Prienų šnektos nosinių sonantų spektrinė charakteristika

105straipsniai / articles esMiniai ŽodŽiai: nosiniai sonantai, formantė, antiformantė, spektrinė charakteristika, właściwości akustyczne. słowa kluczowe: spółgłoski nosowe, formant, zero ustne, charakterystyka widmowa, cechy akustyczne. jurgita jarosLaVienė Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: dialektologia, fonologia, fonetyka eksperymentalna. PrienŲ Šnektos nosiniŲ Charakterystyka widmowa sonantów nosowych. Adnotacja. Na podstawie danych z badań instrumentalnych w artykule analizowane są akustyczne cechy dystynktywne sonantów nosowych the spectral characteristics of the nasals in the subdialect of Prienai gwary wschodnich kauniškiai z Prenów. Przy opisie charakterystyk widmowych badanych dźwięków uwzględnia się wartości formantów spółgłosek i rozpraszanie energii (liczba maksimów nosowych w widmie dźwięków nosowych jest często znacznie większa, ponieważ podczas ich artykulacji dodatkowo bierze udział rezonator nosowy), a także jakość sąsiednich samogłosek, wartości ich sonantų kokybinius požymius lemia formantės, tik jos ne tokios ryškios kaip balsių, be to, forformantów (zwłaszcza f2) oraz charakterystyki przejść; omówione zostają również wartości antyformantów powstających w ich widmie. trajektorijas ir struktūrą. diferencijuojant [m], [], [n], [] ir nosinių gomurinių alofonų spekadnotacja w opisanym w niniejszym artykule badaniu eksperymentalnym przeanalizowano główne dystynktywne cechy akustyczne spółgłosek nosowych we wschodniokaunaskim poddialekcie preńskim. uzyskane dane sugerują, że spółgłoski nosowe wyróżniają się spośród pozostałych dźwięków poddialektu preńskiego na podstawie swojej struktury formantowej (są podobne do samogłosek, ponieważ można je w dużej mierze scharakteryzować pod względem częstotliwości formantów, różnią się jednak tym, że formanty nie są tak głośne jak w samogłoskach; ponadto spółgłoski nosowe powstają wskutek zablokowania wydostawania się dźwięku przez usta przy jednoczesnym umożliwieniu jego wydostawania się przez nos, co wpływa na względną amplitudę formantów) oraz przejść między nimi a samogłoską kontekstową. ponieważ jedną z głównych cech różnicujących spółgłoski nosowe podczas pomruku nosowego jest antyrezonans ustny, sonoranty nosowe [m], [], [n], [], a także alofony nosowe welarne charakteryzują się wartościami częstotliwości zera ustnego. 106 jurgita jarosLaVienė acta Linguistica Lithuanica LXVIII 0. WPROWADZENIE Charakterystyki widmowe sonantów nosowych gwary z Prenów zostały w ogólnych zarysach opisane na podstawie instrumentalnego badania korpusu dźwiękowego tej gwary (Jaroslavienė 2010: 264–267)1. Jednakże dotychczas nie przedstawiono bardziej szczegółowej analizy akustycznych cech dystynktywnych, nie zmierzono przejścia drugiego formantu w kontekście samogłosek (C→V) ani położenia i wartości antyformantów powstających w widmie. Stało się to bodźcem do przeprowadzenia dodatkowego badania sonantów nosowych analizowanej gwary, którego wyniki opisano w niniejszym artykule. 0.1. cel artykułu Właściwości samogłoskowe są charakterystyczne dla sonantów nosowych (podobnie jak dla innych spółgłosek dźwięcznych): podczas ich artykulacji dominuje ton podstawowy (dlatego spółgłoski dźwięczne zazwyczaj mają wyraźną strukturę formantową); ich cechy jakościowe, podobnie jak w przypadku samogłosek, określają formanty (zwłaszcza dwa pierwsze – f1, f2), tylko u sonantów nie są one tak wyraźne jak u samogłosek (por. Girdenis 2003: 221 i cyt. tam lit.; 224; Ladefoged, Maddieson 2002: 102–136, 182–245; Ladefoged 2005: 49–62, 84 i in.). Ponadto wskutek wpływu dodatkowego rezonatora (nosowego) liczba formantów w widmie głosek nosowych często jest większa (zob. Bacevičiūtė 2008: 10; Butkauskaitė 2010: 6, 8; Grigorjevs 2012: 267– 272 i cyt. tam lit.). Podczas analizy właściwości akustycznych interesujących nas segmentów uwzględnia się także strukturę formantową i dynamikę sąsiednich samogłosek2, ponieważ, jak się uważa, 1 Konsonantyzm gwar języka litewskiego był dotąd w niewielkim stopniu badany