξη, αλλά η πρόταση της ζωντανής γλώσσας που παρατίθεται μαζί της» (Balčikonis 1978: 123). Straipsniai / Articles 109 ALDONAS PUPKIS Ζητήματα του λεξικού στο Ινστιτούτο Λιθουανικών Σπουδών Το καθεστώς της συντακτικής ομάδας του λεξικού άλλαξε το 1939, όταν ιδρύθηκε στο Kaunas το Ινστιτούτο Λιθουανικών Σπουδών. Η συντακτική ομάδα έγινε αναπόσπαστο μέρος του νέου επιστημονικού ιδρύματος (του Τμήματος Λιθουανικής Γλώσσας, μέλη του οποίου ορίστηκαν οι Mykolas Biržiška, Skardžius και Balčikonis, με επικεφαλής του τμήματος τον Salys) και όφειλε να συμμορφώνεται με τις κοινές αποφάσεις του ινστιτούτου. Στην αρχή της λειτουργίας του ινστιτούτου, η προετοιμασία του μεγάλου λεξικού ανακηρύχθηκε έργο προτεραιότητας του ινστιτούτου και συμφωνήθηκε να ζητηθεί από τις αρχές η δημιουργία περισσότερων θέσεων εργασίας. Για το ευρύτερο κοινό αποφασίστηκε να συνταχθεί ένα πρακτικό λεξικό της κοινής γλώσσας, να οργανωθεί η ορθογραφία (στα μέσα του 1939 συγκροτήθηκε ορθογραφική επιτροπή) και να ετοιμαστεί ένας πρακτικός οδηγός της, καθώς και να διοργανωθούν μαθήματα για συλλέκτες γλωσσικών δεδομένων (πραγματοποιήθηκαν τον Μάιο και τον Ιούνιο του 1939). Φαινόταν πως δεν υπήρχαν πλέον σημαντικά εσωτερικά εμπόδια για τη συνέχιση της προετοιμασίας του λεξικού και την ταχύτερη έκδοση του πρώτου τόμου. Επιπλέον, ο Balčikonis μπορούσε να βασιστεί στην εύνοια του τότε διευθυντή του Ινστιτούτου Λιθουανικών Σπουδών, του Kazimieras Masiliūnas12 (βλ. παρακάτω). Αυτή τη φορά τα εμπόδια προέρχονταν κυρίως από το εξωτερικό. Την άνοιξη του 1939, μετά την προσάρτηση της περιοχής Klaipėda από τη Γερμανία, χρειάστηκε να φροντίσουν για τη μεταφορά στο Kaunas του εξοπλισμού του τυπογραφείου που στοιχειοθετούσε το κείμενο του λεξικού. Τον Οκτώβριο του 1940, ολόκληρο το ινστιτούτο αναγκάστηκε να μεταφερθεί στο Vilnius. Εξίσου σημαντικός αρνητικός παράγοντας ήταν η σοβιετική κατοχή της Λιθουανίας, που επιβλήθηκε το καλοκαίρι του 1940. Ο Masiliūnas, προστάτης του Balčikonis, απομακρύνθηκε αμέσως από τη θέση του διευθυντή του Ινστιτούτου Λιθουανικών Σπουδών (στη θέση του διορίστηκε ο Biržiška). Σύντομα ο Skardžius άρχισε και πάλι να θέτει στον Τύπο τα ευαίσθητα ζητήματα της «βελτίωσης» του λεξικού. Αξίζει να σημειωθεί ότι μόλις ενάμισης μήνας μετά την έναρξη της σοβιετικής κατοχής, ο Skardžius, στην εφημερίδα Lietuvos žinių, δημοσίευσε στις 31 Ιουλίου άρθρο στο οποίο επικρίνει την προηγούμενη κυβέρνηση των εθνικιστών για την υπονόμευση των λιθουανικών σπουδών και εκφράζει την πικρία του για τους «λεγόμενους ακροβάτες της επιστήμης, κερδοσκόπους ή κάθε λογής κυνηγούς του ανέμου» που ευημερούσαν τότε (Skardžius 1999: 992). Ως ένα από τα παραδείγματα αναφέρεται η ιστορία του λεξικού του Būga. Μετά τον θάνατο του Būga, το υλικό για εκείνο το λεξικό έμεινε για πολύ καιρό να σκονίζεται σε μια σοφίτα, ώσπου άνθρωποι εκτός του χώρου άρχισαν να κινουν το ζήτημα της έκδοσης του λεξικού, αλλά το Υπουργείο Παιδείας «ούτε κιχ ούτε κίνηση. Όταν το ίδιο το πανεπιστήμιο αποφάσισε πολύ σοβαρά να αναλάβει αυτό το έργο, η κυρία υπουργός συνήλθε, του πήρε αυτό το λεξικογραφικό υλικό και το παρέδωσε για επεξεργασία σε έναν άνθρωπο που είχε χάσει τη δουλειά του στη Θεολογική-Φιλοσοφική Σχολή. Μα δεν έφτανε αυτό: αργότερα, όταν από έξω υποδείχθηκαν τα ίδια τα στοιχειώδη- 12 Kazimieras Masiliūnas (1902–1973), kalbininkas, visuomenės veikėjas. Įgijęs gerą išsilavinimą Lietuvoje ir užsienyje, nuo 1934 m. buvo Švietimo ministerijos departamento direktorius, generalinis sekretorius. Tapęs pirmuoju Lituanistikos instituto direktoriumi (1939–1940), visas atžvilgiais rėmė ir palaikė Balčikonį, pats buvo kilęs iš Balčikonio gimtojo krašto (Bistrampolio dvaro Ramygalos valsčiuje), taip pat buvo Balčikonio mokinys Panevėžio mokytojų seminarijoje. 110 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Pranas Skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas Αν και υπήρχαν αυστηρές λεξικογραφικές απαιτήσεις, όχι μόνο δεν λήφθηκαν υπόψη, αλλά ακόμη και λίγα χρόνια αργότερα, όταν είχε ήδη ιδρυθεί το Ινστιτούτο Λιθουανικών Σπουδών, ο K. Masi­liūnas πρότεινε στο ίδιο το συμβούλιο να αποσπαστεί η έκδοση εκείνου του λεξικού από τις δραστηριότητες του τμήματος γλώσσας και να αφεθεί στην απόλυτη δικαιοδοσία ενός και μόνο ανθρώπου: έλεγε πως οι νέοι μπορούσαν μόνο να βλάψουν αυτό το έργο με τις συνεχείς απαιτήσεις τους και τη διατάραξη της ησυχίας!» (ό.π.). Ένα άλλο παράδειγμα που παραθέτει ο Skardžius είναι η ιστορία της ίδρυσης του Ινστιτούτου Λιθουανικών Σπουδών, στην οποία συγκρούστηκαν επίσης τα συμφέροντα του Υπουργείου Παιδείας και του πανεπιστημίου. Ο ίδιος Masi­liūnas υποτίθεται πως φίμωσε τους επιστήμονες και φρόντισε να μετατρέψει τον νόμο του Ινστιτούτου σε «αλαζονικά σμετονικό» (ό.π., 993). Στο συμπέρασμα αναφέρεται ότι αυτό ανήκει πλέον στο παρελθόν και εκφράζεται η ελπίδα ότι στο μέλλον θα φροντίζουμε με μεγαλύτερη ειλικρίνεια και θα εργαζόμαστε πιο επιμελώς για τις νέες μας επιστήμες, «ώστε να αποκομίσει από αυτό το μεγαλύτερο δυνατό όφελος ο λαός μας» (ό.π., 995). Ο Balčikonis σιώπησε και σχετικά με τους ισχυρισμούς αυτού του άρθρου. Δεν γνωρίζουμε καλά τι συνέβαινε στο εσωτερικό του Ινστιτούτου Λιθουανικών Σπουδών· φαίνεται πως οι περισσότερες διαφωνίες αφορούσαν την ορθογραφία, ενώ το φθινόπωρο, στις 6 Οκτωβρίου13, ο Skardžius δημοσίευσε ένα ακόμη άρθρο, με τίτλο «Είναι αυτό σωστό;» (Skardžius 1999: 665–666). Προστέθηκε σημείωμα της σύνταξης, σύμφωνα με το οποίο επρόκειτο για δήλωση ενός διακεκριμένου γλωσσολόγου, δημοσιευμένη με δική του ευθύνη. Το κείμενο αυτό του Skardžius είναι αφιερωμένο αποκλειστικά στην κριτική της σύνταξης του μεγάλου λεξικού. Στην αρχή επαναλαμβάνονται όσα είχε ήδη γράψει παλαιότερα σχετικά με τον διορισμό του Balčikonis ως συντάκτη του λεξικού. «Η νέα σύνταξη, – γράφει στη συνέχεια ο συγγραφέας, – εντελώς άπειρη στη λεξικογραφική εργασία, αρχικά δεν ήξερε από πού να ξεκινήσει: κατόπιν προσπάθησε να αλλάξει αυτή τη θέση της, να λάβει ως κριτήριο τα γραπτά του Jablonskis, μπάλωνε και συγκόλλουσε με κάθε τρόπο το έργο που είχε αρχίσει, αλλά παρ’ όλα αυτά δεν έδειξε τον απαιτούμενο σχεδιασμό, ιδίως στη συλλογή υλικού από τη ζωντανή γλώσσα και τα παλαιά κείμενα» (ό.π., 665)14. Το κατά πόσον η σύνταξη αξιοποίησε όσα είχε πει ο συγγραφέας στο Gimtojoje kalboje (1937), υποτίθεται πως θα το δούμε· προς το παρόν, υπάρχει ένα άλλο ζήτημα για το οποίο πρέπει οπωσδήποτε να μιλήσουμε: «δεν μπορεί να εκδοθεί αυτό το μεγάλο λεξικό με την εντελώς ανοργάνωτη ορθογραφία του» (ό.π., 665). Αν η προηγούμενη ηγεσία του Υπουργείου Παιδείας δεν είχε καταφέρει να πραγματοποιήσει ορθογραφική μεταρρύθμιση, ωστόσο είχε δοθεί εντολή στον (συντάκτη) να εκδώσει το λεξικό με καταλληλότερη τονική ορθογραφία ή, αν δεν επιθυμούσαν να το λάβουν αυτό υπόψη, να ακολουθήσει την επίσημη ορθογραφία του Jablonskis. Όμως ο συντάκτης, χωρίς να συμβουλευτεί κανέναν και χωρίς να ζητήσει τη γνώμη του Ινστιτούτου Λιθουανικών Σπουδών, «αυθαίρετα, μόνος του» 13 Στα Rinktiniose raštuose του Skardžius αναφέρεται εσφαλμένα η ημέρα δημοσίευσης του άρθρου του που αναδημοσιεύτηκε από την Tarybų Lietuva: 16 Οκτωβρίου· πρέπει να είναι 6 Οκτωβρίου. 