A Semantic–Pragmatic Theory of Proper Names

99straipsniai / articles keyWords: unique denotation, reference, name lemma, presupposition, definiteness, znaczenie na poziomie podstawowym, ustalona konwencja językowa, gramatyka, przekład. Słowa kluczowe: unikalna denotacja, referencja, lema nazwy własnej, presupozycja, określoność, znaczenie początkowe, ustalona konwencja lingwistyczna, gramatyka, tłumaczenie. WiLLy Van Langendonck dziedziny badań Uniwersytetu w Leuven: lingwistyka synchroniczna, gramatyka konstrukcji i składnia zależnościowa, referencja i semantyka, onomastyka, teoria nazw, nacechowanie, prototypowość, ikoniczność, szyk wyrazów, kategorie gramatyczne, takie jak określoność, generyczność, liczba, relacje gramatyczne, przyimki. semantyczno-pragmatyczna teoria nazw własnych semantinė pragmatinė tikrinių žodžių teorija adnotacja celem tego artykułu jest rozszerzona analiza semantyczno-pragmatyczna nazw własnych w reakcji na redukcjonistyczne podejście Richarda Coatesa przedstawione w jego Pragmatic theory of Properhood (aLL 2012). Dowodzi się, że nazwy mają co najmniej dwa rodzaje presupozycji: cechy gramatyczne (zwłaszcza określoność) oraz presupozycję kategorialną (poziomu podstawowego), która umożliwia podkategoryzację nazw. Wszystko to wiąże się z twierdzeniem, że nazwy nie tylko odnoszą się jednoznacznie w użyciu językowym (co jest częstą, choć nie jedyną funkcją), lecz także oznaczają jednoznacznie na poziomie ustalonej konwencji językowej. Aby uczynić to akceptowalnym, konieczne jest rozróżnienie między nazwą a lematem nazwy. Rozróżnienie to jest również istotne w sferze możliwych konotacji oraz w kwestii przekładu nazw. Przytacza się dane gramatyczne, filozoficzne, psycholingwistyczne i neurolingwistyczne. adnotacja Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie wyczerpującej analizy semantyczno-pragmatycznej nazw własnych w odpowiedzi na redukcjonistyczne podejście, które Richard Coates przedstawił w pragmatycznej teorii nazw własnych (ALL 2012). W artykule dąży się do udowodnienia, że nazwy własne opierają się na co najmniej dwóch rodzajach presupozycji: cechach gramatycznych (zwłaszcza określoności) oraz presupozycji 100 acta WiLLy Van Langendonck Linguistica Lithuanica LXIX kategorialnej (poziomu podstawowego), która stwarza warunki do subkategoryzacji nazw własnych. Wszystko to wiąże się z twierdzeniem, że nazwy własne nie tylko wskazują unikalny nintelė funkcija), tačiau ir pažymi jį nustatytos lingvistinės konvencijos lygiu. kad tai taptų obiekt w użyciu języka (częste, jednak nie powszechnie akceptowane, ważne jest rozróżnienie nazwy własnej i lemy nazwy własnej. Rozróżnienie to wiąże się również z zakresem możliwych konotacji oraz kwestią tłumaczenia nazw własnych. straipsnyje pateikiami gramatiniai, filosofiniai, psicholingvistiniai ir neurolingvistiniai įrodymai. 0. įvadas Kalbos vartojimas – panašu, kad tai madinga tema siekiant suprasti tikrinius in certain onomastic quarters, pragmatics – mostly in the narrow sense of lanvardus [toliau – vardai]. Tuomet vardai nebeapibrėžiami a priori, bet interaktyviai – remiantis diskursu ir pokalbiu (de Stefani ir Pepin 2006: 131). Coatesas (2006b: 38) teigia: „… bet kuriuo atveju tai, kas vienam kalbos vartotojui yra vardas, kitam juo gali nebūti“. Atrodo, tai reiškia, kad kalbėtojas sprendžia dėl „tikriniškumo“ apibūdinimo. Tačiau, nors tiesa, kad pragmatinis požiūris į kalbą ir vardų tyrimus apima konteksto, diskurso, interaktyvaus pokalbio ir kt. tyrimą, jis nebūtinai reiškia, kad pats kalbos vartotojas turėtų spręsti apie tikrinių vardų statusą. Ekstremalia forma toks postmodernus požiūris reikštų, kad vardų teoretikui gresia nedarbas. jak się okazuje, nasze obawy są przedwczesne, ponieważ Coates (2000; 2005; 2006a; 2006b; 2009; 2012) rozwija pełnoprawną pragmatyczną teorię nazw, która w istocie jest równie aprioryczna jak inne teorie: Pragmatyczną Teorię „Nazwowości” (PTP). (zob. już Van Langendonck 2007a: 65–71). PTP interpretuje pragmatykę jako badanie użycia języka, a teorię nazw jako badanie użycia nazw, w obu przypadkach w dość wąskim sensie. W konsekwencji gramatyka, a nawet semantyka, są prawie w ogóle niebrane pod uwagę. Tym samym PTP zdaje się dążyć do ograniczenia liczby pojęć potrzebnych do scharakteryzowania nazw. W literaturze przedstawiono jednak bardziej rozbudowane definicje pojęcia pragmatyki, do których nie musimy stosować brzytwy Ockhama. Ogólnie rzecz biorąc, bezpieczniej wydaje się po prostu mówić o teorii lingwistycznej, w której uwzględnione są semantyka, pragmatyka i gramatyka. W tym przypadku pragmatyka i semantyka są ze sobą ściśle powiązane, a dla niektórych lingwistów wręcz nierozróżnialne. na przykład rozróżnienie między znaczeniem asertowanym a presuponowanym ma zarówno charakter pragmatyczny, jak i semantyczny. weźmy często dyskutowane zdanie The King of France is bald, w którym istnienie króla jest presuponowane (choćby w mentalnym, fikcyjnym świecie), natomiast łysina jest asertowana. w ujęciu semantycznym presupozycja istnienia zostaje zachowana pod negacją, podczas gdy asercja nie: The King of France is not bald. istnieje a semantic-Pragmatic theory of Proper names 101straipsniai / articles bardziej pragmatyczna wersja pojęcia presupozycji, jako reguły zgodnej z wersją semantyczną (horn 1996).1 co więcej, gramatyka nie musi już być ubogim krewnym pragmatyki — ani w odniesieniu do nazw, ani do innych klas wyrazów. w niniejszym artykule zajmę się szczególnie semantyczno-pragmatycznymi aspektami „właściwości bycia nazwą własną” i będę dążyć do opracowania satysfakcjonującej teorii nazw, która pozwala na zintegrowaną teorię wszystkich was first proposed for the whole of linguistics by the philosopher Morris (1938). to this end, i will discuss the PtP, point out its weaknesses, and propose solutions trzech komponentów: pragmatyki, semantyki i gramatyki, opartą na rozważaniach semantycznych i pragmatycznych oraz potwierdzoną kryteriami morfosyntaktycznymi. morfosyntaksa zostanie szeroko omówiona w Van Langendonck (w przygotowaniu). Uwagi wstępne dotyczą rozróżnienia między nazwą a lematem nazwy. W Van Langendonck (1999; 2007a: 7–8, 95–102) wprowadzam i rozwijam rozróżnienie między nazwą a lematem proprialnym.2 Nazwa jest wyrażeniem przypisanym jednoznacznie do pewnego obiektu zgodnie z utrwaloną konwencją onomastyczną i językową (dawniej langue, zob. poniżej), np. w konstrukcjach zdaniowych lub w biograficznym, encyklopedycznym leksykonie nazwisk bądź innych nazw (np. Le Petit Robert des noms propres, 2000). Natomiast lemat proprialny jest jedynie hasłem w słowniku onomastycznym, w którym jak dotąd nie wskazuje się żadnego konkretnego obiektu. Przeważnie celem takich słowników (jak listy lematów imion) jest podawanie etymologii. Lematy te, „czerpane z zasobu” (Coates 2006b: 39), mają dawać początek różnym nazwom, z których każda zostaje doraźnie i jednoznacznie przypisana konkretnemu denotatowi. Same w sobie lematy proprialne ani nie denotują, ani nie odnoszą się do niczego. Mają jednak taki potencjał, który zazwyczaj obejmuje również kategorię prototypową, taką jak „żeńskość” w przypadku Mary. W tym miejscu można zastosować słowa Coatesa: „są kategoryzowane zgodnie z oczekiwaniami…” (Coates 2012: 132, przyp. 