Lietuvos vietovardžių žodyno turtinimas

ZIGMAS ZINKEVIČIUS Kierunki badań naukowych: bałtystyka, historia języka litewskiego, dialektologia, onomastyka. WZBOGACANIE SŁOWNIKA NAZW MIEJSCOWYCH LITWY Istnieją nazwy miejscowe, które obecnie wyszły z użycia, ponieważ oznaczane nimi obiekty zniknęły. Takie nazwy miejscowe są jednak skarbem języka litewskiego i należy je włączyć do Słownika. Zazwyczaj znane są tylko starszemu pokoleniu, które powinno je zebrać i opisać. Nie ma znaczenia, że te nazwy miejscowe są wymieniane w źródłach pisanych. Wspomnienia starszych ludzi dostarczyłyby istotnych dodatkowych danych na temat ich historii oraz historii obiektów, które nimi oznaczano. Widać to na kilku przykładach z mojej rodzinnej okolicy. Cìbiškės (warianty: Cibikės, Cibikýnė, por. cìbė „koza”) – tak nazywano lewy brzeg rzeki Šventoji na północny wschód od Ukmergė w okresie międzywojennym, kiedy wskutek budowy zapory rzeka utworzyła duży zbiornik wodny, który zniknął po zlikwidowaniu zapory. Wtedy niepotrzebna stała się również nazwa miejscowa Cìbiškės wraz z wariantami. Jogvilų Paupė – tak w moim dzieciństwie nazywano polanę położoną na lewym brzegu Šventoji, między potokami Šiaušupis i Duoburėlis. Po zmianie poziomu wody Jogvilų Paupė zamieniła się w nieprzebyty trzcinowy gąszcz i jej dawna nazwa zanikła. Nie wiem, czy ktoś używa jej teraz, chyba że wspominając przeszłość. Jotūniškės – tak w moim dzieciństwie nazywano piękny zagajnik, położony przy drodze z rodzinnej miejscowości do wsi Jogvilų. Rosło w nim wiele malin, które chętnie zbieraliśmy. Z czasem zagajnik ten zarósł lasem znajdującym się obok i przestał istnieć jako odrębny obiekt. Wraz z nim zapomniano jego nazwę. Nie miałem okazji sprawdzić, czy ktoś ją teraz pamięta. Pašlaitė – niegdyś polana na lewym brzegu Šventoji, na południowy zachód od obecnej autostrady. Od południa oddzielało ją zbocze, od którego miejsce wzięło nazwę. Nazwa miejscowa stała się niepotrzebna i zanikła po zniszczeniu tego terenu podczas budowy autostrady. Nazwy Pašlaitė może czasem używać już tylko starsze pokolenie, wspominając przeszłość. Svirnàvietė – miejsce u ujścia Šiaušupis (dopływu Šventoji), które z czasem zmieniło się w nieprzebyty trzcinowy gąszcz. Nazwa pochodzi od słowa svìrnas, choć w moim dzieciństwie nikt już nie pamiętał, by stał tu taki budynek gospodarczy. Widocznie było to bardzo dawno temu. Związek omawianych i podobnych nazw miejscowych z analogicznymi nazwami występującymi w źródłach pisanych to już sprawa twórców Słownika. Nie ma wątpliwości, że Įžvalgos / Insights 173 ZIGMAS ZINKEVIČIUS Takie wspomnienia starszych ludzi bardzo przydałyby się autorom słownika, gdyby opublikowano ich więcej. Zanik nazw miejscowych to bardzo złożony proces. Zależy on od sposobu mówienia: w języku oficjalnym dana nazwa może już nie być używana, ale w zwykłej rozmowie wciąż się pojawiać. Zależy też od wieku mówiących: młodzież może już jej wcale nie znać, podczas gdy starsze pokolenie nadal ją pamięta. Wszystko to musi znajdować się w centrum uwagi badacza. To sprawia, że jego praca jest trudna, ale interesująca. Chcę zakończyć ten artykuł tak, jak go rozpocząłem – zachęcając starsze pokolenie do poszukiwania zanikłych nazw miejscowych w rodzinnych stronach. Nadesłano 6 czerwca 2014 r. ZIGMAS ZINKEVIČIUS Justiniškių 41-24, LT-05127 Wilno, Litwa [email protected] 174 Acta Linguistica Lithuanica LXX