14 Ο Skardžius προσπαθούσε διαρκώς να τονίσει την ανικανότητα του Balčikonis να διευθύνει το έργο της προετοιμασίας του μεγάλου λεξικού· δεν τον θεωρούσε καν επιστήμονα, αλλά απλώς γλωσσικό πρακτικό (πρβλ. τη γνώμη που διατύπωσε το 1962, ότι ο Balčikonis «δεν ενδιαφέρθηκε ευρύτερα για ζητήματα γλωσσολογίας» (Skardžius 1997: 564)). Βασιζόμενος σε αυτή την απολυτοποιημένη διάκριση ανάμεσα στην καθαρή γλωσσική επιστήμη και την πρακτική, ο Skardžius δεν θεωρούσε επιστήμονα ούτε τον Jonas Jablonskis (γι’ αυτό βλ. Piročkinas 2010). Straipsniai / Articles 111 ALDONAS PUPKIS αποφάσισε και άρχισε να χρησιμοποιεί μια κάπως ιδιόμορφα τροποποιημένη ορθογραφία του «ανθρώπου των σπηλαίων», την οποία έκτοτε δεν έχει χρησιμοποιήσει κανείς άλλος πέρα από τον ίδιο τον J. Jablonskis πριν από τον θάνατό του» (ό.π., 666). Το ελάττωμα αυτής της ορθογραφίας είναι ότι σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιείται η ετυμολογική γραφή (kĭla, svĭla, kĭra, spūra), ενώ σε άλλες αγνοείται το ζωντανότερο γλωσσικό γεγονός — η γραφή του į μετά από b, p στη ρίζα της λέξης. «Δεν μπορώ να εξηγήσω αυτό το πράγμα με κανέναν άλλο τρόπο παρά μόνο ως τυφλό πείσμα και αδιαφορία για τη γνώμη οποιουδήποτε» (ό.π.). Έτσι, η ενέργεια του συντάκτη είναι σαφώς αποτυχημένη και πρέπει να διορθωθεί το συντομότερο δυνατό. «Την πρωτοβουλία πρέπει να αναλάβει αμέσως η ηγεσία του τμήματος γλώσσας του Ινστιτούτου Λιθουανικών Σπουδών ή, αν αυτό δεν αρκεί, ακόμη και ο ίδιος ο Λαϊκός Επίτροπος Παιδείας» (ό.π.). Ακριβώς μία εβδομάδα αργότερα, στις 13 Οκτωβρίου, στην ίδια εφημερίδα Tarybų Lietuva δημοσιεύτηκε η απάντηση του Balčikonis, συντάκτη του λεξικού, με τίτλο «Ποιος είναι ο σκοπός των γραπτών του Skardžius» (Balčikonis 1978: 172–175). Στην αρχή ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι ο Skardžius τον επικρίνει όχι για ένα ολοκληρωμένο και ήδη δημοσιευμένο έργο, όπως γίνεται συνήθως παντού, αλλά με βάση φυλλάδια που είδε στη σύνταξη, δοκίμια ή κάτι άλλο. Στην πραγματικότητα, διαβεβαιώνει ο Balčikonis, η σύνταξη προσπαθούσε πάντα να τηρεί την επίσημη ορθογραφία. Όταν κάποια στιγμή φάνηκε ότι θα εισαγόταν η ορθογραφία με παύλες15, η σύνταξη είχε μάλιστα δώσει εντολή στο τυπογραφείο να διακόψει προσωρινά τη στοιχειοθεσία του λεξικού και συζητούσε πώς θα έπρεπε να την αλλάξει σύμφωνα με τη νέα ορθογραφία. Όταν εκείνη η ορθογραφία απορρίφθηκε και επέστρεψαν στην ορθογραφία της γραμματικής του Jablonskis του 1922, η σύνταξη ήταν έτοιμη να προσαρμοστεί και σε αυτήν, αλλά διαπίστωσε ότι αυτό δεν οδηγούσε πουθενά. Πρώτος την είχε απαξιώσει αυτή την ορθογραφία ο Skardžius· εκείνος είχε αρχίσει το ορθογραφικό χάος, το οποίο εξαπλώθηκε μέσω του Gimtoji kalba, που επιμελούνταν ο ίδιος, της Επιτροπής Έκδοσης Βιβλίων του υπουργείου κ.ά. Για να αποφύγει το ορθογραφικό χάος, η σύνταξη αποφάσισε να βασιστεί στην ορθογραφία του 1929 Visuomenės įnamiai και όχι στην ορθογραφία του Urvinio žmogaus, όπως ισχυρίζεται ο Skardžius. Εκείνη ήταν η πλησιέστερη στο πνεύμα του Jablonskis και οι ρίζες της ανάγονταν στην ορθογραφία της γραμματικής του 1901. Στη συνέχεια ο συντάκτης απαντά στην υποτιθέμενη εμμονή του να μη γράφει γιώτα μετά από τα σύμφωνα b, p. «Ένας άνθρωπος με κοινή λογική θα έλεγε ότι για τις ανάγκες ενός λεξικού μια τέτοια διαφορά δεν είναι ασήμαντη [...] Όμως, εφόσον δεν έχει δημοσιευτεί νέα ορθογραφία που να είναι υποχρεωτική για όλους, η σύνταξη έχει δικαίωμα να επιλέξει τη γραφή που μέχρι τώρα ήταν πιο συνηθισμένη στα γραπτά μας. Η σύνταξη πείθεται περισσότερο από τα επιχειρήματα του Jablonskis παρά από εκείνα του Skardžius» (ό.π., 173). Στη συνέχεια αναγνωρίζεται ότι τόσο πριν αρχίσει η στοιχειοθεσία του κειμένου όσο και μετά την έναρξη της εκτύπωσης των δοκιμίων, είχαν γίνει αρκετές συζητήσεις και διαβουλεύσεις με πολλούς ανθρώπους, μεταξύ αυτών και με τον Skardžius. «Το γιατί η σύνταξη επιλέγει τη μία και όχι την άλλη γνώμη είναι δική της υπόθεση — αυτή είναι υπεύθυνη» 15 Το 1929 το Υπουργείο Παιδείας συγκρότησε Επιτροπή Ορθογραφικής Μεταρρύθμισης και, στο Rašybos reformos projekte που εκδόθηκε το 1933 (βλ. Salys 1979: 46–65), πρότεινε τη χρήση της λεγόμενης ορθογραφίας με παύλες (τα μακρά φωνήεντα σημειώνονταν με παύλα πάνω από το γράμμα, όπως στα λετονικά). Ακολούθησε μακρά και έντονη συζήτηση, η οποία διήρκεσε αρκετά χρόνια. Καθώς το κοινό δεν συμφώνησε και η ορθογραφία με παύλες εγκαταλείφθηκε, προωθήθηκε ευρέως η λεγόμενη συμβιβαστική ορθογραφική εκδοχή που καταρτίστηκε το 1935 (συνδυασμός των αρχών της ετυμολογικής και της φωνητικής ορθογραφίας) (σχετικά με αυτήν βλ. Salys 1979: 65–68), αλλά ούτε αυτή εφαρμόστηκε στην πράξη. 112 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Pranas Skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas όχι εξαιτίας αυτού εναντίον ενός ανθρώπου, αλλά εναντίον της κοινωνίας» (στο ίδιο, 174). Στο τέλος του άρθρου ο συντάκτης δηλώνει ότι θέλει να διορθώσει ακόμη μία αναφορά του Skardžius, σύμφωνα με την οποία η επιμέλεια του λεξικού τού ανατέθηκε όταν είχε χάσει τη θέση του στο πανεπιστήμιο16, «λες και ήθελε έτσι να υπονοήσει ότι εδώ κάποιος έδειξε ή εκμαίευσε την εύνοια κάποιου. Αυτό δεν είναι αλήθεια: η επιμέλεια ανατέθηκε ενώ εξακολουθούσα να εργάζομαι στο πανεπιστήμιο. Ο ίδιος ο Skardžius το γνωρίζει καλά, γι’ αυτό δεν είναι κατανοητός ο σκοπός αυτής και άλλων παρόμοιων αναφορών του» (στο ίδιο, 174–175). Χωρίς να καθυστερήσει, ο Skardžius δημοσίευσε στην ίδια Tarybų Lietuvoje το απαντητικό άρθρο «Ωστόσο, όχι έτσι» (βλ. Skardžius 1999: 666–667). Αρχικά δήλωσε ότι δεν ήθελε να εμπλακεί σε μεγαλύτερες αντιπαραθέσεις, ιδίως στον ημερήσιο Τύπο, και ότι απλώς θα επισήμαινε ένα ή δύο ζητήματα σχετικά με την απάντηση του Balčikonis. Σαν να απολογείται για ορισμένες προηγούμενες σκέψεις του, υποστηρίζει ότι νωρίτερα είχε γράψει έχοντας εξετάσει μόνο το υλικό στα δελτία, ενώ τώρα είχε ήδη δει 16 τυπωμένα τυπογραφικά φύλλα. Το ζήτημα της ορθογραφίας έπρεπε πρώτα να τεθεί από τον Balčikonis στο συμβούλιο του τμήματος του ινστιτούτου, αντί να αποφασίσει μόνος του για όλα. Η γραφή του joto δεν αποτελεί ζήτημα υστερίας (όπως το έθεσε ο Balčikonis), αλλά ζήτημα ζωντανής γλώσσας — πολλοί γλωσσολόγοι το επιβεβαιώνουν πλήρως (Būga, Endzelınas, Trautmannas, Nesselmannas). «Όλη η δυσκολία είναι ότι ο J. Balčikonis δεν θέλει ή δεν είναι σε θέση να δει πέρα από την αμφιταλαντευόμενη ορθογραφική επιχειρηματολογία του J. Jablonskis» (στο ίδιο, 667). Στη συνέχεια ο συγγραφέας απολογείται και πάλι: «Γράφοντας για το λεξικό, δεν έχω κανέναν ύποπτο σκοπό, όπως γράφει με ερωτηματικό τρόπο ο J. Balčikonis. Για μένα έχει σημασία η έκδοση αυτού του λεξικού να μην είναι η υλοποίηση της επιθυμίας ενός ανθρώπου, με όλα τα σοβαρά προβλήματα που αυτό συνεπάγεται, αλλά ένα εγχείρημα θεμελιωμένο και σύμφωνο με τις επιστημονικές απαιτήσεις της εποχής μας» (στο ίδιο). Γι’ αυτό προτείνει να επιλύσει το ζήτημα μια επιτροπή, στην οποία θα πρέπει να κληθούν οι Endzelınas, Otrebskis, Salys, Jonikas, Žiugžda και άλλοι. Ο συγγραφέας είναι αποφασισμένος να περιγράψει σε ειδικό χώρο όλα τα ζητήματα που έθεσε εδώ και να τα τεκμηριώσει με αποδεικτικά έγγραφα. Αξίζει να επισημανθεί ότι, την περίοδο που διεξαγόταν αυτή η συζήτηση, παρασκηνιακά είχε αναληφθεί πρωτοβουλία για να διορθωθεί εκείνο το «αποτυχημένο εγχείρημα του συντάκτη», όπως ζητούσε ο Skardžius στο φύλλο της Tarybų Lietuvos που κυκλοφόρησε στις 6 Οκτωβρίου 1940 (Skardžius 1999: 666). Αξιοσημείωτο είναι ότι τα σχέδια εγγράφων για την απαλλαγή του Balčikonis από τα καθήκοντα του συντάκτη του μεγάλου λεξικού και τον διορισμό του Skardžius ως υπεύθυνου συντάκτη φέρουν ημερομηνία 8 Οκτωβρίου. 