16). ale powinno być jasne, że nie dotyczy to nazw w ramach ustalonej konwencji onomastycznej. te oznaczają i kategoryzują w sposób jednoznaczny, będąc gotowymi do użycia w dyskursie w celu odniesienia się do kogoś lub ewentualnie zwrócenia się do kogoś. uwaga 1 Horn (1996: 305) charakteryzuje znaczenie presupozycyjne w następujący sposób: „presuponować coś to przyjmować to za pewnik w sposób przeciwstawny do stwierdzania tego”; albo: „zdanie jest presuponowane wtedy i tylko wtedy, gdy jest (traktowane jako) bezspornie prawdziwe w każdym świecie należącym do zbioru światów danego kontekstu roboczego.” – Strawson (1950 [1971: 12, 25]) mówi o „implikacjach”, a później (1959) o „presupozycjach”. 2 Coates (2006b: 28; 2012: 132, przyp. 16) zdaje się utożsamiać formę nazwy (tj. kształt fonologiczny), proprialne lemma i nazwę własną. dlatego dla tego autora denotacja nie jest uznawana za jednoznaczną, a nazwy nie są kategoryzowane absolutnie. – Brendler (2008) wprowadza rozróżnienia podobne do tych w Van Langendonck (2007a): nazwa własna = nome m; lemma proprialny = archinimem; nazwa w użyciu językowym = nome. stąd implicite rozróżnia on między unikatową denotacją a referencją. – nawet wyrażenie „an expression”, przy czym wyrażenie jest czymś zbliżonym do lematu, ponieważ mówi się, że jeszcze do niczego się nie odnosi. language philosopher strawson (1950 [1971: 6-8]) distinguishes between ‘an expression’ and ‘a use of 102 acta WiLLy Van Langendonck Linguistica Lithuanica LXIX że nie wszystkie lematy są proprialne. niektóre są apelatywne, np. gladiator, od którego wywiedziono nazwę filmu Gladiator. dlatego będę mówić o „lematach nazwowych”, aby uwzględnić wszystkie możliwe lematy. the PtP is built around two ideas (coates 2012: 119; 120), which are implicitly obecne w filozoficznej pracy językowej, takiej jak praca Milla (1843) i Strawsona (1950 [1971] respectively, quoted in coates (2012: 119–120):3 1) Nazwy własne nie mają sensu 2) Istotę bycia nazwą należy odnaleźć w odniesieniu, a nie w denotacji. Chociaż pierwsze twierdzenie nie jest czymś niezwykłym, choć jest zbyt absolutne, drugie jest raczej kontrowersyjne i ma dalekosiężne konsekwencje. Zajmę się oboma twierdzeniami i omówię cztery szczególne następstwa PtP: - Nazwy własne nie tworzą określonego zbioru - Nazwy własne nie należą do logicznie bezpiecznych kategorii - Nazw własnych nie można tłumaczyć - Teoretyzowanie na temat interfejsu między wyrażeniami własnymi i niewłasnymi ma implikacje neurofizjologiczne (i psycholingwistyczne) 1. NAZWY WŁASNE NIE MAJĄ SENSU Aby zmierzyć się z pojęciem „sensu”, możemy postawić konkretne pytania zadawane przez Stephena Ullmanna i innych uczonych, takie jak: Co oznacza słowo „stół”? albo Co rozumiesz przez „stół”? jeśli są to pytania mające sens, wówczas słowo to ma „sens”, tj. definicyjne znaczenie leksykalne. istotnie, możemy podać definicję słowa stół, taką, jaka występuje w słownikach. zazwyczaj takie słowa, w tym przypadku rzeczownik pospolity stół, wykazują polisemię, tj. spójny zbiór cech semantycznych, z których często jedna ma charakter prototypowy. na przykład słownik Webstera definiuje stół jako mebel a składający się z gładkiej, płaskiej płyty przymocowanej do nóg; znaczenie to jest zbliżone do znaczenia tabliczki lub spisu treści i tak dalej. na podstawie tych znaczeń możemy znaleźć desygnaty. natomiast w przypadku nazw oznaczenie przeważa nad znaczeniami, które zostaną omówione poniżej. as Ullmann (1969: 33) twierdzi: „nie można powiedzieć, że rozumie się 3 Należy zauważyć, że ani Strawson (1950), ani Burge (1973) nie stosują możliwego rozróżnienia między referencją a denotacją, jest więc oczywiste, że «wybierają» konkretną koncepcję referencji, a nie abstrakcyjne pojęcie denotacji. Jest to jeszcze bardziej oczywiste w przypadku Burge’a, który postrzega nazwy jako struktury predykatywne ze zmienną wolną, a zatem akceptuje również «zmodyfikowane nazwy własne», takie jak an Alfred (s. 429). Jednak w takim ujęciu o nazwach nie można powiedzieć, że są pozbawione sensu. a semantic-Pragmatic theory of Proper names 103straipsniai / articles nazwa własna; można jedynie powiedzieć, że wie się, do kogo się ona odnosi i czyje jest to imię.”4 Nie ma sensu pytać: Co znaczy słowo «London»? ani: Co rozumiesz przez «London»? Dotyczy to również zaimków: nie ma sensu pytać: Co rozumiesz przez «on/ona» lub «to»? A zatem ani nazwy, ani zaimki nie wydają się mieć sensu, tj. definicyjnego znaczenia leksykalnego, nie mówiąc już o polis... mous structure.5 1.1. Znaczenia presupozycyjne nazw Podczas gdy asertywne, definicyjne znaczenie (lub sens) jest wykluczone w przypadku nazw, mogą one ujawniać znaczenia presupozycyjne. należy je odróżnić od konotacji lub skojarzeń. Podczas gdy konotacje są przygodnymi atrybutami nazw lub lematów nazwowych (zob. poniżej), znaczenia presupozycyjne są inherentnymi właściwościami wszystkich nazw i znajdują odzwierciedlenie w ich cechach morfosyntaktycznych. rozróżniam znaczenie gramatyczne i kategoryczne. a. znaczenie gramatyczne zarówno nazwy, jak i (przynajmniej osobowe oraz wskazujące) zaimki mają tak zwane znaczenia gramatyczne (wbrew Coates 2006b: 39; 2012: 124), takie jak określoność, która wskazuje na presupozycję istnienia i unikalności w świecie rzeczywistym lub mentalnym. przykłady: London, the Rhine; he/she, this w odróżnieniu od nieokreślonych somebody, something. Określoność można nazwać słabą formą deixis (zob. także poniżej La Palme-reyes 1993 w kwestii nazw). Moim zdaniem, chociaż zarówno nazwy, jak i (osobowe oraz wskazujące) zaimki mają w dyskursie jednoznaczne odniesienie, nazwy mają również jednoznaczną denotację, podczas gdy zaimki mają jedynie niejednoznaczną denotację. Jak zobaczymy, PtP odrzuca jednoznaczną denotację dla każdej kategorii. Zauważmy, że dwojakie podobieństwo między nazwami a zaimkami dotyczące deixis (określoności) oraz braku sensu definicyjnego, a w PtP także jednoznacznej denotacji, pociąga za sobą to, że te 4 podobne obserwacje poczynił Nicolaisen (1995: 391); W odniesieniu do języka niemieckiego: Boesch (1957: 32) i Debus (1980: 194). Brendler (2005: 108–109) odrzuca jednak znaczenie takich stwierdzeń, ponieważ opowiada się za pewnego rodzaju teorią maksymalnej znaczeniowości nazw. 5 Coates (2012: 121) wspomina termin „intensja”, ale sądzę, że możemy się bez niego obejść, przynajmniej w rozumieniu przyjmowanym w PtP. W tym ujęciu pojęcie to wydaje się przypominać to, co wielu badaczy, w tym ja, nazywa znaczeniem kategorialnym. – w tym samym akapicie Coates mówi: „nazwy nie mogą nie mieć sensu” zgodnie z definicją Lyonsa (1977). To musi być błąd pisarski i powinno brzmieć: „nazwy nie mogą mieć sensu”. 