Dėl „Lietuvos vietovardžių žodyno turtinimo“

349Spostrzeżenia / insights ona kaŽukauskaitė Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: leksykologia, onomastyka, historia języka. w sprawie „wzbogacenia Słownika litewskich nazw miejscowych” oczekiwałbym, że zachęta profesora Zygmunta Zinkevičiusa do zapisywania nazw miejscowości rodzinnych stron nie tylko mnie wydała się opublikowana w samą porę (Zinkevičius 2014: 173–174). Niejednokrotnie zdarzało mi się słyszeć albo czytać w gazetach regionalnych, publikacjach nazwy miejsc zasługujących z pewnego punktu widzenia na uwagę. Tym razem uwagę przyciągnęła książka Vytogala, poświęcona rodzinnej miejscowości najwybitniejszego mieszkańca Vytogali, lotnika Stasysa Girėnasa (1893–1933), w której między innymi wymieniono i omówiono nazwy miejscowości Vytogali i sąsiednich wsi. Wartościową publikację przygotował doktor nauk społecznych Benediktas Šetkus (Vytogala 2013). Redaktor publikacji pisze: „zmienia się obraz wsi. Znikają stare zagrody, nie ma już suszarni z paleniskami, szopami na plewy, szopami, przejazdami i innymi bezimiennymi zakamarkami” (Vytogala 2013: 128). Mnie, leksykografce, od razu wydały się „potrzebne” te durwingie, których nie znajdziemy w Słowniku języka litewskiego. dalej w książce, już w specjalnym rozdziale poświęconym toponimom, odnajduję także mikrotoponim utworzony na podstawie tego samego apelatywu: „Durvingis – brzeg otaczający półokrągłe bagno w zagrodzie Stasysa Lovčikasa” (Vytogala 2013: 234). Gospodarz zagrody, Stasys Lovčikas, osobiście szerzej skomentował to na piśmie: „W Vytogali dawniej często używano słowa „durvingis”. Mogło to być zakrętem ścieżki lub drogi, miejscem połączenia dwóch strumieni, miejscem styku dwóch ścian budynku. Mówiono: „Kopiec słomy ułożył w durvingisie”. „Poczekaj na mnie przy durvingisie ścieżki”. Durvingis to miejsce, w którym stykają się dwie linie. W stodołach w takich miejscach zazwyczaj znajdowały się także drzwi” Rzeczywiście w kartotece nazw własnych Instytutu Języka Litewskiego odnotowano Durvingis, ten sam, którego próbowałem dociec. Okazuje się, że to już nie nowość. Mimo wszystko wiadomość, moim zdaniem, jest warta uwagi: w tym, 2014 roku, Durvingiu nadal nazywa się wygięcie terenu wokół bagna z jednej strony. Wzbogacimy Słownik języka litewskiego o nowe słowo. Ciekawe, że tylko w Wytogole znane jest pospolite słowo durvingis i utworzona od niego nazwa geograficzna. Osobliwy fenomen Wytogoli – Galdapė, „miejsce zagrody Jona Čepasa na południowym skraju wsi, niedaleko strumyka Gėbenė. Na skraju lasu przy tym strumyku dawniej znajdowała się smołownia” (Vytogala 2013: 234). O tej Galdapė wspomina się nawet w 350 acta Linguistica Lithuanica LXXI że Galdãpė nie jest strumieniem, lecz suchym ona kaŽukauskaitė miejscem. czy on może już tu kiedyś był? W Małej Litwie Galdãpė jest prawym dopływem Ungury (Angrapy). W nazwach Prus Litwy -ap często występuje, natomiast na Litwie będzie chyba bardzo rzadkie (?). Drugi człon hydronimu -ap wiąże się z ide. *ap- ‘woda, rzeka’, por. pruskie ape ‘rzeka’ (Pėteraitis 1992: 65). Archaiczną Galdapę odnotował