16 Για λόγους δικαιοσύνης πρέπει να πούμε ότι ο ισχυρισμός του Skardžius σχετικά με την απομάκρυνση του Balčikonis από το πανεπιστήμιο δεν ήταν εντελώς αβάσιμος· ίσως, όμως, είχε συγχύσει ή ξεχάσει ορισμένα γεγονότα. Σύμφωνα με το καταστατικό του Πανεπιστημίου Vytautas Magnus, που εγκρίθηκε το 1930, από την 1η Σεπτεμβρίου 1930 απαλλάχθηκαν από τα καθήκοντά τους όλα τα διοικητικά στελέχη και το επιστημονικό προσωπικό του πανεπιστημίου. Πολλοί διδάσκοντες διορίστηκαν αμέσως στις ίδιες ή σε παρόμοιες θέσεις, μεταξύ αυτών και ο Balčikonis. Ωστόσο, κατά την αναδιοργάνωση της Θεολογικής-Φιλοσοφικής Σχολής σύμφωνα με τις τροποποιήσεις του καταστατικού της 14ης Αυγούστου 1931, απολύθηκαν 5 καθηγητές και 4 υφηγητές της Θεολογικής-Φιλοσοφικής Σχολής, μεταξύ αυτών και ο Balčikonis, δηλαδή σε μια χρονική στιγμή κατά την οποία ήδη ασκούσε επί περισσότερο από μισό έτος τα καθήκοντα του συντάκτη του Lietuvių kalbos žodyno. Straipsniai / Articles 113 ALDONAS PUPKIS ΣΧ. 1. Φαξ των σχεδίων επιστολών του διευθυντή του Ινστιτούτου Λιθουανικών Σπουδών προς τον λαϊκό επίτροπο Παιδείας 114 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Pranas Skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas Οι επιστολές αυτές, που απευθύνονταν στον λαϊκό επίτροπο Παιδείας, έχουν διασωθεί στο οικιακό αρχείο του Balčikonis17 (βλ. σχ. 1). Η πρώτη είναι χειρόγραφη αίτηση του διευθυντή του Ινστιτούτου Λιθουανικών Σπουδών, με ημερομηνία 8 Οκτωβρίου 1940, για την απαλλαγή του Balčikonis από τα καθήκοντα του συντάκτη του Λεξικού της Λιθουανικής Γλώσσας από τις 15 Οκτωβρίου 1940. Έγγραφο με το ίδιο περιεχόμενο, δακτυλογραφημένο χωρίς κανένα στοιχείο τυπικής επικύρωσης (υπάρχει μόνο η σφραγίδα του Ινστιτούτου Λιθουανικών Σπουδών) και χωρίς υπογραφή, βρίσκεται επίσης στον φάκελο εξερχόμενης αλληλογραφίας του Ινστιτούτου Λιθουανικής Γλώσσας, ο οποίος φυλάσσεται στο αρχείο της Ακαδημίας Επιστημών (LMAA f. 2, ap. 1, b. 24, l. 339). Η δεύτερη επιστολή ζητά να διοριστεί επιτροπή σύνταξης του Λεξικού της Λιθουανικής Γλώσσας, αποτελούμενη από τους Skardžius, Salys, Balčikonis, Jonikas και Žiugžda, και να οριστεί πρόεδρος της επιτροπής και υπεύθυνος συντάκτης ο Skardžius. Αυτή η επιστολή, δακτυλογραφημένη και υπογεγραμμένη πλέον από τον διευθυντή του Ινστιτούτου Krėvė-Mickevičius18, βρίσκεται επίσης στο προαναφερθέν αρχείο της Ακαδημίας Επιστημών (στο ίδιο, 341) (βλ. σχ. 2). Στην επιστολή υπάρχει πιθανότατα χειρόγραφη σημείωση του τότε επιστημονικού γραμματέα του Ινστιτούτου Λιθουανικών Σπουδών, Simas Sužiedėlis: «Ζητήθηκε από τον πρόεδρο του Συμβουλίου των Επιτρόπων να ορίσει τον Skardžius πρόεδρο της επιτροπής. 1940.X.23». Το τρίτο έγγραφο (πρόχειρο) είναι σχέδιο εγγράφου γραμμένο με τον ίδιο γραφικό χαρακτήρα: η αίτηση του λαϊκού επιτρόπου Παιδείας Antanas Venclova, με ημερομηνία 14 Οκτωβρίου 1940 και αριθμό 30197, προς τον πρόεδρο του Συμβουλίου των Επιτρόπων της Λιθουανικής ΣΣΔ, με την οποία ζητείται από τις 15 Οκτωβρίου του ίδιου έτους να απαλλαγεί από τα καθήκοντα του συντάκτη του Λεξικού της Λιθουανικής Γλώσσας του Ινστιτούτου Λιθουανικών Σπουδών ο κύριος συντάκτης Balčikonis και να οριστεί από τις 15 Οκτωβρίου πρόεδρος της συγκροτούμενης επιτροπής ο υφηγητής Pranas Skardžius (βλ. σχ. 3). Δεν εντοπίστηκε στα αρχεία αντίγραφο του δακτυλογραφημένου κειμένου αυτής της διαταγής. Αξίζει να σημειωθεί ότι στο χειρόγραφο κείμενο της διαταγής υπάρχουν δύο προσθήκες με τον ίδιο γραφικό χαρακτήρα: «Διατ. [...] 1940» και «Διατ. [...] 1941». Ίσως δείχνουν ότι, αφού η διαταγή με το ίδιο περιεχόμενο δεν υπογράφηκε το 1940, έγινε εκ νέου προσπάθεια να υπογραφεί το 1941; Ότι δεν επρόκειτο για ένα εντελώς μυστικά προετοιμαζόμενο πραξικόπημα δείχνει η αίτηση των υπαλλήλων της Lietuvių kalbos žodyno redakcijos προς τον λαϊκό επίτροπο Παιδείας (LKI RF LKŽ f. 5–17, l. 47). Σε αυτήν αναφέρεται ότι αυτές τις ημέρες απομακρύνεται ο συντάκτης του Lietuvių kalbos žodyno Balčikonis και ότι η σύνταξη του λεξικού ανατίθεται σε επιτροπή. Ο παλαιός συντάκτης αποχωρεί οριστικά από την εργασία, με αποτέλεσμα η έκδοση του λεξικού να καθυστερήσει σημαντικά. Το ένα τρίτο του λεξικού έχει ήδη τυπωθεί οριστικά, επομένως θα έπρεπε να καταστραφεί ολόκληρο αυτό το μέρος. Ο Balčikonis γνωρίζει καλά το υλικό του λεξικού, έχει τεκμηριωμένα 17 Ποιος έγραψε με το χέρι αυτές τις επιστολές (σχ. 1 και 3), προς το παρόν μπορεί μόνο να εικαστεί. Φαίνεται ότι δεν προέρχονται από την πένα του Salys, του Mykolas Biržiška, του Krėvė ή του Sužiedėlis. Μέχρι να πραγματοποιηθεί γραφολογική πραγματογνωμοσύνη διαφόρων κειμένων, είναι δύσκολο να πούμε αν γράφτηκαν από τον Skardžius ή από κάποιον άλλον. Η συνολική λογική των γεγονότων δείχνει ότι, ανεξάρτητα από το ποιος τα έγραψε, δεν θα είχαν συνταχθεί χωρίς την πρωτοβουλία του Skardžius. 18 Οι ημερομηνίες αυτών και άλλων εγγράφων σχετικά με το θέμα εγείρουν ερωτήματα, ιδίως δε η υπογραφή του Krėvė-Mickevičius. Επισήμως αναφέρεται ότι ο Krėvė-Mickevičius διετέλεσε διευθυντής του Ινστιτούτου Λιθουανικών Σπουδών από τον Νοέμβριο του 1940 έως τον Ιανουάριο του 1941 (VLE XII 484), επομένως τον Οκτώβριο διευθυντής θα έπρεπε να ήταν ο Biržiška. Στον κατάλογο μισθοδοσίας των υπαλλήλων του Ινστιτούτου για τον Οκτώβριο του 1940 αναφέρεται ότι τον μήνα εκείνο ο Krėvė λάμβανε ήδη τον μισθό του διευθυντή του Ινστιτούτου (LMAA f. 2, ap. 1, b. 37, l. 96). Straipsniai / Articles 115 ALDONAS PUPKIS ΕΙΚ. 2. Φαξιμίλιε εγγράφου του διευθυντή του Ινστιτούτου Λιθουανικών Σπουδών Βίνκας Κρέβε-Μικεβίτσιους προς τον λαϊκό επίτροπο Παιδείας (LMAA f. 2, ap. 1, b. 24, l. 341) 116 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Pranas Skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas ΕΙΚ. 3. Φαξιμίλιε πρότασης που υποβλήθηκε εξ ονόματος του λαϊκού επιτρόπου Παιδείας Άντανας Βεντσλόβα για την απόλυση του Γιούοζας Μπαλτσικόνις Straipsniai / Articles 117 ALDONAS PUPKIS κριτικός (εξέταζε κάθε αμφίβολη περίπτωση και παραμέριζε τα επινοημένα γεγονότα). «Έχοντας αρνηθεί κάθε άλλο καθήκον, ο Γ. Μπαλτσικόνις ζει αποκλειστικά για το έργο του λεξικού» (ό.