104 WiLLy Van Langendonck acta Linguistica Lithuanica LXIX Teoria nie potrafi rozróżnić tych dwóch klas nominalnych (zob. poniżej omówienie odniesienia i denotacji).6 Inne znaczenia gramatyczne wspólne nazwom oraz zaimkom (osobowym i wskazującym) to liczba (the Ruwenzori vs. the Andes; she vs. they) oraz rodzaj (łac. Julius vs. Julia; ang. he vs. she). Ponadto, w przeciwieństwie do zaimków, nazwy mają więcej znaczeń presupozycyjnych. Znaczenie kategorialne (poziom ing than just grammatical features. podstawowy) Nazwy, lecz nie lematy nazw (por. Coates 2012: 125), mają inherentną presupozycję kategorialną lub, ściślej, presupozycję poziomu podstawowego. Geach (1957, sekcja 16) i Searle (1958) twierdzą, że ta wiedza kategorialna jest konieczna dla wszystkich użyć nazwy, aby zachować tożsamość desygnatu. W długim przypisie nawet teoretyk „etykiet” Kripke (1972, comments, s. 351-352, przyp. 58) porusza kwestię znaczenia kategorialnego nazw. Strawson (1959: 171, 198) dostrzega „uniwersalia sortalne” w zdaniu takim jak Fido is a dog, an animal, a terrier i mówi o „presupozycji faktu empirycznego”. Niektórzy językoznawcy argumentują w podobnym duchu: Van Langendonck (1968), Kalverkämper (1978: 89, myląc nazwę z lematem nazwy), Kleiber (1996: 582; 2004, sekcja 4.4), Kuryłowicz (1980), Cislaru (2006; 2012), Leroy (2012). Przykłady to: Paris is a city oraz The Thames is a river. Prawdą jest, że można powiedzieć: The (river) Thames is not a river, ale implikuje to sprzeczność między presupozycją, że the Thames jest rzeką, a asercją, że nią nie jest. Takie presupozycje kategorialne umożliwiają subkategoryzację nazw (a nie lematów nazw) (por. Brendler 2004; Debus 2012 oraz zob. poniżej). Psycholingwiści również dostrzegają w nazwach znaczenie kategorialne, a dokładniej: znaczenie poziomu podstawowego. La Palme Reyes et al. (1993: 445) ustanawiają formułę: [freddie: dog] = [this: dog], którą należy odczytywać jako: „freddie w rodzaju dog” to „this w rodzaju dog”. Stąd w nazwach występuje komponent deiktyczny (this), podobnie jak w zaimkach, ale obecne jest także znaczenie kategorialne (dog), które poza tym jest rzeczownikiem pospolitym. Sytuuje to nazwy pomiędzy zaimkami a rzeczownikami pospolitymi (zob. także Molino 1982: 19, a w kwestii dalszych dowodów Van Langendonck 2007a: 169–171). 6 Coates (2006b: 41) twierdzi, że zaimki mają znaczenie. na przykład w parze this/these vs. that/those pojęcie bliskości wskazuje na różnicę. po pierwsze, nie jest to znaczenie (definicyjne), lecz cecha istotna gramatycznie, w ramach której przeciwstawia się this i feature. i cannot reasonably ask: “What do i understand by this?” second, proximity is almost only that, np. this, not that! porównaj wyrażenie That George Bush w zdaniu (4), gdzie that jest użyte ekspresywnie. po trzecie, w przypadku innych zaimków bliskość nie odgrywa żadnej roli. a semantic-Pragmatic theory of Proper names 105straipsniai / artykuły Dowodów neurolingwistycznych dostarcza Bayer (1991). niemiecki pacjent z afazją, którego cechy, takie jak „męski”, „żeński”, „miasto” czy deep dyslexia could not read names aloud, but she was able to specify elementary „kraj”, należą do nazwy. w ent niderlandzkim terminie) od skojarzeń (konotacji, zob. fact, these are basic level presuppositions. bayer distinguishes them (with a differponiżej). twierdzi on, że asocjacje należą do „pamięci epizodycznej”, podczas gdy znaczenie kategorialne należy do „pamięci semantycznej” (zob. Van Langendonck 2007a: 110–113). będzie jasne, że podejście ściśle millowskie (coates 2009) nie jest w stanie wyjaśnić wniosków wyciągniętych z tych neurolingwistycznych zjawisk. zob. sekcję 3, b) w sprawie dowodów gramatycznych dotyczących znaczenia kategorialnego. może to wystarczyć w przypadku znaczeń presupozycyjnych. inny rodzaj znaczeń onimicznych dotyczy znaczeń konotacyjnych. 1.2. znaczenia konotacyjne lub pragmatyczne w nazwach lub lematycznych reprezentacjach nazw Van Langendonck (2007a: 81 i n.) rozróżnia dwa rodzaje znaczeń konotacyjnych: niektóre z nich odnoszą się do desygnatu, a inne do lematycznej reprezentacji nazwy lub etymologii. znaczenia konotacyjne lub asocjacyjne odnoszące się do desygnatu nazw są przygodne (poboczne, por. coates 2012: 133–138). To, jakie znaczenia, jeśli w ogóle, zostają aktywowane, zależy od kontekstu i wiedzy o świecie rzeczywistym. inne znaczenia asocjacyjne odnoszą się do lematu nazwy synchronicznie lub na podstawie etymologii, o ile ta jest nadal przejrzysta. oba rodzaje znaczenia konotacyjnego są ze swej istoty pragmatyczne. a. Znaczenie pragmatyczne odnoszące się do lematu nazwy lub etymologii Istnieją nazwy, których znaczenie lematu jest synchronicznie przejrzyste, jak w przypadku przydomków, nazw występujących w literaturze lub nazw magicznych. ta przejrzystość mogła stopniowo zanikać, dlatego musimy mówić o znaczeniu etymologicznym, historycznym. - neutralne konotacje mogą być synchronicznie obecne w lematach nazw. na przykład nazwa Góry Skaliste nadal mówi, czego dotyczy. znaczenie „góry skaliste” może zostać aktywowane w danym kontekście lub nie. - znaczenie emocjonalne pojawia się jako cecha pewnych synchronicznie przejrzystych lematów nazw, np. zdrobniałych (np. niderlandzkie Jan-tje, Marie-ke) i augmentatywnych form (np. dialektalne flamandzkie/niderlandzkie Bert-en, Miel-e) 106 WiLLy Van Langendonck acta Linguistica Lithuanica LXIX imion, ekspresywnych alternatywnych lematów nazw, zwłaszcza przydomków lub przezwisk, takich jak flamandzkie/niderlandzkie den Dikke „ten gruby”, de Witte „ten biały”, den IJzeren „ten żelazny”, Belgenland zamiast België „Belgia”, Absurdistan jako przezwisko Afganistanu (zob. Van Langendonck 2007a: 22, 195–197; por. Palmer 1976). zauważam tutaj, że ludzie mogą nadawać emocjonalne konotacje formie imienia, ponieważ, jak wiadomo, współcześnie zachodnie imiona powinny ładnie name lemmas, such as first name lemmas. for instance, some name-givers like italian names for girls, e.g. Gigliola; others dislike name-forms such as Detlev, etc. brzmieć (zob. Van Langendonck 2010b). - fikcja, literatura i nazwy. konotacje charaktonimów związane z lematem nazwy są szeroko wykorzystywane w fikcji, np. Królewna Śnieżka. Powinniśmy zwłaszcza pomyśleć o charaktonimach w literaturze, takich jak lalka Tearsheet, Becky Sharp, Titus Groan itd. (Coates 2012: 136). - nazwy i magia stare germańskie imiona osobowe, takie jak Bern-hard „silny jak niedźwiedź”, wykazują magiczny, życzeniowy charakter. tutaj szczególnie wyraźnie widać, że znaczenie należy do lematu, ponieważ wiele osób mogło nosić imię o tym samym lemacie imiennym. wiemy również, że znaczenia te stopniowo zanikły mniej więcej od roku 1000. Obecnie tylko etymolog wie, co imię Bernard oznaczało tysiąc lat temu. istnieją inne