metodami instrumentalnymi. Oprócz spółgłosek gwary z Pren (2010: 238–267; 2010a: 307–324), dość wyczerpująco i systematycznie opisano jedynie spektrum dialektu północnożmudzkiego (szerzej zob. Girdenis 1967; 2000: 69–78; 258–267; Kliukienė 1992; 1994: 43–52; 1995: 58–68; 1998: 79–85; 2011 i in.). Pozostałe prace priebalsių spektrinės (ir audicinės) ypatybės ir regresyvinis priebalsių palatalizacijos poveikis balsių instrumentalne dotyczą głównie poszczególnych przypadków konsonantyzmu ogólnolitewskiego: na przykład, stosując metodę pomiaru locusów (ang. loci), różnicujące cechy akustyczne miękkich i twardych prewokalicznych sonantów języka litewskiego opisał Rytis Ambrazevičius (2010: 5–10). Ustalono, że najważniejszymi cechami różnicującymi miękkie i twarde sonanty są locusy f2. Badacz przedstawia również wyniki pomiarów locusów f2 i f3 opisywanych spółgłosek, omawia wpływ miejsca artykulacji i regresywnej koartykulacji na locusy (por. także Bacevičiūtė 2008: 7–19; Dereškevičiūtė 2008: 15–19; Dereškevičiūtė, Kazlauskienė 2009: 98–111; Ambrazevičius 2012a: 13–18 i in.). 2 Wymawiając [m], [n], w jamie ustnej tworzy się tak zwane zwarcie, jednak strumień powietrza swobodnie uchodzi przez nos i właśnie ten rezonans nosowy decyduje o pewnych cechach spektralnych sąsiednich głosek (na temat eksperymentalnego badania właściwości trwania i jakości niektórych samogłosek nosowych ogólnego języka litewskiego zob. Ledichova 2012: 76–85; por. także dereškevičiūtė 2008: 15–19). A na przykład podczas wymawiania spółgłosek zwartych w jamie ustnej również przez pewien czas tworzy się tak zwana całkowita przeszkoda (zwarcie), a powietrze przedostaje się przez gwałtownie rozsunięte narządy mowy z wybuchem, dlatego spółgłoski zwarte w całym kierunku, inne zaś w inny sposób (szerzej zob. girdenis 2003: 224; 1967; Ladefoged 2005: 50; jaroslavienė 2010: Celem niniejszego artykułu jest, na podstawie kokybę tiksliau rodo gretimų balsių formančių pradžia arba pabaiga: vieni priebalsiai jas pakreipia vienodanych z badań instrumentalnych, przeanalizowanie i opisanie najważniejszych cech spektralnych Prienų šnektos nosinių sonantų spektrinė charakteristika 107 artykuły / articles spółgłoski nosowe są dobrze rozróżniane wyłącznie na podstawie określonych cech spektralnych sąsiednich samogłosek (zob. girdenis 2003: 224 i cyt. tam lit.; kliukienė 1992: 78 i cyt. tam lit.; 1998: 80; por. także bacevičiūtė 2008: 7–19; jaroslavienė 2010: 261–262; grigorjevs 2012: 75–80). jednak przy odróżnianiu jednego sonantu nosowego od drugiego – potwierdzają to również najnowsze eksperymentalne badania sonantów – ważne jest także zmierzenie wartości antyformantów powstających w widmie badanych spółgłosek (por. grigorjevs 2012: 275–280; 288–290; 2012a: 22–23; butkauskaitė 2010: 6 i cyt. tam lit.; zob. także Ladefoged, Maddieson 2002: 117–118)3 . nieakcentowanych sonantów nosowych gwary Prenai oraz ustalenie, jakie właściwości akustyczne odróżniają badane głoski od siebie. 0.2. materiał badawczy i metodyka pracy Do badania widma alofonów fonemów spółgłoskowych /m/, //, /n/, // wybrano następujące słowa używane w badanej gwarze: m.ma. ~ mmą, m.na. ~ mną, n.ma. ~ nmą, n.ta. ~ ntą, m.da. ~ mdą, m.ta. ~ Mtą, d.ma. ~ dmą, d.na. ~ d ną, n·ko. ~ nko, m·n. ~ mýnė, p·n. ~ pýnė, m.ne. ~ mẽnę, m.te. ~ mẽtę, n.še. ~ nẽšę, m.na. ~ mẽną, p.na. ~ pẽną, mó·ko. ~ móko, nó·ko. ~ móko, nó·ko i in. podczas analizowania charakterystyk spektralnych uwzględniono również strukturę i trajektorie formantów sąsiednich samogłosek. Dla porównania zbadano dodatkowo również właściwości rozpraszania widma innych dźwięków w słowach t.ka. ~ pko, p·l. ~ pýlė, s.ne. ~ sẽnę, t.ke. ~ tẽkę, k.pe. ~ kẽpę itp. biorąc pod uwagę to, że obok spółgłosek twardych i tką, k.pa. ~ kpą, l.pa. ~ lpą, b.da. ~ bdą, p.