π.). Μπορεί έστω και ένα μέλος της επιτροπής, ρωτούν στην επιστολή, να προλάβει να εξοικειωθεί τόσο γρήγορα με το υλικό και να μπορέσει να επιμεληθεί με τόση αφοσίωση; Χωρίς να έχουν τίποτε εναντίον της επιτροπής, οι υπάλληλοι της σύνταξης ζητούν να τους επιτραπεί να ολοκληρώσουν τον πρώτο τόμο του λεξικού. Το αίτημα συντάχθηκε στις 15 Οκτωβρίου 1940, υπογράφηκε από τους Ν. Γκρίγκας, Ε. Χορόντιντσιουτε (Σαμανιούτε), Α. Λιμπέρις19, Ε. Μικαλουσκάιτε, Γ. Μικελούνας, Γ. Σένκους, Ζ. Ούσελις και Κ. Βοσίλιους και παραδόθηκε την ίδια ημέρα στον λαϊκό επίτροπο Παιδείας. Είναι πιθανό ότι εξαιτίας αυτού του αιτήματος των υπαλλήλων της σύνταξης, ή ίσως και λόγω άλλων περιστάσεων που μας είναι άγνωστες, ο Μπαλτσικόνις δεν απαλλάχθηκε τότε από τα καθήκοντα του συντάκτη και συνέχισε να επιμελείται το λεξικό. Η ΣΥΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ ΣΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΗΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΒΟΗΘΗΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Ένα νέο στάδιο αυτής της συνολικής ιστορίας άρχισε όταν η μαριονέτα κυβέρνηση της Λιθουανίας ίδρυσε, με απόφαση της 16ης Ιανουαρίου 1941, την Ακαδημία Επιστημών της Λιθουανίας. Ιδρύθηκαν διάφορα τμήματα της Ακαδημίας· το Τμήμα Ανθρωπιστικών Επιστημών αποτελούνταν από το αναδιοργανωμένο Ινστιτούτο Λιθουανικών Σπουδών, που πλέον ονομαζόταν Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας, καθώς και από τα Ινστιτούτα Λιθουανικής Λογοτεχνίας, Ιστορίας της Λιθουανίας και Εθνολογίας. Διευθυντής του Ινστιτούτου Λιθουανικής Γλώσσας διορίστηκε ο Σκάρτζιους. Στην πρώτη του συνέντευξη στον Τύπο (1941, Gimtoji kalba· βλ. Skardžius 1999: 995–996), ο νέος διευθυντής μίλησε για τις προγραμματισμένες εργασίες του Ινστιτούτου, αλλά δεν ανέφερε τίποτε για το λεξικό. Μόνο λίγο αργότερα μίλησε γι’ αυτό σε άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Gimtosios kalbos (Skardžius 1999: 996–998). Οι εργασίες για το λεξικό όχι μόνο θα συνεχίζονταν αδιάκοπα, αλλά και θα βελτιώνονταν και θα εντατικοποιούνταν σημαντικά. «Ο πρώτος τόμος, που προετοιμάστηκε από την προηγούμενη σύνταξη, θα κυκλοφορήσει σύντομα όπως ακριβώς είναι· οι επόμενοι τόμοι, όμως, θα πρέπει πλέον να εκδίδονται χωρίς τις ελλείψεις που θα μπορούσαν να εντοπιστούν κατά την έκδοση του πρώτου τόμου. Πρωτίστως θα καταβληθεί προσπάθεια να οργανωθεί σε όλη την επικράτεια της Λιθουανικής ΣΣΔ ένας ορισμένος αριθμός υπεύθυνων συλλεκτών και ελεγκτών λεξικογραφικού υλικού [...] και, γενικότερα, να βελτιωθεί όσο το δυνατόν περισσότερο η λεξικογραφική οργάνωση του λεξικού» (ό.π., 998). Πράγματι, ο πρώτος τόμος του λεξικού, επιμελημένος σύμφωνα με τις αρχές του Μπαλτσικόνις, τυπώθηκε στα τέλη της άνοιξης του 1941. Όμως εδώ τον σταμάτησε η μπολσεβικική λογοκρισία: εντόπισε «σφάλματα» αντισημιτικού και αστικοεθνικιστικού χαρακτήρα. Είναι γνωστό ότι γι’ αυτό 19 Έτσι γραφόταν το επώνυμο του Άντανας Λιμπέρις κατά την προπολεμική περίοδο. 118 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Pranas Skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas Στον Kazys Preikša20 πήγε να δώσει εξηγήσεις ο διευθυντής του ινστιτούτου Skardžius. Εκείνος «συμφώνησε να μην συναχθούν κατασταλτικά συμπεράσματα», αλλά φέρεται να ζητήθηκε να επιμεληθεί εκ νέου ο τόμος (Sabaliauskas 1999: 31). Φαίνεται ότι για κάποιο διάστημα στο ίδιο το Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας επικρατούσε ένα φυσιολογικό, παραγωγικό κλίμα. Συγκροτήθηκαν αρκετές επιτροπές για τις εκδόσεις του ινστιτούτου, μεταξύ των οποίων στην επιτροπή του λεξικού διορίστηκαν οι Balčikonis, Salys και Skardžius, ενώ συντάσσονταν εκθέσεις και σχέδια εργασίας προς την ηγεσία της Ακαδημίας Επιστημών. Για παράδειγμα, στην ετήσια έκθεση εργασίας του Ινστιτούτου Λιθουανικής Γλώσσας για το 1941 (από τις 15 Ιουνίου 1940), την οποία υπέγραψε ο διευθυντής Skardžius στις 14 Ιουνίου 1941, αναφέρεται ότι «[η] ανατροπή της αστικής εξουσίας στη Λιθουανία και η ένταξη της Λιθουανίας στην ΕΣΣΔ ήταν το μεγαλύτερο επίτευγμα για την επιστήμη της Λιθουανίας – ιδρύθηκε η Ακαδημία Επιστημών της Λιθουανικής ΣΣΔ» (LKI RF f. 6–2, l. 144). Στη συνέχεια εκφράζεται ικανοποίηση για το γεγονός ότι τώρα στην εκδοτική ομάδα του Λεξικού της Λιθουανικής Γλώσσας εργάζονται ήδη 11 άτομα αντί για τα 8 που εργάζονταν προηγουμένως, και αναφέρεται ότι «[χ]άρη στη σοβιετική εξουσία, το Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας, που ιδρύθηκε, εργάζεται με μπολσεβίκικο ρυθμό για την επιστήμη της λιθουανικής γλώσσας, συμβάλλοντας σε όλες τις επιστημονικές εργασίες και επιτυχίες της μεγάλης σοσιαλιστικής μας πατρίδας» (ό.π.). Στην έκθεση περιλαμβάνονται οι εκθέσεις όλων των τμημάτων του ινστιτούτου, μεταξύ αυτών και η έκθεση εργασίας της εκδοτικής ομάδας του λεξικού, που συντάχθηκε από τον Balčikonis. Ωστόσο, την ίδια περίοδο στο Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας πραγματοποιήθηκε μεγάλης κλίμακας αναδιοργάνωση των θέσεων εργασίας. Στις 16 Ιουνίου 1941, ο διευθυντής του ινστιτούτου Skardžius υπέγραψε έγγραφο προς το προεδρείο της Ακαδημίας Επιστημών, με το οποίο εισηγούνταν την απαλλαγή του Balčikonis από τα καθήκοντα του επιμελητή του Λεξικού της Λιθουανικής Γλώσσας και τον διορισμό του ως βοηθού επιμελητή του LKŽ (LMAA f. 1, ap. 9, b. 3579, l. 16). Βάσει της εισήγησης του διευθυντή του ινστιτούτου αρ. 113–115, ο πρόεδρος της Ακαδημίας Επιστημών Krėvė-Mickevičius υπέγραψε στις 19 Ιουνίου διαταγή για την απαλλαγή του Balčikonis από τα καθήκοντα του επιμελητή του λεξικού από τις 16 Ιουνίου του ίδιου έτους και τον διορισμό του ως βοηθού επιμελητή. Με την ίδια διαταγή, ο Jonikas απαλλάχθηκε από τα καθήκοντα του επικεφαλής της υποενότητας Πρακτικής Γλώσσας και Ορολογίας και διορίστηκε επιμελητής του μεγάλου λεξικού21 (ό.π.). Όμως τα πάντα ανατράπηκαν με την έναρξη του πολέμου μεταξύ της ναζιστικής Γερμανίας και της Σοβιετικής Ένωσης. Αφού εδραιώθηκε η γερμανική εξουσία, ο πρόεδρος της Ακαδημίας Επιστημών Krėvė-Mickevičius υπέγραψε στις 26 Ιουλίου διαταγή για τον διορισμό (δηλαδή την επαναφορά) του Balčikonis ως επιμελητή του Λεξικού της Λιθουανικής Γλώσσας και τη μεταφορά του Jonikas στη θέση του γραμματέα της υποενότητας Πρακτικής Γλώσσας και Ορολογίας (LKI RF LKŽ f. 5–18, l. 71). 20 Kazys Preikšas (1903–1961), sovietinis veikėjas, vienas iš komunistinės ideologijos diegėjų ir propag uotojų Lietuvoje. Kalbamu metu buvo LKP CK propagandos ir agitacijos skyriaus vedėjas. 21 Ο Petras Jonikas παρέμεινε επιμελητής του λεξικού μόλις έναν μήνα και μία εβδομάδα. Ως επικεφαλής του μεγάλου λεξικού πρόλαβε να στείλει, απ’ ό,τι φαίνεται, μόνο ένα έγγραφο σχετικά με το λεξικό (πρβλ. την επιστολή του προς τον συνεργάτη του λεξικού Leonas Kuodis: LKI RF LKŽ f. 5–18, l. 71). Straipsniai / Articles 119 ALDONAS PUPKIS Έτσι, φαίνεται, έληξαν οι προσπάθειες του Skardžius να αναλάβει ο ίδιος τις υποθέσεις του λεξικού, αλλά προφανώς δεν είχε ξεχαστεί η υπόσχεση να επιμεληθούν το λεξικό από κοινού ως επιτροπή και να αναθεωρηθεί το κείμενό του από τον τόμο II σύμφωνα με τις αρχές της λεγόμενης ορθογραφίας του Būga. Ωστόσο, για κάποιο διάστημα δεν σημειώθηκαν ιδιαίτερες συγκρούσεις, ιδίως αφού στις 11 Νοεμβρίου 1941 ο Skardžius παραιτήθηκε από τη θέση του διευθυντή του Ινστιτούτου Λιθουανικής Γλώσσας. Οι λόγοι της αποχώρησής του δεν είναι γνωστοί, αν και ενδέχεται να σχετίζονταν και με την επιθυμία του να αφοσιωθεί περισσότερο στις εκδοτικές εργασίες για την ολοκλήρωση του Σχηματισμού λέξεων της Λιθουανικής Γλώσσας του (το βιβλίο κυκλοφόρησε με χρονολογία 1943). Στις 3 Δεκεμβρίου 1941 τα καθήκοντα του διευθυντή του ινστιτούτου παραδόθηκαν επισήμως στον Salys. Φαίνεται πως ο Salys ήταν κάπως πιο μετριοπαθής επικεφαλής: δεν είχε ποτέ δημόσια διαφωνήσει με τον Balčikonis, δεν είχε εμπλακεί στη συζήτηση του 1940 μεταξύ Skardžius και Balčikonis και ασχολούνταν περισσότερο με τα έργα του δικού του πεδίου. Ωστόσο, στα μέσα του 1942, στις 31 Ιουλίου, ο διευθυντής Salys έγραψε στον πρόεδρο της Ακαδημίας Επιστημών εκθέτοντας την άποψή του σχετικά με τη συγκρότηση ειδικής