przypadki znaczenia etymologicznego. - znaczenie etymologiczne z etymologicznie przejrzystym słowem wiążą się konotacje, np. nazwisko Baker może przywodzić na myśl piekarza, ale niekoniecznie. z pewnością znaczenia etymologiczne mogą być mylące: Longbridge nie jest już mostem, lecz miejscowością (Coates 2012: 135). Tunel Peaka nie jest już tunelem, lecz mostem (zob. poniżej). b. Znaczenie pragmatyczne odnoszące się do denotatu lub desygnatu obejmuje konotacje odnoszące się do denotatu lub desygnatu. Obserwujemy kontinuum od atrybutów encyklopedycznych do mniej obiektywnych, subiektywnych konotacji. „Aspekty” znaczenia należą do zbioru obiektywnych konotacji. - Obserwujemy kontinuum od konotacji encyklopedycznych związanych z denotatem, jak na przykład w zdaniu Napoleon przegrał bitwę pod Waterloo, po prawdziwie subiektywne skojarzenia, które zwykle będą odnosić się do desygnatu w dyskursie, jak na przykład w zdaniu Ann zdaje się nie lubić Obamy. Neuropsycholog Semenza (2009) podkreśla różnicę między zbiorami spójnych znaczeń rzeczowników pospolitych a możliwymi zbiorami niespójnych konotacji nazw. na przykład nie istnieje relacja semantyczna między jednakże z powyższej argumentacji jasno wynika, że wysoce nieprawdopodobne jest stawianie wszystkich znaczeń, w ich różnych funkcjach sensu, presupozycji lub konotacji, na tym a semantic-Pragmatic theory of Proper names 107 artykułów / articles stwierdzenia: Obama jest prezydentem Stanów Zjednoczonych, Obama ma żonę i dzieci, - wreszcie istnieją te „aspekty” znaczenia, jak nazywa je Cislaru Obama does not eat hamburgers, etc. Polysemy as in appellatives is lacking here. (2006; 2012), wykorzystując materiał francuski, rumuński i rosyjski. chociaż znaczenie na poziomie podstawowym nazw miast to „miasto”, a nazw państw to „państwo”, te geograficzne (1) Paris elected a new mayor < Obywatele Paryża wybrali nowego burmistrza names often adopt additional meanings induced by metonymy. english examples: America decided to declare war on terror Ameryka zdecydowała się wypowiedzieć wojnę (2) America decided to declare war on terror < The government of The United States of terroryzmowi Imiona i nazwiska osób, zwłaszcza artystów, mogą oznaczać dzieła stworzone przez tych artystów: (3) Rodin se trouve dans la troisième salle du musée (Lemghari 2011) „(dzieło) Rodina znajduje się w trzeciej sali muzeum” Kiedy weźmie się razem wszystkie te „znaczenia” (presupozycje i konotacje) i zrówna się je ze sobą, zrozumiałe jest, że niektórzy ludzie uznają nazwy za kategorię o największym znaczeniu spośród wszystkich klas wyrazów. teoria maksymalnej znaczeniowości (Van Langendonck 2007a: 39nn., 51, 58; Coates 2012: 137–138) występuje już u Jespersena (1924: 66), a w nowszych czasach także w językoznawstwie kognitywnym (w najszerszym sensie). Langacker (1991), a także, w zupełnie odmiennych ramach kognitywnych, Hansack (2004) i Brendler (2008), są współczesnymi zwolennikami tego poglądu. samym poziomie. Możemy stwierdzić, że w pierwszym wielkim sporze dotyczącym filozofii nazw między Johnem Stuartem Millem a Bertrandem Russellem (w następstwie poglądów Gottloba Fregego) obaj się mylą: teorie „etykiet” Milla (1843) i Coatesa (2012) słusznie odrzucają sens (definicyjny), lecz ignorują presupozycje (nieznane w XIX w.), zwłaszcza inherentną presupozycję kategorialną nazw (nie leksemów nazw), podczas gdy teoria deskrypcji Russella (1918) zdaje się pozwalać nazwom („deskrypcjom skrótowym”) na posiadanie sensu definicyjnego. chociaż nazwy mogą mieć znaczenia odnoszące się do denotatu lub referenta, albo do leksemu nazwy i etymologii, wszystkie one należą do pragmatycznego użycia nazw w dyskursie. chociaż odmawiam nazwom sensu definicyjnego, wspomniane wyżej presupozycje gramatyczne i kategorialne, a nawet znaczenia konotacyjne, odróżniają nazwy od słów nonsensownych. odrzucenie wszelkiego sensu lub znaczenia presupozycyjnego utrudni semantyczne odróżnienie nazw od słów nonsensownych. sposobem Coatesa jest rozróżnienie sensu od znaczenia w dość szerokim ujęciu. A zatem imiona mają znaczenie w tym sensie, że „‘oznaczają’ jednostki, gdy są używane” (Coates 2006b: 41–42). W Coates (2012: 133) czytamy, że „znaczenie dowolnego imienia jest ustanawiane 114 WiLLy Van Langendonck acta Linguistica Lithuanica LXIX poprzez ent w dyskursie. Zasadniczo bez denotatu nie można się odnosić (ale zob. niżej). Ale przecież nowe imiona mogą z łatwością powstawać, ponieważ imiona stanowią klasę otwartą (wbrew Anderson 2004: 457; por. Coates 2006b: 30). Jeśli pozostają, wchodzą do onomastykonu jako denotaty, a do dyskursu jako referenty lub jako formy adresatywne. 3. IMIONA, USTANOWIONA KONWENCJA JĘZYKOWA Pogląd, że imiona mają unikalną conVention, and graMMar denotację i mogą odnosić się w dyskursie, jest zgodny z pojęciem ustanowionej konwencji językowej u Langackera (1987) (dawniej langue lub kompetencja), tworzącej kontinuum z użyciem języka (dawniej parole lub wykonanie). Tak jak denotacja jest abstrakcją od referencji itd., tak ustanowiona konwencja językowa jest abstrakcją od użycia języka. tylko w ramach ugruntowanej konwencji językowej ma sens mówienie o gramatyce lub morfoskładni, którą większość językoznawców nazywa sercem systemu językowego. w ten sposób nazwom można przyznać rzeczywiste miejsce w gramatyce jako kategorii strukturalnej, podobnie jak wszystkim innym klasom wyrazów. Omówmy te rozróżnienia. a) ugruntowana konwencja językowa Koncepcja ugruntowanej konwencji językowej Langackera jest elastyczna i użyteczna, także w odniesieniu do nazw. W jej ramach wyróżniamy ugruntowaną konwencję onomastyczną. nazwy wchodzą do ugruntowanej konwencji onomastycznej poprzez nadanie lub stopniową onimizację. pozwala nam to poczynić trzy obserwacje. 1) chociaż PtP przyznaje, że akty referencji ustalają denotację nazw własnych (coates 2006b: 39; 2012: 121), nie jest jasne, gdzie ta denotacja znajduje swoje miejsce, jeśli nazwy definiuje się w kategoriach referencji w użyciu języka. jasno, jednoznaczne denotowanie odnosi się do utrwalonej konwencji językowej. odrzucenie tej jednoznaczności w PtP ponownie uniemożliwia rozróżnienie między nazwami a zaimkami, ponieważ w tych ramach oba zasadniczo odnoszą się w użyciu języka, nawet jeśli wydają się również denotować, lecz nie jednoznacznie w PtP. brak pojęcia utrwalonej konwencji językowej doprowadził filozofów takich jak bertrand russell ([1918] 1964: 201; 1919: 179) do twierdzenia, że prawdziwymi nazwami były „logicznie właściwe nazwy”, tj. słowa odnoszące, takie jak this lub that (por. kripke 1972: 345, przyp. 