-da. ~ pdą, v.da. ~ vdą, p·ko. ~ miękkich zwykle występują bardzo różne alofony samogłosek, a także dążąc do jak najbardziej obiektywnego zmierzenia antyformantów głosek twardych i miękkich (w tym także nosowego sonantu podniebiennego), do badania wybrano również takie, w większości pozbawione znaczenia, przykłady z krótkimi samogłoskami przedniego i tylnego szeregu o niskim wzniesieniu: [mama], [ee], [nana], [ee], [naŋka], [eke] itp. badano tylko pierwszy, nieakcentowany, sonant [m], [], [n] i [] tych wyrazów4; nieakcentowane alofony podniebienne [ŋ] i [] mierzono w środku wyrazu. 240–267; 2010a: 307–324 i in. ; szerzej o akustycznych cechach palatalizacji spółgłosek zob. ambrazevičius 2012: 5–13). Należy pamiętać, że fonologiczne elementy języka nie są absolutne, lecz względne, ponieważ dźwięki, których struktura widmowa jest całkowicie jednakowa, mogą być odbierane różnie, jeśli różni się ich otoczenie dźwiękowe (zob. fant 1970: 52 i n.; jassem 1973: 112 i n.; girdenis 2003: 224 oraz cyt. tam lit. i in.). 3 O różnicujących cechach akustycznych miękkich i twardych przedsamogłoskowych sonantów języka litewskiego zob. ambrazevičius 2010: 5–10 (zob. także przyp. 1). 4 Przy ich wymawianiu akcentowana (akcentowana) była końcowa krótka samogłoska. 108 acta Linguistica Lithuanica LXVIII badany materiał, po trzy razy z intonacją jurgita jarosLaVienė oznajmującą (tj. izolowane, jako oddzielne zdania), bezpośrednio do komputera wczytali trzej pozbawieni wad wymowy mężczyźni reprezentujący średnie pokolenie oraz jedna kobieta z Prenai. Przykłady wypowiedziane nienaturalnie nie zostały wykorzystane w badaniu. Materiał zapisano w plikach typu *.wav. przycinając w programie Praat (w wersjach 5.0.34 i 5.3.23). Podczas analizy widmowej tiriamuosius elementus naudotasi amsterdamo universiteto mokslininkų Paulio boersmos ir davido weeninko sukurta kompiuterine garsų analizės programa najpierw dla wyciętych segmentów (słów lub spółgłosek i sąsiadujących samogłosek) ustalono i wykreślono naturalny spektrogram dźwięku lub słowa typu Visible Speech, o różnym stopniu szarości, wybierając jako najwyższą częstotliwość 5000 hz. następnie automatycznie mierzono i, w razie potrzeby, rysowano trajektorie formantów, jako najwyższą wybierając również częstotliwość 5000 Hz. często naturalny spektrogram i rysunki dynamiki formantów łączono w jeden obraz, dokładnie dopasowując je pod względem częstotliwości i czasu trwania. rysowano również przekroje widmowe sonantów nosowych: mierząc antyformanty dźwięków (lub formanty zerowe, ang. oral zeros), łączono w jeden tak zwane krzywe FFT i LPC (wyznaczając i mierząc FFT i LPC oraz łącząc je w jeden piešinį naudotasi Latvijos fonetiko jurio grigorjevo paaiškinta metodika5). 1 . Przegląd widma spółgłosek nosowych dalej omawia się i analizuje wyniki instrumentalnego badania spółgłosek nosowych gwary preńskiej. 1 .1 . Struktura formantów i rozproszenie energii spółgłosek nosowych w gwarze preńskiej Porównując charakterystyki widmowe nosowych i nienosowych spółgłosek gwary preńskiej, widać (por. rys. 1–24, zob. także przyp. 3), że energia widma z powodu swoistej 5 Przy rysowaniu przekrojów widmowych sonantów najpierw w prawym panelu programu Praat należy otworzyć spektrogram badanego słowa lub segmentu, a po zaznaczeniu widma sonantu nosowego (jego części stacjonarnej) wybrać Spectrum: View spectral slice. w lewym panelu programu pojawia się nazwa wyciętego widma FFT. następnie należy wybrać LPC smoothing (w tym samym – lewym – panelu) i w wyświetlonym oknie Spectrum: LPC smoothing wpisać potrzebne współczynniki. Na przykład dla tego badania wybrano liczbę 26 w pozycji Number of peaks (ponieważ badany materiał nagrano z częstotliwością 44,1 khz, w tak zwanym panelu programu Praat, już si, pusė būtų 22 + 4 (arba 5) = 26), o prie Pre-emphasis from (Hz) įrašyta 50.0, ir, paspaudus OK, automatiškai gautas vadinamasis spektrinio pjūvio LPC piešinys (formančių trajektorija). Vėliau, dešiuzyskane rysunki FFT i LPC wycinków dźwięków łączy się w jeden (przy łączeniu rysunków również ważne jest prawidłowe wybranie częstotliwości i innych niezbędnych parametrów). Prienų šnektos nosinių sonantų spektrinė charakteristika 109 artykułów / articles Artykulacje [m], [], [n], []6 rozpraszają się w szerszej strefie częstotliwości – jest to jedna z akustycznych cech dystynktywnych