επιτροπής για την προετοιμασία του λεξικού. Ο συντάκτης του εγγράφου υποστήριζε ότι, λόγω των αργών ρυθμών εργασίας του τυπογραφείου, η δεύτερη έκδοση του τόμου I22 θα τυπωνόταν αργά, γεγονός που δημιουργούσε την ευκαιρία να εμπλουτιστεί και να διορθωθεί η έκδοση, ώστε οι αλλαγές αυτές να εφαρμοστούν και στους άλλους τόμους. Το έγγραφο υποστήριζε ότι αυτό το τεράστιο και ιδιαίτερα σημαντικό έργο –το μεγάλο Λεξικό της Λιθουανικής Γλώσσας– «είναι αδύνατον να το εποπτεύει ένας μόνο αρχισυντάκτης» (LMAA f. 1, ap. 1, b. 68, l. 75), γι’ αυτό θα έπρεπε να συγκροτηθεί ειδική επιτροπή. «Αποστολή αυτής της επιτροπής θα ήταν να αποφασίζει για τις γενικές αρχές της δομής του λεξικού, για ζητήματα ορθογραφίας και γενικά για όλα τα θέματα που θέτει η ίδια η εκδοτική ομάδα ή τα μεμονωμένα μέλη της επιτροπής. [...] αυτή η επιτροπή δεν θα ήταν επιτροπή ελέγχου της σύνταξης, αλλά επιστημονική συμβουλευτική επιτροπή, οι αποφάσεις της οποίας θα ήταν δεσμευτικές για την εκδοτική ομάδα του λεξικού. Η θέση του αρχισυντάκτη που φέρει την ευθύνη δεν θα άλλαζε σε καμία περίπτωση» (ό.π.). Αυτή η ομάδα εργασίας, με την ονομασία Επιστημονική Συμβουλευτική Επιτροπή, εγκρίθηκε γρήγορα από την ηγεσία της Ακαδημίας Επιστημών κατόπιν εισήγησης του διευθυντή του ινστιτούτου, και στην πρώτη συνεδρίασή της, που πραγματοποιήθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου, πρόεδρος εξελέγη ο Salys. Μέλη της ήταν επίσης οι Skardžius, Balčikonis, Jonikas και ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Βίλνιους Otrembskis (Otrębski). Σύμφωνα με τον Antanas Lyberis, ο Balčikonis προσδοκούσε από την επιτροπή πραγματική επιστημονική βοήθεια (Lyberis 2009: 272), αλλά όταν στη συνεδρίαση τέθηκε ξανά το ζήτημα της ορθογραφίας, αντιτάχθηκε σθεναρά σε κάθε μεταρρύθμιση της ορθογραφίας. Στην τρίτη συνεδρίαση, στις 14 Οκτωβρίου, διατύπωσε τη διαφωνούσα γνώμη του για την ορθογραφία και δεν συμμετείχε πλέον στις συσκέψεις. Πρέπει να σημειωθεί ότι κατά τη διάρκεια ολόκληρης της λειτουργίας της, η Επιστημονική Συμβουλευτική Επιτροπή, σε 44 συνεδριάσεις (η τελευταία πραγματοποιήθηκε στις 2 Ιουλίου 1943), εξέτασε αρκετά σημαντικά ζητήματα σχετικά με τη δομή του λεξικού. Ωστόσο, τα ζητήματα της δομής του λεξικογραφικού κειμένου δεν επανεξετάστηκαν- 22 Μετά την έκδοση του τόμου I του λεξικού το 1941, η έκδοση (3000 αντίτυπα) εξαντλήθηκε γρήγορα και η διεύθυνση του Ινστιτούτου Λιθουανικής Γλώσσας, με τη σύμφωνη γνώμη της Ακαδημίας Επιστημών, αποφάσισε να προετοιμάσει δεύτερη έκδοση του τόμου. Το κείμενο είχε ήδη αρχίσει να επιμελείται, ένα μέρος του είχε διορθωθεί και οι εργασίες στο τυπογραφείο βρίσκονταν σε εξέλιξη. Υπήρχε η προσδοκία ότι θα κυκλοφορούσε το φθινόπωρο του 1942, αλλά εξαιτίας των δύσκολων συνθηκών του πολέμου οι εργασίες προχωρούσαν αργά, ώσπου τελικά διακόπηκαν εντελώς. 120 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Pranas Skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas — ορίζονταν ή διευκρινίζονταν μόνο επιμέρους περιπτώσεις. Ενδεικτικά, στην πρώτη συνεδρίαση αποφασίστηκε «ως προς τη σχέση της διάρθρωσης του Α΄ τόμου με τους επόμενους τόμους: 1. οι σημασίες των λέξεων, όπου είναι δυνατόν, να ταξινομούνται με ιστορικό κριτήριο· 2. να σημειώνονται ως υβρίδια οι περιπτώσεις όπου υπάρχει λέξη της λιθουανικής γλώσσας με επίθημα ή πρόθημα μειωτικής [? – A. P.] σημασίας· 3. ως ξένες λέξεις να θεωρούνται μόνο τα άμεσα δάνεια, όχι όμως οι παράγωγοι τύποι τους (με λιθουανικά μορφολογικά στοιχεία)· 4. οι επόμενες συνεδριάσεις της Επιτροπής να αφιερωθούν στον καθορισμό της ορθογραφίας του λεξικού (με βάση το σχέδιο που εκπόνησε το Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας)· 5. με σταυρούς να σημειώνονται τα δάνεια και τα υβρίδια που δεν χρησιμοποιούνται, καθώς και οι αρχαϊσμοί· 6. να μην περιλαμβάνονται ερμηνείες των ετυμολογικών λέξεων» (LMAA f. 1, ap. 1, b. 68, l. 85). Χωρίς να υπεισέλθουμε στην ανάλυση αυτής της απόφασης, πρέπει να πούμε ότι ουσιαστικά επικύρωσε τον χαρακτήρα του λεξικού και τις αρχές σύνταξης του Α΄ τόμου που είχε καθορίσει ο Balčikonis, και ότι δεν προβλεπόταν καμία ουσιώδης αναδιοργάνωση. Ιδιαίτερα πρέπει να τονιστεί ότι στην απόφαση ενσωματώθηκαν θεμελιώδεις αρχές της δομής του λεξικού: να μην περιλαμβάνονται ερμηνείες των ετυμολογικών λέξεων και οι σημασίες των λέξεων να ταξινομούνται με ιστορικό κριτήριο. Ορισμένες άλλες αρχές του Α΄ τόμου του λεξικού κατοχυρώθηκαν σε επόμενες συνεδριάσεις· για παράδειγμα, οι προτάσεις από παλαιά κείμενα (συμπεριλαμβανομένων των κειμένων του Kleinas) να παρατίθενται με τη σύγχρονη ορθογραφία. Στις συνεδριάσεις τα ζητήματα αυτά εξετάζονταν κυρίως με βάση το γραμμένο κείμενο του Β΄ τόμου (τις στήλες, τα δοκίμια), ενώ οι περιπτώσεις του Α΄ τόμου (οι ελλείψεις, όπως αναφέρεται στο πρακτικό), συνολικά 29, εξετάστηκαν μόνο σε μία συνεδρίαση. Έτσι, οι προσπάθειες του Skardžius να «βελτιώσει» και να «επιστημονικοποιήσει» το λεξικό δεν πραγματοποιήθηκαν, παρά τις μακροχρόνιες διακηρύξεις του ίδιου. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής ομολόγησε στον Grigas: «Είδα ο ίδιος ότι η θεωρία μου δύσκολα συμβιβάζεται με την πράξη στο λεξικό» (Dėk žodį prie žodžio 2006: 194). Ποια ήταν αυτή η θεωρία, μάλλον ούτε ο ίδιος ο Skardžius την είχε κατανοήσει πλήρως. Πολύ αργότερα, στις 27 Νοεμβρίου 1970, έγραψε στον Zigmas Zinkevičius: «Σήμερα έλαβα τον VIII τόμο του LKŽ, τον οποίο πρόλαβα να ξεφυλλίσω μόνο επιφανειακά, αλλά και από αυτό ήδη βλέπω πόσο μεγάλος και ανεκτίμητος είναι ο θησαυρός της λιθουανικής γλώσσας: κανένας ερευνητής της λιθουανικής και, γενικότερα, των βαλτικών γλωσσών δεν θα μπορεί να κάνει χωρίς αυτόν. Πρόκειται, βέβαια, στην πραγματικότητα απλώς για ένα ερμηνευτικό λεξικό της λιθουανικής γλώσσας, όχι για thesaurus linguae lituanicae, το οποίο θα πρέπει κάποτε να συνταχθεί από ορισμένους ειδικούς, όχι μόνο γλωσσολόγους (lingvistų), αλλά και φιλολόγους. Η ιστορία της λιθουανικής γλώσσας θα συνδέεται κυρίως με αυτό το λεξικό» (παρατίθεται από: Rosinas 2011: 144). ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΩΝ ΔΙΑΦΩΝΙΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ Όταν ο Balčikonis αρνήθηκε να εξετάσει ζητήματα αλλαγής της ορθογραφίας και έπαψε να συμμετέχει στις συνεδριάσεις της επιτροπής, με εντολή του προεδρείου της Ακαδημίας Επιστημών συγκροτήθηκε στο Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας επιτροπή ορθογραφίας (από τα ίδια μέλη της προηγούμενης επιτροπής, με εξαίρεση τον Balčikonis). Πολύ γρήγορα, στις 11 Νοεμβρίου 1942, ενέκρινε τις ορθογραφικές αρχές που είχε ήδη προετοιμάσει το Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας Straipsniai / Articles 121 ALDONAS PUPKIS νωρίτερα. Τις εξέτασε και τις ενέκρινε η ολομέλεια του Τμήματος Ανθρωπιστικών, Κοινωνικών και Οικονομικών Επιστημών της Ακαδημίας Επιστημών και, στη συνέχεια, στις 19 Νοεμβρίου, τις υπέγραψε και ο ίδιος ο γενικός σύμβουλος Παιδείας Pranas Germantas23. Από την αρχή κιόλας των εργασιών της Επιστημονικής Βοηθητικής Επιτροπής ξέσπασε πραγματικός πόλεμος μεταξύ της επιτροπής, κυρίως του Skardžius και του Salys, και του συντάκτη Balčikonis24. Αφού για κάποιο διάστημα είχε μείνει σαν στη σκιά, στις συνεδριάσεις και σε άλλες περιστάσεις ο Skardžius προσπάθησε