Greule Albrecht. „Deutsches Gewässernamenbuch. Etymologie der Gewässernamen und der Zugehörigen Gebiets-, Siedlungs- und Flurnamen“

Recenzijos / Reviews 269 HARALD BICHLMEIER Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg Sächsische Akademie der Wissenschaften Kierunki badań naukowych: hydronimia staroeuropejska, etymologia indoeuropejska, celtycka i germańska, fonologia historyczna i morfonologia, język mykeński, składnia staroirańska. Greule Albrecht NIEMIECKA KSIĘGA NAZW WÓD. ETYMOLOGIA NAZW WÓD ORAZ POWIĄZANYCH Z NIMI NAZW OBSZARÓW, OSAD I PÓL We współpracy z Sabine Hackl-Rößler. Berlin – Boston: de Gruyter, 2014, 634 s., 2 mapy na wyklejkach okładki. ISBN 987-3-11-019039-7 W przedstawianej tu Niemieckiej księdze nazw wodnych [DGNB] Albrecht Greule po raz pierwszy przedstawił całościowy przegląd nazw wodnych w niemieckim obszarze językowym. Już z tego powodu A. Greule zasługuje na podziękowanie i uznanie. Książka powstała w wyniku kilkuletniej pracy w latach 2006–2012 (s. 8) i może być uznana za summę jego wcześniejszych prac z zakresu toponomastyki w szerszym znaczeniu. Jest ona uzupełnieniem dzieła dotyczącego niemieckich nazw miejscowych, opublikowanego dwa lata wcześniej i opracowanego przez Manfreda Niemeyera (2012), różni się jednak od niego wyraźnie pod względem koncepcji i powstania: Niemiecka księga nazw miejscowych [DONB] mogła opierać się na szeregu wcześniejszych opracowań i jest wspólnym dziełem niemal 90 autorów. Omówione zostały HARALD BICHLMEIER 270 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Nazwy miejscowości liczących około 8 000 mieszkańców lub więcej. Ponieważ przy DONB współpracowało obok uznanych onomastyków i językoznawców (przede wszystkim germanistów) wielu historyków, jest to pewne. Natomiast DGNB die sprachwissenschaftliche Erklärung in etlichen Artikeln, zumal wenn sie vordeutsche Namen(bestandteile) behandeln, oft überholt. Zudem waren das Zielpublikum des DONB eher sprachwissenschaftliche Laien als Namenforzawdzięcza swoje powstanie przede wszystkim pracowitości autora. Omówiono tu około 3000 nazw zbiorników wodnych na niemieckim obszarze językowym. Czyni to dzieło jako całość, a zwłaszcza pod względem poziomu językoznawstwa, znacznie bardziej jednorodnym niż DONB. W tym kontekście należy również wskazać, że wraz z DGNB po raz pierwszy przedstawiono obszerne opracowanie onomastyczne dotyczące współczesnych toponimów w szerszym znaczeniu, w którym podjęto próbę uwzględnienia w prezentacji wiedzy współczesnej indoeuropeistyki. Nie można tego wystarczająco podkreślić, zważywszy na trwanie przeważającej większości przedstawicieli tego pokolenia badaczy na poziomie indoeuropeistyki à la Hans Krahe i Julius Pokorny (a tym samym ostatecznie na poziomie okresu przedwojennego). DGNB dzieli się na trzy części: wprowadzenie do powstawania i badań nazw zbiorników wodnych (s. 1–5) oraz ogólne objaśnienia dotyczące powstania książki, struktury artykułów, wyjaśnienia terminów fachowych itp. (s. 7–17). Główną część stanowi właściwa „księga nazw” (s. 21–619), a dzieło zamyka wykaz literatury (s. 621–634). Z tego ostatniego korzysta się nieco kłopotliwie, ponieważ tytuły danego autora są wprawdzie uporządkowane chronologicznie, lecz w „księdze nazw” cytuje się je według haseł tytułowych, które w wykazie literatury są w poszczególnych tytułach zapisane kursywą. Poszczególne hasła w „księdze nazw” w pierwszej części podają nazwę zbiornika wodnego w formie standardowego języka; w przypadku nazw utworzonych z wyrazów podstawowych, których rodzaj gramatyczny nie jest jednoznacznie określony, podają rodzajnik określony, a tym samym informację o rodzaju gramatycznym; ponadto zawierają informacje o położeniu i długości rzeki oraz – choć nie zawsze – informacje o wymowie (dialektalnej). Następnie podawanych jest kilka ważnych historycznych form poświadczających nazwę, wśród nich z reguły najstarsze poświadczenie. Dalej przedstawione są objaśnienia etymologiczne i historycznojęzykowe, a na końcu cytowana jest najważniejsza literatura. Nazwy zbiorników wodnych o identycznym brzmieniu zostały zebrane w jednym artykule, mogą jednak oczywiście mieć różne etymologie, które są następnie przedstawiane osobno dla każdego podartykułu. W przypadku zgodności etymologii podaje się ją tylko raz, na końcu artykułu, wspólnie dla wszystkich nazw. Greule Albrecht. Deutsches Gewässernamenbuch. Etymologie der Gewässernamen und der Zugehörigen Gebiets-, Siedlungsund Flurnamen Unter Mitarbeit von Sabine Hackl-Rößler. Recenzje / Reviews 271 Zasadniczo