spółgłosek nosowych (Girdenis 1967: 249; 2003: 225; Kliukienė 1992: 134; 1998: 80). Jak wspomniano, pod wpływem dodatkowego rezonatora liczba formantów w widmie sonantów nosowych jest często większa, ponadto rezonans nosowy determinuje również widmo sąsiednich dźwięków: podczas ich artykulacji podniebienie miękkie nie całkowicie zamyka wejście do jamy nosowej i część powietrza uchodzi przez nos (por. Pakerys 2003: 191; Kliukienė 1998: 80; Girdenis 2003: 224; Murinienė 2007: 62 i in.). Dlatego w następnym rozdziale omówione zostaną również cechy struktury formantów sąsiednich dźwięków. Natomiast dotychczas szerzej, w sposób instrumentalny, niezbadana przez Litwinów cecha różnicująca charakterystyki widmowe spółgłosek [m], [], [n], [], [ŋ] i [] – antyformanty powstające w widmie sonantów nosowych oraz ich znaczenie w rozróżnianiu poszczególnych członków omawianej klasy – została dokładniej przeanalizowana w drugiej części tego artykułu. W niniejszym rozdziale, na podstawie uzyskanych wyników oraz z uwzględnieniem rysunków spektrogramów i trajektorii formantów, w pierwszej kolejności omówione zostaną jakościowe cechy [m], [], [n], [], determinowane przez dwa pierwsze formanty f1 i f2. Zależą one od jam rezonansowych powstających w jamie ustnej i częściowo w jamie nosowej oraz od relacji między nimi (Girdenis 2003: 221). Pierwszy formant spółgłosek nosowych (ang. nasal formant, rzadziej – nasal zero7) powstaje w strefie najniższych częstotliwości (zob. tab. 1, por. ryc. 1–24), natomiast drugi jest ściśle związany z jakością sąsiedniej samogłoski (należy to uwzględnić przy rozróżnianiu twardych i miękkich członów tej klasy; por. także Kliukienė 1992: 56–57; 78–79; Bacevičiūtė 2008: 10; Ambrazevičius 2010: 8–9; Grigorjevs 2012: 275–280)8 . Z danych z badań nad gwarą preńską wynika, że wartości f1 nieakcentowanych [m], [], [n], [] w słowach wymawianych w izolacji (mierzono stacjonarną część sonantów) wynoszą około 250–290 hz (zob. tab. 1): według obliczeń uogólnionych przed samogłoską [a.] wypowiedziane przez mężczyzn [m] f1 = 253 hz; [n] f1 = 276 hz; wypowiedziane przez kobietę [m] f1 = 266 hz; [n] f1 = 288 hz; przed samogłoską [i·] wypowiedziane przez mężczyzn [] f1 = 269 hz; [] f1 = 271 hz; wypowiedziane przez kobietę [] f1 = 268 hz; [] f1 = 275 Hz itd. Jak widać, o ile wyższa ma tendencję być, podstawę 6 badanych spółgłosek stanowią elementy tonu, dlatego ich pasma formantowe są dość dobrze widoczne. Wymawiając je, podniebienie miękkie opada, odsuwa się od tylnej ściany gardła, a powietrze dość swobodnie uchodzi przez nos (tj. nie dochodzi do wybuchu, ponieważ w jamie ustnej nie powstaje większe ciśnienie powietrza). O wpływie miejsca artykulacji i kontekstu fonetycznego prewokalicznych sonantów języka litewskiego na lokusy zob. Ambrazevičius 2010: 8–9. O akustycznych cechach dystynktywnych sonantów języka łotewskiego zob. Grigorjevs 2012: 267–292. 7 Należy zwrócić uwagę, że niektórzy badacze używają tego angielskiego terminu (nasal zero) w znaczeniu antyformantu (lub formantu zerowego), natomiast F1 spółgłosek nosowych nazywają formantem nosowym (nasal formant) (zob. Ladefoged, Maddieson 2002: 117, tab. 4.6). 8 Zagraniczni naukowcy wskazują (na podstawie danych dotyczących niektórych języków świata), że zakres częstotliwości F1 dla [m], [n] wynosi od 200, 250 lub 300 Hz do 300, 400 lub 450 Hz (zob. Butkauskaitė 2010: 6 i cytowaną tam literaturę; Grigorjevs 2012: 270 i cytowaną tam literaturę itd.). Na przykład Peter Ladefoged i Ian Maddieson (2002: 117) podają pierwsze formanty spółgłosek nosowych języka katalońskiego: [m] F1 = 250 Hz; [n] F1 = 280 Hz. 110 jurgita jarosLaVienė acta Linguistica Lithuanica LXVIII 1 PaV. Słowa m.ma. ~ mmą spektro-2 (głos pierwszego mężczyzny) ma (głos PaV. Słowa m.na. ~ mną spektrogram pierwszego mężczyzny) 5 PaV. Słowa 3 PaV. Žodžio n.ma. ~ nmą spektrograma (1-ojo vyro balsas) 4 PaV. Žodžio m.ma. ~ mmą spektrograma (moters balsas) n.ma. ~ nmą spektrogra-6 P aV. Słowa pierwszego mężczyzny) grama (głos sn.pa. ~ spektroma npą (głos kobiety) Prienų šnektos nosinių