και πάλι, με τις απαιτήσεις του, να επικρατήσει (υπήρξαν και εξαιρετικά έντονες συγκρούσεις και λογομαχίες) και επιχείρησε να αναγκάσει τον Balčikonis να υποταχθεί με διοικητικά μέτρα. Την ηγεσία του «πολέμου» ανέλαβε, λόγω αξιώματος, ο διευθυντής του Ινστιτούτου Salys, και για να εφαρμοστεί η νέα ορθογραφία στην πρακτική σύνταξης του μεγάλου λεξικού, η επιτροπή χρειάστηκε να επιδιώξει επίμονα και υπομονετικά τον στόχο της25. Χωρίς να εξετάσουμε διεξοδικά την εξέλιξη όλης αυτής της διαμάχης, πρέπει να πούμε ότι η επιτροπή —για την ακρίβεια, ο Skardžius, με την υποστήριξη του Salys26— πέτυχε σε γενικές γραμμές τους στόχους της: η νέα ορθογραφία εγκρίθηκε επίσημα. Ωστόσο, ούτε σε επίπεδο της Διεύθυνσης Εκπαίδευσης ούτε σε επίπεδο της ηγεσίας της Ακαδημίας Επιστημών εγκρίθηκε η απαίτηση να αναθεωρηθεί σύμφωνα με αυτήν το κείμενο του λεξικού. Μόνο η ηγεσία του Ινστιτούτου Λιθουανικής Γλώσσας μπορούσε να το απαιτήσει. Για αρκετούς μήνες επικρατούσε πλήρης αναταραχή στο Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας. Από την αρχή κιόλας, πριν ακόμη εγκριθούν οι ορθογραφικές αρχές, ζητήθηκε από τους συνεργάτες του λεξικού να ακολουθούν τη νέα ορθογραφία, αλλά οι υπάλληλοι δεν τολμούσαν να στραφούν δημόσια εναντίον του συντάκτη. Μέσα στη δίνη αυτών των διαφωνιών, με εντολή του διευθυντή, οι εργασίες του τυπογραφείου διακόπηκαν μέχρι να ξεκαθαρίσει το ζήτημα της ορθογραφίας. Και όταν ο γενικός σύμβουλος Παιδείας ενέκρινε τελικά τις ορθογραφικές αρχές, ο Balčikonis υπέβαλε επιστολή παραίτησης στις 24 Νοεμβρίου. 23 Pranas Germantas (έως το 1940 Meškauskas) (1903–1945), δημόσιο πρόσωπο, γλωσσολόγος, διδάκτωρ. Αποφοίτησε από τα πανεπιστήμια της Λιθουανίας και της Λειψίας, εργάστηκε στον τομέα του Τύπου στο Τμήμα Κρατικής Ασφάλειας της Λιθουανίας και, μετά την είσοδο των Γερμανών, έγινε γενικός σύμβουλος της Διεύθυνσης Εκπαίδευσης (Υπουργείου). Επειδή προσπάθησε να προστατεύσει τους Λιθουανούς από τα σχέδια των Γερμανών να παρασύρουν τη νεολαία σε ναζιστική δράση, καθώς και για άλλες αντιναζιστικές ενέργειες, φυλακίστηκε το 1943 στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Στούτχοφ και πέθανε εκεί. Έγραψε, μεταξύ άλλων, και αρκετές μελέτες σχετικές με την πρακτική της γλώσσας. 24 Στο ημερολόγιό μου, στις 19 Σεπτεμβρίου 1980, κατέγραψα τις εντυπώσεις μου από τη συνεδρίαση της συντακτικής επιτροπής για τον Β΄ τόμο των Rinktinių raštų του Balčikonis: «Κατά τη συζήτηση [των θέσεων που διατυπώνονταν στην επιστολή του Balčikonis προς τον Alfred Senn σχετικά με τη σύνταξη του λεξικού], ο Lyberis δεν έφερε αντιρρήσεις, αλλά μέσα του έβραζε. Όταν φύγαμε, ξέσπασε και μου τα είπε όλα έξω από τα δόντια. Είχε βρεθεί κοντά στον Balčikonis και ήταν πεπεισμένος ότι ο Skardžius και ο Salys ήθελαν να οικειοποιηθούν το έργο του Balčikonis, να του προσθέσουν οπωσδήποτε κάτι δικό τους (συγκεκριμένα, τουλάχιστον την ορθογραφία) και έτσι να συγκαταλέγονται στους συγγραφείς του λεξικού. Ο Skardžius ήταν εξαιρετικά μεγάλος μηχανορράφος». 25 Πρόκειται για μία από τις πιο ενδιαφέρουσες αλλά και πιο σκοτεινές σελίδες της ιστορίας της σύνταξης του Lietuvių kalbos žodyno, όμως το θέμα αυτό είναι ξεχωριστό και ειδικό και πρέπει να εξεταστεί σε κάποια άλλη ευκαιρία. 26 Στην επιτροπή ο Jonikas ήταν σχεδόν απλώς παρατηρητής, ενώ ο Jan Otrębski δεν αναμειγνυόταν στις διαφωνίες για την ορθογραφία· περισσότερο προσπαθούσε να συμφιλιώσει τις δύο πλευρές παρά να ταχθεί ξεκάθαρα υπέρ της μίας. Παρεμπιπτόντως, ο Balčikonis εκτιμούσε ιδιαίτερα τη γνώμη του Otrębski και μερικές φορές στηριζόταν σε αυτήν ακόμη και άκριτα. 122 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Pranas Skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas Άρχισε ένας μαραθώνιος αλληλογραφίας μεταξύ του διευθυντή Salys, του συντάκτη Balčikonis και της ηγεσίας της Ακαδημίας Επιστημών και της Διεύθυνσης Εκπαίδευσης. Χωρίς να αναφερθούν εδώ τα επιχειρήματα των δύο πλευρών, θα μπορούσε να παρατεθεί μόνο η ξεχωριστά διατυπωμένη άποψη του Skardžius, η οποία διαβιβάστηκε στον πρόεδρο της Ακαδημίας με επιστολή της 7ης Δεκεμβρίου 1942. Στην επιστολή αναφέρεται ότι ακόμη και μετά την έγκριση των βασικών αρχών της ορθογραφίας εμφανίζονται άνθρωποι27 που θα ήθελαν να αλλάξουν κι άλλα πράγματα. Υποτίθεται πως το αιτιολογούν λέγοντας ότι ο Balčikonis είναι εκτελεστής της διαθήκης του Jablonskis και, επομένως, πρέπει να του επιτραπεί να συνεχίσει να χρησιμοποιεί στο λεξικό την ορθογραφία που έχει ήδη αρχίσει να εφαρμόζει σε αυτό. Ο Skardžius γράφει σχετικά ότι το Λεξικό της λιθουανικής γλώσσας είναι η διαθήκη όχι του Jablonskis, αλλά του Būga, και ότι ο Būga δεν χρησιμοποιούσε στο δικό του λεξικό την ορθογραφία του Jablonskis. «Η σημερινή ορθογραφία που χρησιμοποιείται στο Λεξικό της λιθουανικής γλώσσας του J. Balčikonis δεν είναι στην πραγματικότητα ορθογραφία του Jablonskis, αλλά του Balčikonis» (LMAA f. 1, ap. 1, b. 68, l. 106). Ωστόσο, η ορθογραφία δεν είναι το παν. Από τη συμπεριφορά και τα λόγια του Balčikonis φαίνεται ότι δεν θέλει να έχει καμία σχέση με την επιτροπή και ότι ήταν εξαρχής προκατειλημμένος εναντίον της. Στην πραγματικότητα, η επιτροπή, παρότι εργάστηκε για λίγο, «εντόπισε τόσα πολλά σημεία που επιδέχονται διόρθωση, ώστε κάθε αντικειμενικός άνθρωπος μπορεί να το διαπιστώσει» (στο ίδιο, 107). Συνεπώς, συμπεραίνει ο Skardžius, το μεγάλο Λεξικό της λιθουανικής γλώσσας «οπωσδήποτε πρέπει και μπορεί να εκδίδεται μόνο με τη νέα, εγκεκριμένη ορθογραφία» (στο ίδιο, 108), ενώ όλα τα υπόλοιπα ας παραμείνουν όπως ήταν. Αν όμως δεν κατορθώσουν να συμφωνήσουν, «τότε άλλοι πρέπει αμέσως και αποφασιστικά να αναλάβουν το έργο και να το συνεχίσουν» (στο ίδιο). Στο τέλος ο Skardžius δηλώνει ότι, αν αναλάμβαναν τη διευθέτηση των πάντων μη ειδικοί από έξω, ο ίδιος δεν θα μπορούσε να συμβάλει στο Λεξικό της λιθουανικής γλώσσας και «με αυτόν τον τρόπο θα ένιωθα πλέον απαλλαγμένος από κάθε δεσμό με την Ακαδημία Επιστημών της Λιθουανίας» (στο ίδιο) (βλ. εικ. 4). Παρά την τελεσιγραφική δήλωση του Skardžius, ο Balčikonis δεν απομακρύνθηκε από τη θέση του συντάκτη του λεξικού, αλλά του χορηγήθηκε αναδρομικά άδεια «για να αποκαταστήσει την υγεία του» (από την 1η Δεκεμβρίου 1942 έως την 1η Ιανουαρίου 1943). Και παρόλο που αργότερα καταβλήθηκαν πολλές προσπάθειες για να αμβλυνθεί κάπως η σύγκρουση, ο Balčikonis δεν επέστρεψε στη σύνταξη. Η επισκόπηση που παρουσιάζεται εδώ, εφόσον δεν γνωρίζουμε όλα ή τουλάχιστον τα σημαντικότερα επιχειρήματα του Balčikonis, μπορεί να θεωρηθεί μονόπλευρη και μεροληπτική. Τα επιχειρήματα του συντάκτη εκτίθενται καλύτερα στα άρθρα που δημοσιεύτηκαν στα χρόνια του πολέμου· γι’ αυτό χρειάζεται να σχολιαστούν, έστω και με λίγα επεξηγηματικά λόγια, ορισμένοι ισχυρισμοί του. Στις 31 Δεκεμβρίου 1942 δημοσιεύτηκε στο Panevėžio apygardos balsas άρθρο του Balčikonis με τίτλο «Μπαλωμένη ορθογραφία» (Balčikonis 1978: 183–187). Σε αυτό ο συγγραφέας γράφει ότι έχει σημασία να γνωρίζουμε γιατί ο συντάκτης δεν ήθελε να χρησιμοποιήσει τις αρχές της νέας ορθογραφίας. Υπενθυμίζεται ότι η σύνταξη προσπαθούσε από την αρχή των εργασιών να προσαρμοστεί στην επίσημη ορθογραφία, και εξηγείται γιατί επιλέχθηκε η ορθογραφία των Visuomenės įnamiai. Επα- 27 Δεν κατέστη δυνατό να εξακριβωθεί ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι και πού βρίσκονταν, αλλά αργότερα, αφού δημοσιεύτηκε το άρθρο του Balčikonis στο Panevėžio apygardos balsas (Balčikonis 1978: 183–187), δημοσιεύτηκαν στον Τύπο άρθρα (παρόμοιες επιστολές στάλθηκαν και στο Ινστιτούτο), στα οποία διαφωνούσαν με την ορθογραφική μεταρρύθμιση και υποστήριζαν τη θέση του Balčikonis (βλ. Raila 1943, Kronika 1943). Straipsniai / Articles 123 ALDONAS PUPKIS ΕΙΚ. 4. Φαξιμιλέ αποσπάσματος της επιστολής του Pranas Skardžius προς τον πρόεδρο της Ακαδημίας Επιστημών, 7 Δεκεμβρίου 1942 (LMAA f. 1, ap. 1, b. 68, l. 108) 124 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Pranas Skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas Ο συντάκτης δεν ήθελε να εμφανιστούν δύο ορθογραφίες στον τόμο που είχε αρχίσει να επιμελείται ούτε να χρειαστεί να αναθεωρηθεί σχεδόν ολόκληρος ο τόμος εξαιτίας της ορθογραφίας. «Από την άλλη, γράφει ο συγγραφέας, όσο τα άλλα κείμενά μας δεν χρησιμοποιούν τη νέα ορθογραφία και δεν γνωρίζουμε αν θα θελήσουν να τη χρησιμοποιήσουν, ιδίως όταν μετά τον πόλεμο συγκεντρωθεί όλο το έθνος και αρχίσει ήρεμα το πολιτιστικό έργο, ποιο το νόημα να αρχίσει να τη χρησιμοποιεί πρώτο το λεξικό; Μήπως η ουσία του λεξικού είναι η ορθογραφία;» (στο ίδιο, 185). Στη συνέχεια ο συγγραφέας δείχνει ότι στις ορθογραφικές αρχές συγχέονται οι αρχές της ετυμολογικής και της φωνητικής ορθογραφίας: σε ένα σημείο προτείνεται να γράφεται σύμφωνα με την ετυμολογία και σε άλλο σύμφωνα με τους ήχους (baigštus, επειδή υποτίθεται ότι baigus, baiginti, παρότι αυτές οι λέξεις δεν απαντούν ούτε ακούγονται στα σημερινά γραπτά και στη ζωντανή γλώσσα, αλλά žymus, ενώ ετυμολογικά θα έπρεπε να είναι žimus). «Η ορθογραφία δεν κυνηγά μακρινότερες ετυμολογίες· σκοπός της δεν είναι να διδάσκει ετυμολογία» (στο ίδιο). Η μεγαλύτερη διαμάχη ξέσπασε για τη γραφή του j, επειδή οι συντάκτες ξέχασαν και πάλι την ετυμολογική αρχή της ορθογραφίας που οι ίδιοι είχαν θέσει (η γραφή των bjaurus, pjauti και των kiaulė, šiaudas, όπως σωστά είχε δείξει ο Jablonskis, «είναι απλώς ένα μείγμα δύο ορθογραφιών» (στο ίδιο, 186)). «Αν οι “ορθογραφικές αρχές” δεν αποτελούν επιτυχημένη προσπάθεια να δοθεί καταλληλότερη ορθογραφία, τότε ποια είναι η διέξοδος;» (στο ίδιο). Η διέξοδος, υποστηρίζει, είναι η ορθογραφία του Jablonskis, η οποία βασίζεται στην ετυμολογική αρχή. Σε άλλο άρθρο, γραμμένο το 1944, σε μια πλέον άμεση αντιπαράθεση με τον Salys (Balčikonis 1978: 187–188), τονίζεται ότι ο συντάκτης δεν συμφώνησε με την ορθογραφία που πρότεινε η επιτροπή, επειδή έτσι η σύνταξη δεν θα χρειαζόταν να ελέγξει ξανά το κείμενο, το τυπογραφείο να κάνει διορθώσεις, η σύνταξη να επιμεληθεί τα δοκίμια και ούτω καθεξής. «Το λεξικό, άλλωστε, δεν γίνεται πιο πλούσιο έτσι! Το λεξικό χρειάζεται λέξεις, όχι αλλαγές γραμμάτων! [...] Όμως το πείσμα της επιτροπής αποδείχθηκε ισχυρότερο από αυτά τα επιχειρήματα» (στο ίδιο, 187). Κατά τη γνώμη του συντάκτη, ο δεύτερος τόμος του λεξικού έπρεπε να είχε κυκλοφορήσει την άνοιξη του 1943, το αργότερο το καλοκαίρι. «Πίστευα ότι η αλλαγή της ορθογραφίας κατά τη διάρκεια του πολέμου ήταν γενικά παράλογη. Σε πολλά μέρη έλεγα ότι, εν καιρώ πολέμου, θα άξιζε σχεδόν να εκδοθεί το λεξικό ακόμη και με τυπογραφικά λάθη· τα λάθη αυτά θα μπορούσαν να διορθωθούν αργότερα, αλλά αν χάνονταν τα δελτία με τις λέξεις, δεν θα μπορούσες να τα ανακτήσεις με κανένα χρηματικό ποσό. Όμως τα επιστημονικά ιδρύματα ακολούθησαν διαφορετικό δρόμο» (στο ίδιο, 188). ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ 1. Το άρθρο αναλύει τις συνθήκες διορισμού του επιμελητή του μεγάλου Lietuvių kalbos žodyno, του οποίου η προετοιμασία ανανεώθηκε στα τέλη του 1930, και διορθώνει την έως τώρα άποψη ότι ο γλωσσολόγος Balčikonis ήταν ο μοναδικός υποψήφιος για τη θέση του επιμελητή του λεξικού. Σύμφωνα με στοιχεία από πρόσφατα εντοπισμένα αρχειακά έγγραφα, πρώτος υποψήφιος ήταν ο γλωσσολόγος Skardžius, ο οποίος μόλις είχε ολοκληρώσει τις σπουδές του στο εξωτερικό. Μπορεί να υποτεθεί ότι αυτός ακριβώς πρωτοστάτησε στην αναζωογόνηση των εργασιών της συντακτικής ομάδας του λεξικού, μερίμνησε για τη χρηματοδότηση, τους συνεργάτες και άλλα ζητήματα του λεξικού και δικαιολογημένα διεκδικούσε να διοριστεί επιμελητής του. Ο λόγος για τον οποίο ο Skardžius δεν διορίστηκε στη θέση του επιμελητή του μεγάλου λεξι- Straipsniai / Articles 125 ALDONAS PUPKIS κού μπορεί να ήταν η παλιά αντιπαράθεση ανάμεσα στο καθεστώς του Smetona και, ιδίως, στον πρόεδρο Smetona, αφενός, και στον κοσμήτορα Krėvė-Mickevičius της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Vytautas Magnus, αφετέρου, του οποίου προστατευόμενος ήταν ο Skardžius. Έτσι, ο Skardžius μπορεί να έπεσε θύμα των φιλοδοξιών ή των συμφερόντων δύο θεσμών. 2. Την επιθυμία και τις προσπάθειες του Skardžius να γίνει επιμελητής του μεγάλου λεξικού μαρτυρούν πολλά γεγονότα, καθώς και η πικρία που εκδηλωνόταν αργότερα με διάφορους τρόπους επειδή επιμελητής διορίστηκε ο Balčikonis. Οι σχέσεις με τον Balčikonis γίνονταν όλο και πιο ψυχρές, ώσπου τελικά μετατράπηκαν σε ανοιχτό πόλεμο, ο οποίος εκδηλώθηκε με ενέργειες που δεν ήταν πάντοτε έντιμες, στην προσπάθεια να απομακρυνθεί ο Balčikonis από τη θέση του επιμελητή και να την αναλάβει ο ίδιος. Τα κίνητρα των ενεργειών του Skardžius μπορεί να καθορίζονταν πρωτίστως από την υπερβολική απόλυτη διάκριση ανάμεσα στη γλωσσολογική επιστήμη και τη γλωσσική πρακτική. Μη θεωρώντας επιστήμονα ούτε τον Jablonskis, αποκαλούσε πολύ περισσότερο τον Balčikonis απλώς έναν πρακτικό της γλώσσας, ο οποίος, όπως ισχυριζόταν, «δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα ούτε για ζητήματα γλωσσολογίας». Ο Skardžius αντιμετώπιζε την εκπόνηση του λεξικού ως έργο αποκλειστικά καθαρής γλωσσολογικής επιστήμης και προπαγάνδιζε δημόσια την ιδέα της βελτίωσης της προετοιμασίας του λεξικού σε επιστημονική βάση. Από την άλλη, ο Skardžius ήταν αληθινά παθιασμένος με την επιστημονική γλωσσολογική εργασία, και οι προσπάθειές του να συμμετάσχει στην προετοιμασία ενός λεξικού με πολύ μεγάλες προοπτικές μπορούν επίσης να ερμηνευθούν ως υπερβολικές φιλοδοξίες ενός επιστήμονα. 3. Ο Skardžius ήταν ίσως ο πρώτος που εξαπέλυσε στον Τύπο, το 1937, πολλά βέλη κριτικής για την ποιότητα του δελτιολογίου του λεξικού και τον σχεδιασμό των εργασιών της σύνταξης. Μόνο όμως μετά την ίδρυση του Ινστιτούτου Λιθουανικών Σπουδών το 1939 μπόρεσε να εκφράζει την κριτική του απευθείας στους συντάκτες του λεξικού και, όταν το επέτρεψαν οι συνθήκες, να επιχειρήσει να αναλάβει ο ίδιος την προετοιμασία του. Μία από τις πιο σκοτεινές περιόδους στην προετοιμασία του λεξικού ήταν το καλοκαίρι και το δεύτερο εξάμηνο του 1940, όταν ο Skardžius, μόλις ενάμιση μήνα μετά την έναρξη της κατοχής, άρχισε συζήτηση με τον επιμελητή Balčikonis, επιτιθέμενος στην παλιά κυβέρνηση και στον Balčikonis για το λεξικό. Εκείνη την εποχή, όχι χωρίς πρωτοβουλία του Skardžius, έγινε απόπειρα να διοριστεί ο Skardžius επιμελητής στη θέση του Balčikonis με διοικητικά μέσα. Ο Skardžius δεν υιοθέτησε πολύ πιο έντιμη στάση ούτε το 1942, όταν συγκροτήθηκε η λεγόμενη Επιστημονική Συμβουλευτική Επιτροπή, στην οποία ανατέθηκε να αποφασίσει τις γενικές αρχές σύνταξης του λεξικού, ζητήματα ορθογραφίας κ.