16; zob. wyżej). russell nazywał zwykłe nazwy „skrótowymi opisami”. z pewnością słowa odnoszące, takie jak this lub that, odnoszą się jednoznacznie w określonym kontekście, lecz odniesienie będzie inne w innym kontekście. jednakże, traktując poważnie termin kripkego „sztywny desygnator”, nazwy denotują jednoznacznie w każdym kontekście. a semantic-Pragmatic theory of Proper names 115straipsniai / articles 2) istnieje kontinuum od utrwalonej konwencji onomastycznej do używania nazw w mowie i piśmie. możemy użyć nazwy tylko raz, a następnie o niej zapomnieć, więc nie wchodzi ona do utrwalonej konwencji onomastycznej. na przykład, odnosząc się do niepopularnego gościa, moglibyśmy powiedzieć: Hitler przychodzi dziś wieczorem. w tym przykładzie Hitler jest nowym referentem jedynie w dyskursie, a nie convention, yet. that is one extreme. the other extreme for names is that many denotatem w ustalonej konwencji onomastycznej, która funkcjonuje w społeczeństwie od stuleci, na przykład w przypadku nazwisk rodzinnych albo nazw miast, krajów, rzek itp. 3) pojęcie ustalonej konwencji onomastycznej pozwala nam rozpoznać, że istnieją dobrze ugruntowane nazwy znane i używane jedynie w małych społecznościach, takie jak przezwiska w rodzinie, np. niderlandzkie Ons Pop ‘nasza lalka’, tak nazywana przez swojego ojca. jest to ustalona nazwa w tej minimalnej społeczności flamandzkiej (Van Langendonck 2007a: 286). drugą skrajnością jest to, że istnieją nazwy znane na całym świecie, takie jak Afryka czy Mandela. b) gramatyka i nazwy W ramach PtP, w którym istotą nazw jest odnoszenie się w dyskursie, gramatyka nazw z trudem może znaleźć dla siebie miejsce. Coates twierdzi: „status nazwy własnej najlepiej rozumieć jako pojęcie pragmatyczne, a nie gramatyczne czy strukturalne” (Coates 2000: 1166; 2005: 3; 2006a: 369). chociaż Coates (2006b: 39) przyjmuje, że istnieją „nazwy własne” (takie jak Mary, John), pojęcie to zostaje nazwane „epifenomenem wobec pojęcia odniesienia onimicznego”, przy czym onimiczny nie zostaje bliżej zdefiniowany. zgodnie z definicją „epifenomenu” podaną w Websterze oznaczałoby to, że nazwa własna – lub fraza nominalna zawierająca nazwę własną (Coates 2006a) – jest zjawiskiem wtórnym towarzyszącym odnoszeniu się za pomocą nazw i spowodowanym przez to odnoszenie się. ponieważ jednak Coates (2006a) przeciwstawia odniesienie onimiczne odniesieniu semantycznemu, za onimiczne należy uznać również zaimki, ponieważ – podobnie jak nazwy – nie mają sensu definicyjnego. innymi słowy, pojęcie „onimiczności”, a także pojęcia „nazwy” i „nazwy własnej (frazy nominalnej)” nadal wymagają właściwej definicji (zob. również Anderson 2007: 120, cytowany w Coates 2006b: 39). Nazwy własne są słowami tak jak inne [słowa] (podobnie Anderson 2003: 360; zob. również Nübling, Fahlbusch i Heuser 2012). odstąpienie od ogólnego pojęcia klasy wyrazów nakłada ciężar dowodu na tego, kto od niego odstępuje. on the other hand, if we assume the PtP ma w istocie rację; dlaczego podobna analiza nie miałaby odnosić się do wszystkich leksemów w tion jest epifenomenem użycia języka, albo, używając lepszych language: nouns, verbs, etc.? if so, we are saying that established linguistic convenkonwencjonalnych terminów: ustanowiona konwencja językowa jest abstrakcją od użycia języka, a to z trudem sprowadza się do podkreślania roli odniesienia i użycia be called a new insight. What have we gained in the PtP’s reasoning? What it pro- 116 acta WiLLy Van Langendonck Linguistica Lithuanica LXIX języka oraz minimalizowania roli denotacji i ustanowionej konwencji językowej. jednak nieuchronnie prowadzi to do pomijania roli gramatyki w definiowaniu nazw i innych kategorii językowych. dla PtP nazwy nie są nawet kategorią strukturalną (zob. wyżej), chociaż notorycznie trudno odróżnić je od innych rzeczowników: rzeczowników pospolitych i zaimków. zamiast tego powinniśmy podtrzymać pogląd, że gramatyka opisuje ustaloną konwencję językową, definiuje nazwy jako mające unikalny denotat oprócz leżącego u ich podstaw leksemu nazwy oraz jako podklasę rzeczowników, które w języku angielskim przyjmują określniki, podczas gdy zaimki ich nie przyjmują, np. that modyfikujące George Bush w (4) oraz Britain’s modyfikujące Jeremy Irons w (5): (4) That George Bush is a nice guy. (Vandelanotte and Willemse 2002: 22) (5) Britain’s Jeremy Irons was present at the premiere in New York. (Vandelanotte and Willemse 2002: 25) ponadto możemy odróżnić nazwy od rzeczowników pospolitych. ścisłe wzorce apozycyjne o postaci [(rodzajnik określony) + rzeczownik + (rodzajnik określony) + rzeczownik], np. Fido the dog, są istotne dla definicji nazw w języku angielskim, a także dla kategorialnego znaczenia nazwy (Van Langendonck 2007a: 4, 131).13 jednostka, która nie charakteryzuje, lecz identyfikuje, jest nazwą, tj. Fido. Apelatyw „pies” wskazuje na presupozycję kategorialną. Cechy gramatyczne, tj. morfosyntaktyczne, są oczywiście specyficzne dla danego języka.14 Chociaż większość języków indoeuropejskich zdaje się zawierać ścisłe apozycje (np. francuskie la ville de Paris, niderlandzkie de stad Amsterdam lub polskie: miasto Kraków „(to) miasto (Krakowa)”, wiele innych grup językowych nie wykazuje struktur równoległych. 15 Nie ma w tym problemu, o ile przez „nazwę” rozumiemy to samo, tj. pojęcie porównawcze (zob. haspelmath 2010 w odniesieniu do tego pojęcia) „wyrażenie nominalne jednoznacznie denotujące, z presupozycją poziomu podstawowego, lecz bez sensu definicyjnego”. Każdy język korzysta z dostępnych struktur. W ten sposób języki bantu wykorzystują klasy nominalne i wykładniki uzgodnienia jako wskaźniki proprialności. 1 a” (Van de Velde 2006; 2008). nazwy miesięcy występują w bliskiej apozycji, np. 13 Moltmann (2013) omawia „sortale” i for example, in the bantu language eton, “proper names, whether they are ancient hydronyms, toponyms or clan names, or improvised nicknames, are always of class bliskie apozycje z nazwami z innej perspektywy. 14 zob. także haspelmath (2010): „opisowych kategorii formalnych nie można utożsamiać w różnych językach, ponieważ kryteria przyporządkowania do kategorii różnią się w zależności od języka”. 15 z pewnością nie wszystkie bliskie apozycje przekazują nam znaczenie poziomu podstawowego, np. Prezydent Obama nie mówi, że obama jest koniecznie prezydentem. Zazwyczaj znaczenie poziomu podstawowego nie jest wyrażone explicite, zwłaszcially not in prototypical names such as personal names, where it is taken for granted. a semantic-Pragmatic theory of Proper names 117straipsniai / articles miesiąc czerwiec. to znaczy, że są to nazwy. potwierdzają to inne języki. w austronezyjskim języku tuvalu nazwy miesięcy mają status onimiczny: gdy ktoś pyta o nazwę miesiąca, używany jest zaimek pytajny stosowany w odniesieniu do nazw. Podobnie w rapa nui, używanym na Wyspie Wielkanocnej, nazwy miesięcy są oznaczane przez «znacznik osobowy» a, wskazujący na status onimiczny, np. i a hora iti «w sierpniu» (Idiatov 2007, za Van Langendonck i Van de Velde 2007: 459–461). Jednoznaczna denotacja nazw odzwierciedla fakt gramatyczny, że nazwy nie przyjmują restrykcyjnych zdań względnych, co wielokrotnie wykazywano (zob. także Van Langendonck 2007a: 143). Jako przykład z języka