sonantų spektrinė charakteristika 111artykuły / articles 7 PaV. Słowa n.ma. ~ nmą spektrogra-8 P a V. Słowa m.na. ~ mẽną spektroma (głos kobiety) grama (głos pierwszego mężczyzny) 11 PaV. Słowa m.na. ~ mẽną spektro-12 PaV. Słowa m.ne. ~ ma (moters balsas) mẽnę spektrogram (głos pierwszego mężczyzny) grama (głos pierwszego mężczyzny) grama (głos grama (moters balsas) 9 PaV. Žodžio m.ne. ~ mẽnę spektrogradrugiego mężczyzny) ma (głos drugiego mężczyzny) pierwsza formanta twardej spółgłoski zębowej [n] 10 PaV. Žodžio m.na. ~ mną spektrojest niższa niż odpowiednio wargowej [m], natomiast wartości f1 miękkich sonantów są bardzo podobne, jednak przy porównywaniu odpowiednich twardych i miękkich członków tej klasy częściej wyższe okazują wypowiedzianych w mowie nie różni się, jednak występuje w strefie wyższych częstotliwości (według się wartości f1 [] i []. w zdaniach spójnych pierwsza formanta sonantów [m] i [n] badanej gwary danych uogólnionych, f1 wymówionych przez mężczyzn [m], [n] = 360 hz) niż odpowiednio w słowach 112 acta jurgita jarosLaVienė Linguistica Lithuanica LXVIII 1 3 PaV. Słowo n·ko. ~ nko spektrogra-14 PaV. Słowa m·n. ~ mýnė widmo (głos drugiego zarówno miękkich, jak i twardych sonantów nosowych prawie się nie różnią. Przypuszcza mężczyzny) grama (głos drugiego mężczyzny) W gwarze północnożmudzkiej widma się, że nosalizacja spółgłosek najprawdopodobniej osłabia cechę twardości i miękkości, 15 PaV. Žodžio mó·ko. ~ móko spektrowymówionych izolowanie9 . 9 Zatem przy porównywaniu danych rzeczywiście ważne jest uwzględnianie nie 16 PaV. Žodžio nó·ko. ~ nóko spektrogratylko otoczenia fonetycznego badanych dźwięków i elementów suprasegmentalnych (na przykład widmo spółgłosek akcentowanych jest często intensywniejsze, dźwięki są zwykle znacznie dłuższe niż odpowiednie nieakcentowane itp.), lecz także innych czynników (tempa wymowy, intonacji itd.). prawdą jest, że ilość sonantów nosowych nie była w tej pracy szczegółowo badana, jedynie zwrócono uwagę, że przy porównywaniu par minimalnych (tj. nie w przypadkach przypadkowych) nieakcentowana spółgłoska [m] jest dłuższa niż odpowiednio nieakcentowana [n] . Prienų šnektos nosinių sonantų spektrinė charakteristika 113straipsniai / articles która jest rozpoznawana jedynie na podstawie sąsiednich samogłosek (zob. kliukienė 1992: 57, przyp. 44, 63, tab. 13). Zatem przypuszcza się, że opozycję [m] : [], [n] : [] w tej gwarze podtrzymują jedynie samogłoski (tamże, 57, 78–79). 1 Tabela. Uogólnione wartości pierwszego formantu sonantów nosowych w gwarze prienajskiej w izolowanych słowach10 dźwięk [<m>a.][<>e.][<n>a.][<>e.][<m>o·][<>i·][<n>o·][<>i·] inform. f1 (hz) f1 (hz) f1 (hz) f1 (hz) f1 (hz) f1 (hz) f1 (hz) f1 (hz) Głos mężczyzn 253 285 276 287 250 269 264 271 Formant druga (f2) w głosie kobiecym 266 287 288 289 264 268 268 275 preneńskiej gwary [m], [], [n] i [] wskazuje, że niższym tembrem charakteryzują się głoski wargowe [m] i [] (zob. tab. 2), jednak porównując wyłącznie miękkie elementy klasy [] i [], widać, że zakres częstotliwości drugiej formanty może być nawet całkiem podobny, na przykład przed długą samogłoską wysoką [i·] f2 sonantów [] i [] różnią się bardzo nieznacznie. F2 wymawianych przed samogłoską niską o pozycyjnej długości [e.] [] i [] również różni się nieznacznie, zaobserwowano jedynie tendencję do częstszego wymawiania miękkiej głoski nie wargowej wyższym tembrem (zob. tab. 2). 2 TABeLa. Uogólnione wartości drugiej formanty sonantów nosowych preneńskiej gwary dźwięk izoliuotai ištartuose žodžiuose11 [<m>a.][<>e.][<n>a.][<>e.][<m>o·][<>i·][<n>o·][<>i·] inform. f2 (hz) f2 (hz) f2 (hz) f2 (hz) f2 (hz) f2 (hz) f2 (hz) f2 (hz) Głos męski 1041 1623(?) 1378 1704(?) 800 2327(?) 1051 2320(?) Głos kobiecy 1126 1764(?) 1309 1822(?) 729 2463(?) 1110 2499(?) 10 W tabelach 1 i 2 w nawiasach kwadratowych podano następującą po sonancie nosowym samogłoskę; próba zmierzonych sonantów: głos męski n = 36, głos kobiecy n = 12–24. 