ά. Η συζήτηση του Skardžius με τους Salys και Balčikonis για τα γενικά ζητήματα του λεξικού γρήγορα μετατράπηκε σε πόλεμο φιλοδοξιών για μερικές περιπτώσεις ορθογραφίας, ιδίως για τη γραφή του j στις ρίζες ορισμένων λέξεων. 4. Η κριτική που ασκούσε ο Skardžius στο λεξικό και στον Balčikonis δεν ήταν πάντοτε καλά μελετημένη ούτε βασιζόταν παντού σε πραγματικά γεγονότα και στη χρονολογική τους σειρά. Οι ισχυρισμοί της ήταν μερικές φορές αρκετά προσβλητικοί και συχνά στηρίζονταν όχι σε επιχειρήματα, αλλά σε συναισθήματα. Πολύ περισσότερες τεκμηριωμένες προτάσεις για διορθώσεις του λεξικού διατυπώθηκαν στις συνεδριάσεις της Επιστημονικής Συμβουλευτικής Επιτροπής. Ορισμένες από αυτές αξιοποιήθηκαν στη συνέχεια κατά την προετοιμασία του λεξικού από τον ίδιο τον Balčikonis και τους μεταγενέστερους επιμελητές. Πρέπει να τονιστεί ότι ούτε ο Skardžius ούτε η επιτροπή υπέβαλαν ριζοσπαστικά σχέδια αναδιάρθρωσης του λεξικού· η επιτροπή απλώς καθιέρωσε τις σημαντικότερες αρχές σύνταξης του λεξικού που επιμελούνταν ο Balčikonis. 126 Acta Linguistica Lithuanica LVII Pranas Skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas Σύνταξης. Έτσι, όλες οι προσπάθειες του Skardžius να «βελτιώσει το λεξικό» περιορίζονταν στη ρητορική, κάτι που αργότερα αναγνώρισε και ο ίδιος ο γλωσσολόγος. Η θεωρία λεξικογραφίας που είχε κατά νου δεν παρουσιάστηκε ούτε περιγράφηκε αναλυτικότερα πουθενά και παρέμεινε αόριστη και ασαφής. Οι γενικές σκέψεις για τον «ιστορικό χαρακτήρα» και τον «επιστημονικό χαρακτήρα» του λεξικού δεν αποκάλυπταν την ουσία της θεωρίας του Skardžius, και μπορούμε μόνο να εικάζουμε πώς θα ήταν το μεγάλο Lietuvių kalbos žodynas αν όλες τις εργασίες προετοιμασίας του τις διηύθυνε όχι ο Balčikonis, αλλά ο άλλος διακεκριμένος γλωσσολόγος της εποχής, ο Skardžius. LITERATŪRA Antanaitis J. 1933: Lietuvių kalbos žodynas. Netrukus sulauksime pirmojo lietuvių kalbos žodyno tomo. – Naujoji romuva 125, 503–504. Balčikonis Juozas 1934: Keletas atsiminimų apie Antaną Smetoną. – Vairas 8–9, 109–113. Balčikonis Juozas 1978: Rinktiniai raštai 1, sud. Aldonas Pupkis. Vilnius: Mokslas. CVA – Lietuvos centrinis valstybės archyvas. Dėk žodį prie žodžio 2006: Dėk žodį prie žodžio – turėsi žodyną: Atsiminimai apie kalbininką Juozą Balčikonį, sud. Birutė Goberienė ir Aldonas Pupkis. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Kronika 1943: Varpai. Šiauliai, 322. Lyberis Antanas 2009: Leksikografijos teorija ir praktika, sud. Zita Šimėnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. LE – Lietuvių enciklopedija 1–37. Bostonas: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1953–1985. LK – Literatūra ir kalba 1–22. Vilnius: Valstybinė grožinės literatūros leidykla, 1956–1995. LKI RF – Lietuvių kalbos instituto Rankraščių fondas. LMMA – Lietuvos mokslų akademijos archyvas. NMMB RS – Nacionalinės Martyno Mažvydo bibliotekos Rankraščių skyrius. Piročkinas Arnoldas 2010: Dėl kurių ne kurių samprotavimų apie Jono Jablonskio kalbinę veiklą. – Mokslo Lietuva, spalio 7 d. Pupkis Aldonas 2010: Lietuvių kalbos normintojai ir puoselėtojai. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Raila Bronys 1943: Ir vėl nauja rašyba. – Tėviškė, sausio 8 d. Rosinas Albertas 2001: Pranas Skardžius: Gyvenimas ir darbai. Vilnius: Vilniaus universitetas. Straipsniai / Articles 127 ALDONAS PUPKIS Sabaliauskas Algirdas 1999: Lietuvių kalbotyra ir kalbininkai 1940–1945 metais. – Vilniaus kultūrinis gyvenimas 1940–1945. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Salys Antanas 1944: Paaiškinimas Lietuvių kalbos žodyno reikalu. – Ateitis, balandžio 11 d. Salys Antanas 1979: Raštai 1: Bendrinė kalba, red. Petras Jonikas. Roma: Lietuvių Katalikų Mokslo Akademija. Salys Antanas 1985: Raštai 3: Įvairūs straipsniai, red. Petras Jonikas. Roma: Lietuvių Katalikų Mokslo Akademija. Skardžius Pranas 1943: Lietuvių kalbos žodžių daryba. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Skardžius Pranas 1997: Rinktiniai raštai 2: Bendrinės kalbos dalykai, sud. Albertas Rosinas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Skardžius Pranas 1999: Rinktiniai raštai 5: Akcentologija. Bendrinės kalbos kultūra. Publicistika, sud. Albertas Rosinas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Ul vydas Kazys 1987: J. Balčikonio mokslinė, literatūrinė ir pedagoginė veikla. – Lietuvių kalbotyros klausimai 26, 4–12. Vaižgantas 1998: Laiškai Klimams, par. Petras Klimas jn. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Valys Ant. 1930: Dėl lietuvių kalbos žodyno. – Lietuvos žinios, lapkričio 27 d. Vitkauskas Vytautas 1986: Juozas Balčikonis (100-ąsias gimimo metines minint). – Ženklas ir prasmė. Vilnius: Mokslas. VLE – Visuotinė lietuvių enciklopedija 1–22. Vilnius: MELC, 2001–2012. Pranas Skardžius and the grand Dictionary of the Lithuanian Language SUMMARY The article addresses the relationship of the well-known Lithuanian linguist Pranas Skardžius with the compilation of the grand Dictionary of the Lithuanian Language and the discussions with its editor Juozas Balčikonis. It corrects the idea expressed in the history of Lithuanian linguistics to this day that in 1930, when the work of compilation of the dictionary of Kazimieras Būga was resumed, Balčikonis was the only candidate for the editor’s position. The data from the new archival documents show that a young linguist Pranas Skardžius, who had just 128 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Pranas Skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas made his return from the studies in Germany, was the first candidate. New sources lead to a conclusion that it was most likely him who initiated the revival of the dictionary’s compilation and took care of the staff and finances. His non-appointment as the editor could have been determined by the conflict of interests and ambitions of the government of that time and the dean of the faculty of Vytautas Magnus University Vincas Krėvė-Mickevičius. Even if he was not elected the editor of the dictionary, Skardžius always showed his interest in the work of compilation of the dictionary and contributed to the determination of the type of the dictionary and the principles of its compilation along with Salys, even though the opinions of the editor and the young linguists did not always coincide. Whenever possible, he did not hesitate to criticise Balčikonis in the press and often brought up the editor’s incompetence in directing the work of such significance. His continuous requests focused on the improvement of the compilation of the dictionary on scientific grounds and its publishing only after making the necessary spelling corrections. Such requests gradually evolved into a one-sided requirement to introduce the spelling promoted by him and turned into an ill-favoured war of personal whims and ambitions. This war witnessed Skardžius’ attempts to remove Balčikonis from the office of the editor of the grand dictionary by administrative means and to take up his position. Įteikta 2012 m. gegužės 18 d. ALDONAS PUPKIS Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, Vilnius LT-10308, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 129