znany etnograf Vladas Statkevičius: jest to prawy dopływ Lokysty, płynącej przez moje rodzinne Šilalė. A więc witogalna Galdãpė doprowadziła mnie bezpośrednio do odkrycia. W kartotece nazw Galdãpė pochodzi, jak się zdaje, tylko z rejonu Šilalė. Artykuł Vladasa Statkevičiusa „Dokąd płyną umierające potoki”, po raz pierwszy opublikowany w rejonowej gazecie „Artojas” w Szyłokarczmie 23.03.1989, nr 35, a następnie przedrukowany w 7. tomie „Kraju Szyłokarczmy” (Statkevičius 2006: 630–632), dostarcza konkretnych informacji o nazwach dorzecza jednej rzeki — Lokysty, której długość wynosi 46 kilometrów. Autor, który sam przemierzył wszystkie te nadrzecza i okolice Lokysty, obrazowo opisuje, jak brodząc, wijąc się i sącząc, „prawie 80 potoków i strużek spływa do Lokysty z lasów, bagien i międzygórzy”. Wśród nich wymieniona Galdãpė, a być może znajdą się i takie, których kartoteki nie zawierają. przysłowiu: „ek y galdāape ožkų kaustyti“ (prawdopodobnie błąd korektorski przy zapisie Galdāpe). dość osobliwa, niemała ciekawostka: nazwa niegdysiejszego dworku Labgava w rejonie szyłelskim. przypuszcza się, że nazwa nie jest miejscowa, lecz została przyniesiona z Prus Wschodnich, gdzie znajdowały się rzeka i miasto Labgava // Labguva (Vanagas 1966: 189). w niedawno wydanym atlasie zespołów dworskich Litwy wspomina się dworek Labgava, folwark, na podstawie danych archiwalnych (atlasas 2012: 104). Zapisy mogą być przydatne przy wyjaśnianiu pojawienia się Labgavy w pobliżu Kwėdarny. byłby to już drugi przypadek (pierwszy – Galdãpė), gdy toponim Małej Litwy jest używany dokładnie w takiej samej postaci (tylko?) w rejonie szyłelskim. niech wolno będzie w tym kontekście wspomnieć także o jednym interesującym nazwisku, którego nie ma ani w Słowniku litewskich nazwisk, ani w kartotece antroponimicznej: Uginozai. zostało ono napisane, a dokładniej odlane na żelaznym pomniku nagrobnym na cmentarzu w Szyłelach: „Najlepszym rodzicom, Antanowi i Domiceli Ugin ozom, pogrążone dzieci”. Czekając na słownik nazw miejscowych, możemy przekazywać zasłyszane i zapisane nazwy miejscowe, zwłaszcza te zanikające, do Działu Nazewnictwa. 1901“. Źródła: atlas 2012: Atlas dworów i zespołów dworskich Litwy 1. Samorząd rejonu szyłokarczemskiego, oprac. Rasa Butvilaitė. Wilno: Wydawnictwo Wileńskiej Akademii Sztuk Pięknych. W sprawie „wzbogacania Słownika nazw miejscowych Litwy” 351Wnioski / insights statk evičiu s Vladas 2006: dokąd płyną umierające strumyki. – Ziemia Szyłelska 7, red. edvardas Vidmantas, albina auksoriūtė, edita korzonaitė. Wilno: Margi raštai. Wytogała 2013: Ziemia Szyłelska 6, drugie wydanie uzupełnione, red. benediktas Šetkus. Utena: UAB Utenos Indra. Literatura Pėteraitis Vilius 1992: Mała Litwa i Twanksta. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Vanagas aleksandras 1966: o budowie i pochodzeniu nazwy miejscowej Labguva. – Baltistica 1(2), 185–189. zinkev ičius zigm as 2014: Wzbogacanie słownika litewskich nazw miejscowych. – Acta Linguistica Lithuanica 70, 173–174. Nadesłano 2 października 2014 r. ona kaŽukauskaitė Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]