11 Znakami zapytania w tabeli zwraca się uwagę na to, że określenie formant stacjonarnej części było trudne, ponieważ widmo miękkich sonantów nosowych znacznie częściej jest całkowicie wygaszone niż widmo odpowiednich twardych, dlatego obliczonych wartości f2 nie można uznać za wiarygodne przy różnicowaniu charakterystyk widmowych miękkich [] i []. znacznie bardziej wiarygodny jest pomiar lokalizacji f2 połączeń typu CV, tj. końca spółgłoski i początku samogłoski, czyli inaczej – wstawki samogłoskowej; ważne jest również uwzględnienie dynamiki f2 samogłosek (zob. tab. 3, a także por. Ambrazevičius 2010: 9, rys. 4. ; grigorjevs 2012: 279, tab. 2 ). 120 acta jurgita jarosLaVienė Linguistica Lithuanica LXVIII 28 ryc. Widmo miękkiego [] (po lewej wypowiedzianego przez kobietę, po prawej przez iš 27 ir 28 paveikslų matyti, kad vyro ištarto [n] antiformantė prasideda maždaug mężczyznę) zaczyna się od 1000 hz, natomiast widmo [n] wypowiedzianego przez kobietę – od 1100 hz, tj. wyżej niż odpowiednio przy wymawianiu sonantu wargowego. Z1 miękkiego [] zaczyna się mniej więcej od 1600 hz – również wyżej niż odpowiednio []. Antyformanty miękkich i twardych nosowych alofonów podniebiennych również nie pokrywają się: na rycinie 29 Z1 [ŋ] tworzy się mniej więcej od 2000 hz, natomiast antyformant [] jest wyższy – zaczyna się powyżej 3000 hz (zob. ryc. 30). Materiał badawczy pokazuje, że zakres częstotliwości antyformantów tego samego (tj. twardego lub miękkiego) sonantu może nieco wariować z powodu jakości (i ilości) sąsiedniej (następującej) samogłoski: Z1 [], [] są nieco wyższe przed napiętą długą samogłoską o wysokim tembrze [i·] niż odpowiednio przed krótką [i], natomiast przed [a] Z1 sonantów [m], [n] jest często nieco wyższe niż przed [u] itd. czyli mówiąc, antyformanty spółgłosek nielabialnych [n], [] i zwłaszcza [ŋ], [] są wyższe niż w przypadku wymawiania sonantów labialnych – zależy to szczególnie od miejsca artykulacji: wielkości rezonansowych przestrzeni jamy ustnej (i częściowo jamy nosowej) oraz położenia języka w jamie ustnej i 27 PaV. przekrój widmowy twardego [n] (po lewej wymówione przez kobietę, po prawej wymówione przez mężczyznę) Prienų šnektos nosinių sonantų spektrinė charakteristika 121straipsniai / articles przesunięcia (do przodu–do tyłu), na które nieznacznie wpływa również artykulacja sąsiedniej samogłoski (por. także Grigorjew 2012: 269 i cyt. tam lit., aukščiausia tariant gomurinius [ŋ], [], t. y. kai burnos rezonansinė ertmė trumpiausia ir liežuvio vidurinė dalis atsitraukia gomurio link. 276–279). antyformanty dźwięku nosowego, krótko podsumowując wyniki badań akustycznych cech dystynktywnych, można stwierdzić, że: • aprašant Prenų šnektos nosinių sonantų akustines skiriamąsias ypatybes būtinależy uwzględnić zarówno formanty warunkujące cechy jakościowe samych sonantów, jak i charakterystyki widmowe sąsiednich głosek oraz drugi formant ir jos dinamiką). CV antrõsios formantės pereiga ir dinamika laikytina viena svarbiausių skiriamųjų minkštųjų ir kietųjų nosinių sonantų artikuliacijos vietos CV (przejście cech. Wszystko to różnicuje opisywane spółgłoski i odróżnia je od innych głosek; • przy rozróżnianiu [m], [], [n], [], [ŋ], [] od siebie bardzo ważne są również wartości antyformantów, które szczególnie zależą od miejsca artykulacji głoski (rezonansowej 29 PaV. gomurinio [ŋ] spektrinis pjūvis (kairėje ištarta moters, dešinėje ištarta vyro) jamy ustnej 30 PaV. przekrój widmowy palatalnego [] (po lewej wymówione przez kobietę, po prawej wymówione przez mężczyznę) 122 acta Linguistica Lithuanica LXVIII wielkości i kształtu jamy, jurgita jarosLaVienė przesunięcia języka oraz niektórych innych cech artykulacyjnych podczas wymawiania sonantu): • we wszystkich przypadkach antyformant wargowego [m] jest niższy niż odpowiednio niewargowego sonantu ([n]), a szczególnie tylnojęzykowego alofonu [ŋ]; • według uogólnionych danych najmniej różnią się wartości Z1 wymówionych przez mężczyznę [m] i [n]; • w gwarze preńskiej spośród wszystkich badanych spółgłosek nosowych najwyższe są antyformanty alofonów tylnojęzykowych; • porównując spółgłoski miękkie i twarde, można zauważyć, że wyższe są odpowiednio wartości Z1 [], [] i []. 