niderlandzkiego można podać następujące zdanie, które jest niegramatyczne: (6) *Karel die in Londen woont, komt morgen. «Karol, który mieszka w Londynie, przychodzi jutro»; natomiast można powiedzieć: (7) De Karel die in Londen woont, komt morgen. «Ten Karol, który mieszka w Londynie, przychodzi jutro». Podczas gdy w (6) odniesienia do Karela nie można zawęzić, ponieważ występuje tu nazwa o jednoznacznej denotacji, w (7) zawężenie jest możliwe, ponieważ fraza nominalna de Karel zawiera apelatywizowany leksem proprialny. jak argumentowałem powyżej, nawet presupozycja poziomu podstawowego znajduje potwierdzenie morfologiczne i/lub syntaktyczne. nazwy państw zazwyczaj mają przyrostek wskazujący na status państwa, np. Fin-land, German-y, Chin-a (zob. Van Langendonck 2007a: 202206). Podczas gdy bliskie apozycje mogą dostarczać znaczenia poziomu podstawowego w większości języków indoeuropejskich (por. Fido the dog, the river Thames), w niektórych językach bantu znaczenie poziomu podstawowego wskazywane jest przez uzgodnienie. Van de Velde (2009: 224) stwierdza: „Nazwy własne w kirundi wywołują ten sam wzorzec uzgodnienia co rzeczownik pospolity używany do odniesienia do ich kategorii poziomu podstawowego”. Odsyłam do Van Langendoncka (w przygotowaniu) po dalsze dowody gramatyczne na status nazwy i presupozycję poziomu podstawowego w nazwach. 4. coroLLaries of the PtP Nazwy własne nie tworzą określonego zbioru jest coś, co przemawia za tym poglądem, choćby dlatego, że nie istnieje kategoria leksykalna conand appellative, a faktem jest, że stitutes a determinate set. the main reason for the fuzzy boundary between name występują prototypowe nazwy, takie jak imiona i nazwiska oraz nazwy miejsc (wszystkie oparte głównie na leksemach proprialnych), a także mniej prototypowe 118 acta WiLLy Van Langendonck Linguistica Lithuanica LXIX nazwy, takie jak nazwy języków, gdzie całkowicie zależy to od (a) Kalkatungu is an exotic construction whether a noun functions as a name or as a common noun, compare language; (b) I’ll never learn any Kalkatungu (Van Langendonck 2007a: 65, 70, 243). w (a) nazwa języka jest rzeczywiście onimiczna, w (b) zachowuje się jak skwantyfikowany rzeczownik pospolity. nazwy handlowe i marki stanowią podobny przypadek (Van Langendonck 2007a: 235–238; 2007b). liczby można postrzegać jako nazwy, apelatywy lub przymiotniki, ponownie w zależności od konstrukcji (Van Langendonck 2007a: 239 i n.), porównaj: (a) Three is a sacred number; (b) the number three [apozycja]; (c) I saw three lions. w (a) i (b) three jest nazwą, lecz w (c) pełni funkcję swego rodzaju przymiotnika. zatem gramatyka może nam pomóc, choć PtP nigdy nie przytacza żadnych formalnych, tj. morfosyntaktycznych dowodów, ponieważ gramatyka wydaje się dla tej teorii jedynie epifenomenem (zob. wyżej). nazwy miesięcy stanowią kolejną marginalną kategorię onimiczną. chociaż nazwy te często występują w apozycji, ich denotacja nie zawsze wydaje się unikatowa ze względu na cykliczny charakter miesięcy, por. (a) June was fairly hot (niecykliczne) vs. (b) June is always hot (cykliczne). dlatego status nazw miesięcy jest przedmiotem licznych sporów (por. Van Langendonck 2007a: 55, 64). nie jest nie do pomyślenia, że takie marginalne nazwy są konstruowane odmiennie w różnych językach, np. jako nazwy lub jako apelatywy (zob. wyżej). gramatyka może nam również pomóc w przypadku takich wyrażeń z nieproprialnymi, zwłaszcza opartymi na apelatywach, leksemami, takich jak the Old Vicarage (Coates 2006a). z pewnością, gdy wyrażenie to jest używane w mowie, kontekst rozstrzygnie o jego statusie, podobnie jak w przypadku zwykłej homonimii. jednakże na poziomie utrwalonej konwencji językowej (nigdy niewspominanej w PtP) istnieją dwa wyrażenia: nazwa the Old Vicarage oraz oparta na apelatywie grupa nominalna the old vicarage. w tym ostatnim przypadku wyrażenie to jest prawdziwą frazą, ponieważ mogą w nie wnikać inne elementy, np. the old but still beautiful vicarage. nie jest to możliwe w nazwie the Old Vicarage, która zachowuje się jak [rodzajnik + onimiczne słowo Old-Vicarage]. ponadto tutaj możemy poddać tę nazwę apelatywizacji, mówiąc: Nie znam innej Starej Plebanii. wreszcie w nazwach takich jak Góry Skaliste, Morze Północne, Ocean Atlantycki znaczenie poziomu podstawowego jest wyrażone formalnie. nie zawsze tak jest, jak w ulubionym przykładzie PtP: Peak’s Tunnel, który w rzeczywistości jest mostem, a nie tunelem (coates 2012: 125). dlatego możemy założyć kontinuum od syna Ostatnią kwestią jest to, że ludzie zdają się wahać w chronically transparent names like the North Sea to names with an etymologically transparent but synchronically misleading connotation, like Peak’s Tunnel. przypadku wyrażeń takich jak wszechświat czy internet. do chwili obecnej są one rzeczywistymi pojedynczymi denotatami, tj. singletonami, ale nie nazwałbym ich nazwami, ponieważ nie jest dostępne żadne presupozycjonowanie kategorialne. że zwykle nie są pisane wielką literą, wskazuje na ich status apelatywny, choć nie stanowi rzeczywistego dowodu. a semantic-Pragmatic theory of Proper names 119straipsniai / artykuły Nazwy własne nie mieszczą się w logicznie bezpiecznych kategoriach; teza ta ponownie myli nazwę (przypisaną bytowi) z lematem nazwy (jeszcze nieprzypisanym). Należy zdać sobie sprawę, że niepowtarzalność i znaczenie poziomu podstawowego są przypisywane nie na poziomie lematu nazwy, lecz na poziomie nazwy oznaczającej unikalny denotat. Nie ma w tym nic nielogicznego. Mary jest proprialnym lematem, który można przypisać kobietom, ale z pewnością także innym bytom, takim jak statki. Jednak Mary oznacza unikalną osobę po tym, jak lematu tego użyto ad hoc wobec konkretnej kobiety jako imienia. Nie nazwa, lecz lemat nazwy może mieć więcej niż jeden denotat (zob. wyżej; por. Coates 2006b; 2012: 125). Kategoryzacja probabilistyczna (Coates 2012: 121; 125–129) dotyczy lematu wraz z jego potencjałem wielodenotatywnym, a nie nazwy. Z dużym prawdopodobieństwem, tj. prototypowo, lemat Mary oznacza konkretną kobietę i oczywiście więcej niż jedną, lecz za każdym razem ad hoc i w sposób unikalny. moim zdaniem nazwy nie tylko odnoszą się w dyskursie, lecz także stanowią kategorię wyrażeń, które denotują jednoznacznie i dokonują podkategoryzacji według kategorii językowych na podstawie synchronicznego znaczenia na poziomie podstawowym. dlatego też tunel Peaka nie musi być tunelem (Coates 2012: 125). współcześnie nazwa ta oznacza most. semantycznie przejrzyste historyczne nazwy rodzajowe mogą istotnie wprowadzać w błąd. a zatem pod względem oznaczania i kategoryzacji nazwy różnią się od zaimków i rzeczowników pospolitych (tj. opisów określonych), co nie jest jasne w PtP. Nazw własnych nie można tłumaczyć zgodnie z PtP; nazw nie można tłumaczyć, ponieważ pozbawione są sensu. jednakże jasne będzie, że wszystko zależy od tego, jak rozumie się tłumaczenie. Słownik Webstera