3. NAJWAŻNIEJSZE WNIOSKI Wyniki instrumentalnego badania sonantów nosowych gwary preńskiej pokazują, że badane spółgłoski można różnicować na podstawie ich właściwości akustycznych oraz charakterystyk widmowych spółgłosek i sąsiednich samogłosek: • sonantų kokybinius požymius ypač lemia žemųjų dažnių pirmoji (arba nosinė) formantė ir sonantų bei gretimų balsių pradžios (arba įbalsių) antroji formantė i jego dynamika, a także istotne są struktura formantowa, liczba, intensywność i rozproszenie widma badanych spółgłosek oraz sąsiednich głosek. sonanty nosowe charakteryzują się rozproszeniem energii widma w szerszym zakresie amplitudy częstotliwości wskutek wpływu dodatkowego rezonatora. • w samogłoskach znajdujących się obok spółgłosek nosowych lub między nimi pierwszy formant jest często nieco osłabiony i wyższy (wskutek wpływu formantu nosowego), a także często wyższy jest trzeci formant sąsiednich samogłosek. samogłoski między dwoma sonantami nosowymi są bardziej nazalizowane niż odpowiednio w sąsiedztwie jednego sonantu nosowego: na przykład między twardymi spółgłoskami nosowymi samogłosek szeregu tylnego (zwłaszcza o niskim stopniu wzniesienia) drugi formant jest niższy przez cały czas artykulacji, natomiast w sąsiedztwie jednej spółgłoski nosowej f2 spółgłosek o tej samej jakości i ilości obniża się najczęściej tylko przez pewien czas. • przy rozróżnianiu sonantów nosowych [m], [], [n], [], [ŋ] i [] szczególnie ważny jest antyformant Z1 powstający w ich widmie. na podstawie uogólnionych danych we wszystkich przypadkach antyformanty sonantów wargowych są niższe niż odpowiednio antyformanty sonantów niewargowych. Porównując spółgłoski miękkie i twarde, stwierdzono, że wyższe są wartości antyformantów odpowiednich miękkich [], [] i []. Najwyższe w gwarze Pren są antyformanty nosowego sonantu podniebiennego. LiteratŪra ambrazevičius rytis 2010: różnicujące wskazówki akustyczne dla przedsamogłoskowych sonantów palatalizowanych i niepalatalizowanych w języku litewskim. – Žmogus ir žodis 1, 5–10. Prienų šnektos nosinių sonantų spektrinė charakteristika 123straipsniai / articles ambrazevičius rytis 2012: akustyczne cechy palatalizacji spółgłosek. – Kalbų studijos: Lingvistika (21), 5–13. Dostęp online: http://dx.doi.org/10.5755/j01.sal. 0.21.2073. ambrazevičius rytis 2012a: miejsca artykulacji przedsamogłoskowych zwartych palatalizowanych i niepalatalizowanych w języku litewskim. – Žmogus ir žodis 1, 13–18. bacevičiūtė rim a 2008: o połączeniach miękkich spółgłosek języka litewskiego (badanie eksperymentalne). –Perspectives of Baltic Philology. Poznań, 7–19. Butkauskaitė Edita 2010: nazalizacja: pojęcie i badania. – Język litewski 4 (dostęp przez internet: www.lietuviukalba.lt). Dereškevičiūtė Sigita 2008: O ilości spółgłosek płynnych w języku litewskim. – Człowiek i słowo I, 15–19. Dereškevičiūtė Sigita, Kazlauskienė Asta 2009: Analiza spektralna bezdźwięcznych spółgłosek zwartych i czas trwania ich wybuchu. – Dźwięk i aspekty jego badania: metodologia i prakfant tika. sud. Leskauskaitė a., Meiliūnaitė V. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 98–111. Gunnar 1970: dźwięk, cechy i percepcja. – Materiały z 6. Międzynarodowej. Congr. of Phonetic Sciences. Prague, 49–60. girdenis aleksas 1967: System fonologiczny dialektu mažeikiai (rozprawa kand. nauk filol.). Wilno: Uniwersytet Wileński. girdenis aleksas 2000: Prace językoznawcze 2. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. girdenis aleksas 2003: Teoretyczne podstawy fonologii litewskiej. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. grigorjevs juris 2008: Akustyczna i audytywna charakterystyka systemu samogłosek języka łotewskiego. Ryga: LU Instytut Języka Łotewskiego. Grigorjevs Juris 2012: Charakterystyka akustyczna sonorantów łotewskich. – Baltistica xLVII (2), 267–292. Grigorjevs Juris 2012a: Związek równań loci z miejscem artykulacji spółgłosek łotewskich. – Konferencja ku pamięci profesora Aleksasa Girdenisa (1936–2011), Uniwersytet Wileński, 18–20 października 2012 r., Tezy referatów. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 22–23. jaroslavienė jurgita 2010: Fonologia gwary Prienai wschodnich mieszkańców Kowna (Rozprawa doktorska). Wilno: Uniwersytet Wileński. jaroslavienė jurg ita 2010a: Rozkład widma spółgłosek zwarto-wybuchowych gwary Prienai i inne cechy dystynktywne. – Baltistica xLV (2), 307–324. Jaroslavienė Jurgita 2011: Samogłoski izolowane i w mowie ciągłej w gwarze preńskiej: cechy akustyczne i artykulacyjne. – Acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV, 65–86. 124 acta Linguistica Lithuanica LXVIII jassem wiktor 1973: Podstawy fonetyki akustycznej. jurgita jarosLaVienė warszawa: Pastowowe wydawnictwo naukowe. Kliukienė Regina 1992: Akustyczne i audytywne właściwości konsonantyzmu północnożmudzkiego (rozprawa kand. nauk filol.). Wilno. Kliukienė Regina 1994: Widma spółgłosek północnożmudzkich i akustyczne klasy spółgłosek. – Kalbotyra XLIII (1), 43–52. Kliukienė Regina 1995: Czas trwania intervokalicznych spółgłosek północnożmudzkich. – Kalbotyra XLIV, 58–68. Kliukienė Reg ina 1998: System opozycyjnych cech różnicujących spółgłosek północnożmudzkich. – Kalbotyra XLVII, 79–85. Kliukienė Regina 2011: Konsonantyzm dialektu północnożmudzkiego: właściwości akustyczne i audytywne. Wilno: Uniwersytet Wileński. Ladefoged Peter 2005: Samogłoski i spółgłoski: (Wprowadzenie do dźwięków języków). 2nd edition. uniwersytet Kalifornijski w Los Angeles: wydawnictwo Blackwell. Ladefoged Peter, Ian Maddieson 2002: Dźwięki języków świata. Malden: Blackwell Publishers. Ledichova edita 2012: Lietuvių bendrinės kalbos nazalizuotųjų balsių [a·], [o·], [u·] eksperymentalne badanie właściwości czasu trwania i jakości. – Žmogus ir žodis I, 79–85. Murinienė Lina 2007: Fonologia wschodnich północnożmudzkich dialektów: wokalizm i prozodia. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Wileński Uniwersytet Pedagogiczny. Pakerys antanas 2003: Fonetyka ogólnego języka litewskiego. Wilno: encyklopedia. PODSUMOWANIE W opisanym w niniejszym artykule badaniu the spectral characteristics of the nasals in the subdialect of Prienai eksperymentalnym zbadano główne cechy widmowe nosowych w poddialekcie Prienai. Uzyskane dane sugerują, że nosowe można odróżnić od pozostałych dźwięków poddialektu Prienai na podstawie ich zespołu parametrów akustycznych (struktury formantowej) oraz przejść między nim a samogłoską kontekstową. Nosowe przypominają samogłoski pod tym względem, że można je w dużej mierze charakteryzować za pomocą częstotliwości ich formantów (jedną z głównych właściwości nosowych jest niski pierwszy formant), lecz różnią się tym, że formanty nie są tak głośne jak w samogłoskach; ponadto nosowe powstają wskutek zablokowania wydostawania się dźwięku przez usta przy jednoczesnym umożliwieniu jego wydostawania się przez nos, a Prienų šnektos nosinių sonantų spektrinė charakteristika 125straipsniai / artykuły wpływa to na względną amplitudę formantów (zarówno spółgłosek, jak i samogłosek kontekstowych). Na przykład dwa pierwsze formanty tej samogłoski kontekstowej [a.] są bardzo blisko siebie, a środek między nimi znajduje się na poziomie około 1000 Hz. Zwykle pierwszy formant samogłosek nosowych jest słabszy od drugiego z powodu występowania zera nosowego, a trzeci formant przesuwa się w górę, jeśli nosowość się zwiększa lub gdy samogłoska jest całkowicie nosowa. Ponieważ główne rozróżnienie między spółgłoskami nosowymi podczas pomruku nosowego zapewnia antyrezonans ustny (zera ustne lub antyformanty, których częstotliwości są określone przez miejsce artykulacji), sonoranty nosowe [m], [], [n], [], a także alofony nosowo-welarne, charakteryzują się wartościami częstotliwości zera ustnego. Obszar zera ustnego badano z uwzględnieniem długości rezonatora ustnego, a także konfiguracji języka uwarunkowanej przez samogłoskę kontekstową. Wyniki pokazują, że częstotliwość zera ustnego różni się w zależności od nawyków artykulacyjnych oraz różnic płciowych informantów. Nadesłano 19 listopada 2012 r. jurgita jarosLaVienė Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]