definiuje „to translate” jako „przełożyć na własny lub inny język”. Większość słowników innych języków również podaje tę szeroką definicję. Tak więc w odniesieniu do hiszpańskiego słowo „traducir” w słowniku Diccionario castellana (1987) ma definicję: „przełożyć coś z jednego języka na inny”. Niderlandzki Van Dale (2005) definiuje vertalen ‘tłumaczyć’ jako „van de ene taal in de andere overbrengen” (przenosić z jednego języka do drugiego). Podobnie Koenen-Endepols (1970): „przekładać na inny język” Niemiecki słownik Duden (1999) definiuje übersetzen „tłumaczyć” jako „in einer anderen sprache [wortgetreu] wiedergeben” (oddać w innym języku). Niektóre słowniki uwzględniają w definicji sens (lub znaczenie). francuski Nouveau Petit Robert de la langue française (2010) podaje rozbudowaną definicję: traduire = „sprawić, by to, co zostało wypowiedziane w jednym języku naturalnym, zostało wypowiedziane w innym, dążąc do semantycznej i ekspresywnej równoważności obu wypowiedzi” (dopilnować, aby to, co zostało powiedziane w jednym 120 WiLLy Van Langendonck acta Linguistica Lithuanica LXIX Mówi się o języku naturalnym w innym języku, dążąc do semantycznej i ekspresywnej równoważności obu wypowiedzi). Oxford English Dictionary (1991) jest niejednoznaczny: to translate = „przekształcić z jednego języka w inny” lub „zmienić na inny język, zachowując sens”. Jeśli przyjmiemy szerszą i częściej spotykaną definicję tłumaczenia, nawet jeśli jest to „luźny sposób” jego (coates 2012: 129), we can easily include names. the french definition and definiowania, druga wersja OED najwyraźniej odnosi się do zdań. W takim przypadku nazwy własne w zdaniu nie stanowią problemu, nawet jeśli nie są tłumaczone. W tym miejscu należy wprowadzić dalsze rozróżnienia. przede wszystkim powinniśmy ponownie rozróżnić między nazwami a proprialnymi lub innymi lematami nazw. czasami tłumaczy się nazwy, a czasami tylko lematy nazw. 1) w odniesieniu do nazw narzuca się dalsze rozróżnienie. nazwy mające u podstaw proprialny lemat albo nie mają tłumaczenia, albo mają tłumaczenie ad hoc, bez udziału sensu, lecz przy „równoważności denotacyjnej” (zob. coates 2012: 130 w odniesieniu do tego terminu). na przykład nazwa taka jak niemieckie Mönchengladbach prawdopodobnie nigdy nie jest tłumaczona; belgijska nazwa miasta Liège tłumaczy się na niemiecki jako Lüttich, a na niderlandzki jako Luik, czyli w terminologii Coatesa „mają ten sam denotat”. zauważmy, że te denotaty należy pojmować jako unikatowe. gdyby istniało inne Liège, prawdopodobnie miałoby inne tłumaczenie albo nie miałoby go wcale (porównaj Mechelen powyżej). nazwy z przejrzystym leżącym u ich podstaw apelatywnym leksemem mogą, ale nie muszą, być tłumaczone z użyciem przejrzystej treści. nazwa taka jak Rocky Mountains jest rzadko tłumaczona na niemiecki i niderlandzki, lecz zawsze na francuski: les Montagnes Rocheuses (Michel rateau, p.c.). jednakże niemiecki toponim der Schwarzwald jest tłumaczony na angielski jako Black Forest, na francuski jako la Forêt Noire, a na niderlandzki jako het Zwarte Woud. można oczekiwać, że „tłumaczenie” przejrzystych elementów leżących u podstaw jest w istocie dość arbitralne i może różnić się w zależności od języka. New York nie jest tłumaczone na francuski, niemiecki ani niderlandzki, lecz w hiszpańskim przejrzysty element New jest „tłumaczony”: Nueva York; podobnie w języku polskim: Nowy York. Lyons (1977) rozróżnia między nazwami osobowymi a nazwami miejscowości. z reguły imion i nazwisk się nie tłumaczy, np. John Major nie jest tłumaczony na język francuski jako Jean (le) Majeur. jednakże imiona i magne (f) = Charlemagne (e) = Karl der Grosse (g) = Karel de Grote (du.). nazwiska ważnych postaci historycznych są tłumaczone, np. Carolus Magnus (łac.) = Charlehumaniści przetłumaczyli swoje nazwisko na łacinę. Mercator pierwotnie names. coates (2012: 131) cites the example of Hereford, which was rendered as nazywał się De Cremer (zob. wyżej). etymologia ludowa jest czynnikiem zakłócającym tłumaczenie nazwy Hairy Foot w języku irlandzkich Cyganów z początku XX wieku.16 16 w sprawie socjolingwistycznych aspektów nadawania wielu nazw miejscowych zob. Walther (1968). a semantic-Pragmatic theory of Proper names 121straipsniai / artykuły 2) by contrast, it is sometimes just proprial lemmas that are translated. this jest to przypadek kilku imion, np. John, Jean, Johann, Jan lub Juan wywodzą się z pierwotnego proprialnego leksemu Johannes. we Flandrii ten sam mężczyzna może być czasem nazywany Jan (po niderlandzku) lub Jean (po francusku). Podobnie wielu mężczyzn o imieniu Piet (po niderlandzku) nazywa się również Pierre (po francusku). Innym przykładem jest Miriam, od którego wywodzą się Mary, Marie, Maria itd. oczywiście zależy to od wiedzy ludzi, gdzie kończy się zrozumiała synchronia, a zaczyna niezrozumiała diachronia (por. Brendler 2008). w ten sposób, poprzez rozróżnienie między nazwą a leksemem nazwy, można by nakreślić bardziej wyrafinowany obraz tłumaczenia nazw. sens (lub znaczenie) nie stanowi problemu w tłumaczeniu. Teoretyzowanie interfejsu między wyrażeniami właściwymi i niewłaściwymi ma implikacje neurofizjologiczne (i psycholingwistyczne); PtP stwierdza: „odniesienie semantyczne jest zapośredniczone przez znaczenie leksykalne i gramatyczne, a zatem koszty jego przetwarzania są wyższe” (coates 2012: 124); stąd wyższe w rzeczownikach pospolitych niż w nazwach. dalej (s. 132): „nazwy mają niższe koszty przetwarzania niż w pełni rozwinięte wyrażenia odnoszące się semantycznie”. Prowadzi to do Zasady Domyślności Odniesienia Onimicznego (ORDP), która głosi, że „domyślną interpretacją dowolnego ciągu językowego jest interpretacja jako nazwy (tj. jest on wolny od sensu)”. Jednak co pozostaje do zinterpretowania, jeśli w ogóle nie ma sensu? W związku ze słowami nonsensownymi Coates (2006b: 41) sam argumentuje: „nie będziecie w stanie odnosić się do czegokolwiek za pomocą słowa tegumai, dopóki nie powiem wam, jaki jest jego sens”. I właśnie tego ludzie chcą się dowiedzieć. Tak czy inaczej, nie przedstawiono żadnych dowodów eksperymentalnych ani innych na poparcie twierdzeń ORDP. jeśli nazwy mają znaczenie kategorialne, jak twierdzę ja i wielu innych, wynika z tego, że rzeczowniki pospolite są pierwotne, ponieważ przedmiotowe kategorie wywodzą się z rzeczowników pospolitych. rzeczywiście, dla Langackera (1991) rzeczowniki pospolite są rzeczownikami podstawowymi (por. Van Langendonck 2007a: 51, 117). Coates (2012: 132) posuwa się nawet do spekulacji, że „odniesienie proprialne/onomastyczne opiera się na krótszym łańcuchu neuronów lub wydajniej wyładowujących się synapsach”, w obrębie systemu although neuropsychologists like semenza and Zettin (1988: 718) just suggest “that proper names, like certain other categories, might be processed independently semantycznego”. Nie ma wzmianki o kosztach przetwarzania. Z psychologii wiadomo, że ludzie automatycznie próbują nadać sens dowolnemu ciągowi dźwięków lub liter, co potwierdza językową pierwotność rzeczowników pospolitych wraz z ich sensem definicyjnym. Jeśli chodzi o nazwy, to gdy jedyną wskazówką pozwalającą przywołać nazwę jest sens poziomu podstawowego (nieobecny nawet w PtP) oraz opcjonalnie — czy 122 acta WiLLy Van Langendonck Linguistica Lithuanica LXIX an incoherent set of connotations, the retrieving process will be hard. in the case of też w każdym razie — rzeczowniki pospolite, istnieje jednak spójny, polisemiczny zbiór sensów, który może znacznie łatwiej prowadzić do identyfikacji bytu. W istocie psycholingwiści przyjmują obecnie, że „w porównaniu z nazwami pospolitymi [tj. rzeczownikami pospolitymi, WVL] imiona i nazwiska ludzi są trudne do nauczenia się i zapamiętania” (Hollis i Valentine 2001: 99). Idea ta wywodzi się z eksperymentów psychologicznych, takich jak ten, który doprowadził do paradoksu Baker–Baker (Valentine, Brennen i Brédart 1996: 39). Krótko mówiąc, paradoks ten głosi, że co do zasady osoby, którym przedstawia się fotografię mężczyzny, dość łatwo przypisują jej apelatyw, taki jak baker, lecz z homofonicznym nazwiskiem Baker radzą sobie ze znacznie większą trudnością. Valentine, brennen i brédart (1996: 39) stwierdzają: „nazwiska przypominano sobie rzadziej niż zawody, nawet gdy chodziło o te same elementy”, jak w przypadku B/baker (nazwisko i apelatyw). Zakłada się, że w mózgu istnieje bezpośrednie połączenie między mężczyzną a nazwiskiem, lecz także sieć powiązanych znaczeń (chleb, piekarnia itd.), które pozwalają podmiotowi lepiej zachować relację między mężczyzną a zawodem piekarza niż relację między mężczyzną a nazwiskiem Baker. Wyjaśnia to również, dlaczego wraz z wiekiem ludzie znacznie łatwiej zapominają nazwiska niż rzeczowniki pospolite (james 2004). Takie ustalenia psycholingwistyczne są sprzeczne z zasadą domyślności odniesienia onimicznego, przynajmniej w sformułowaniu przyjętym w PtP. Z drugiej strony należy stwierdzić, że ustalenia te nie podważają twierdzenia, iż odniesienie onimiczne jest „domyślnym trybem odniesienia” (coates 2012: 132). W tym samym duchu Van Langendonck (2007a: 51, 117 i n.; 2008) twierdzi, że nazwy stanowią prototypowe rzeczowniki służące odniesieniu (denotacji), wykazując nieoznaczone cechy gramatyczne, takie jak określoność, a także przeważnie liczbę pojedynczą, konkretność i nieogólność. Biorąc to pod uwagę, stało się zapewne jasne, że mamy do czynienia z paradoksem: nazwy zapewniają prototypowe i najporęczniejsze narzędzie denotacji oraz odniesienia, lecz trudniej je wydobyć z pamięci niż semantycznie w pełni rozczłonkowane frazy rzeczownikowe pospolite z powodu braku sensu definicyjnego w nazwach. w związku z tym Coates (2012: 132) twierdzi, „że gdy odniesienie onimiczne za pomocą wyrażenia zostanie ustanowione, tj. gdy wyrażenie to stanie się nazwą, nie ma już the one in the huge literature on grammaticalization, where it has been argued that odwrotu…” Prawdopodobnie tak właśnie jest. Utrata określonego sensu będzie łatwiejsza niż jego odzyskanie. Twierdzenie to przypomina przypadek, w którym Van Langendonck (2009) concludes “that names are neither grammaticalized nor morfemy gramatyczne utraciły swój sens leksykalny i nie mogą powrócić do swojego leksykalnego źródła (zob. między innymi Brinton i Traugott 2005). Jeśli chodzi o nazwy, zleksykalizowane konstrukcje apelatywne lub nieonimiczne …, lecz przynajmniej ‘nazwy cization process that may trigger a number of formal processes, just as in the case of ewolucyjne’, tj. nazwy, które nie powstały w akcie illokucyjnym z proprialnego (lub innego) leksemu (imiona, tytuły filmów itp.), przeszły desemantygramatyczne kategorie, w których również zachodzi deseman-tyzacja.” a semantic-Pragmatic theory of Proper names 123straipsniai / artykuły 5. wnioski Moje ogólne wnioski są następujące: tezę PtP, że nazwy nie mają sensu, należy doprecyzować. nie mają one sensu definicyjnego, lecz presupozycje, tj. znaczenie gramatyczne i presupozycję kategorialną lub na poziomie podstawowym, a także znaczenia konotacyjne, pragmatyczne w leksemach nazw, takie jak emotywność, treść literacka i magiczna, a wreszcie konotacyjne, dodatkowe znaczenia odnoszące się do denotatu lub referenta nazwy, takie jak informacje encyklopedyczne lub subiektywne oraz aspekty znaczenia. założenie inherentnej presupozycji kategorialnej (na poziomie podstawowym) ma kluczowe znaczenie dla rozróżnienia między nazwami a leksemami nazw, spośród których najbardziej rzucają się w oczy leksemy proprialne. leksemy nazw mają jedynie potencjał denotacji i przyporządkowania do kategorii. Kiedy filozofowie i psychologowie rozważają znaczenie kategorialne, najwyraźniej przypisują je samej nazwie, a nie jej leksemowi. twierdzenie, że istota bycia nazwą tkwi w referencji, a nie w denotacji, należy odwrócić: denotacja jest pierwotna i unikatowa. w przeciwnym razie nie możemy nawet odróżnić nazw od opisów określonych i zaimków określonych. w użyciu języka referencję, wokację, nominację i ostencję należy traktować na równi. stąd sama referencja nie może definiować nazw. tylko akceptując unikatową denotację, możemy mówić o nazwach jako funkcjonujących w systemie ustalonej konwencji językowej i odnoszących się w użyciu języka. Morfoskładnia odzwierciedla tę sytuację, np. nazwy nie przyjmują restrykcyjnych zdań względnych i ujawniają swoje znaczenie kategorialne w pewnych ścisłych apozycjach, przynajmniej w niektórych językach indoeuropejskich, a także we wzorcach uzgodnienia w co najmniej jednym języku bantu, kirundi. Psycholingwistyka i neurolingwistyka potwierdzają te analizy. To, czy nazwy wchodzą do onomastykonu poprzez nadanie, czy za pośrednictwem powtarzanego odniesienia do konstrukcji apelatywnych lub innych, nie zmienia sytuacji. Zapewnienie synchronicznej kategoryzacji nazw jest możliwe dzięki ich inherentnemu znaczeniu poziomu podstawowego oraz założeniu, że ich denotacja obejmuje unikalność. Ani prosta definicja przekładu, ani definicja uwzględniająca znaczenie nie uniemożliwia nam przyjęcia, że pewną liczbę nazw, a być może ich lematów nazwowych, można tłumaczyć, choć na różne sposoby. Nie przedstawiono żadnych danych eksperymentalnych ani innych dowodów na rzecz onimiczności PtP. Na koniec chciałbym podkreślić, że gramatyka potwierdza wiarygodność semantyczno-pragmatycznych pojęć i tez niniejszej teorii.17 stwierdzenie, że 17 niniejsza teoria nie różni się zasadniczo od tez zawartych w Van Langendonck (2007a). Jednakże skupiłem się tutaj na rozróżnieniu między unikalną denotacją a unikalnym odniesieniem, doprecyzowując inne pojęcia, takie jak lemma nazwy, presupozycja i konotacja, oraz przedstawiając Reference Default Principle, although onymic reference appears to be “the default mode of reference”, provided ‘unique denotation’ underlies the ‘reference’. kilka ideas on name translation.