artykuły dostarczają wiarygodnych danych, jednak można w nich dostrzec także pewne niekonsekwencje, które częściowo przynajmniej dają się wyjaśnić procesem powstawania dzieła: A. Greule zasadniczo opiera się w swoich rekonstrukcjach rdzeni na LIV², obok tego spotykamy jednak również przestarzałe zapisy à la J. Pokorny: tak więc występuje „praindoeur. *h2em(H)-e- ‘lać, polewać’” (s. 125, hasło Emme) obok „ie. *amə- (> germ. *ama-) ‘działać energicznie, zabierać się do czegoś’” (np. s. 126, hasło Ems; tak np. IEW 36), co z pewnością oznacza praindoeur. *h2emh3- (LIV² 265 i n.), jak wynika choćby z s. 127, hasło Emsbach, gdzie czytamy: „praindoeur. A. Greule wprowadza zatem między praindoeuropejskim a poszczególnymi językami etap pośredni — indoeuropejski — który w dużej mierze odpowiada stanowi głosek rekonstruowanemu w IEW.}]} 恒一agaduhan 彩神争霸邀请码? # Invalid JSON? Need fix. sorry final analysis commentary *h2emh3- (> ig. *amə-) „dotykać, chwytać, brać się do czegoś” summary Niejasne pozostaje, czy A. Greule ma na myśli rzeczywisty etap pośredni, czy też chce w ten sposób wyjść naprzeciw czytelnikom, których przerasta podejście oparte na laryngalach. W przypadku ostatniego z wymienionych rdzeni, który w języku germańskim niezapośredniczonym wydaje się poświadczony jedynie w aisl. ama weiteren Gewässernamen, für die sie als Grundlage vorgeschlagen wird/wurde, vorliegen kann, oder nicht besser (immer?) von uridg. *h2em(H)- ‘gießen, be- ‘dręczyć, naprzykrzać się’, ami ‘męka’ i podobnych formach (IEW 778; de Vries 1962: 8; brak w EDPG), ze względów semantycznych i tak wątpliwe jest, czy rzeczywiście od niego należy wyprowadzać to oraz kilka innych wyrazów oznaczających Diese Uneinheitlichkeiten mag man einem fehlenden weiteren Korrektur- ‘wylewać’. Tym bardziej że można zrekonstruować leksem pragermański *ami-, *ama- ‘ciek wodny’ (cyt. za DGNB 126), który z pewnością należy raczej do wyżej wymienionego „praindoeuropejskiego *h2em(H)-e- ‘wylewać, polewać’”. przypisać przebiegowi, może ona jednak oczywiście również wynikać ze sposobu pracy Alphabet stehende Artikel oft auch wissenschaftlich und bibliographisch auf określonego przez wydawnictwo (informacja osobista A. Greule’a), zgodnie z którym gotowych artykułów hasłowych dotyczących nazw zasadniczo nie powinno się już uzupełniać/przeredagowywać itp. powinny być. Wytyczna ta doprowadziła również do tego, że nowsze, to znaczy znajdujące się dalej z tyłu, są w bardziej aktualnym stanie niż te znajdujące się z przodu. Biorąc pod uwagę sześcioletni okres powstawania (gromadzenie materiału i redagowanie artykułów), wiele rzeczy nie mogło już zostać uwzględnionych. Jest to godne ubolewania, ponieważ właśnie w ostatnich latach ukazało się kilka prac, które w badaniach nad najstarszymi warstwami nazw wodnych doprowadziły do swego rodzaju zmiany paradygmatu, dającej się prześledzić również w innych pracach A. Greule’a, na którą sam wskazuje (Greule 2011: 125): zwrot ku metodom i sposobom prezentacji stosowanym we współczesnej indogermanistyce. Z wytycznych wydawnictwa wynika jeszcze jeden problem, znany oczywiście również z dwóch najnowszych wydań ‘Kluge/Seebold’ (EWdS24, EWdS25), służących jako wzór dla DGNB (s. 8): w części etymologicznej zazwyczaj podaje się tylko jedno wyjaśnienie nazwy, natomiast przedstawienie, a tym bardziej HARALD BICHLMEIER 272 Acta Linguistica Lithuanica LXXII dyskusja konkurencyjnych propozycji ma miejsce tylko sporadycznie. W poszczególnych objaśnieniach zatem zdecydowanie nie zawsze jest jasne, czy chodzi o od dawna powszechnie uznawaną etymologię, którą być może jedynie zmodernizowano pod względem zapisu, czy też o (nową) propozycję A. Greulego (która mogła zresztą pochodzić również od niego samego i być już wcześniej opublikowana). Ponieważ dane bibliograficzne w każdym artykule są bardzo zwięzłe, również na tej podstawie nie można wyciągnąć żadnych wniosków, chyba że ma się do dyspozycji cytowaną literaturę i może to sprawdzić. Przykładem może być hasło Ems-Bach1 (s. 127): 795 Hemisa, 805 (kopia z XII w.) Emisa, Heimese, 1420 Emse. Nazwę wywodzi się z przedstaro-wysoko-niemieckiego *Amisa, rozważa się germańskie objaśnienie na podstawie rdzenia ‘dotykać, brać się do czegoś’, jak wyżej przedstawiono przy haśle Ems, albo celtycką etymologię na podstawie rdzenia ‘lać, polewać’, którą przyjmuje się również dla szwajcarskich nazw miejscowości Oberems, Niederems (Wallis) 1101–1300 Emesa, 1270 Hemesa, wywodzonych od celtyckiej nazwy hydronimicznej *Amisā (por. LSG 660, 899). Dla tego samego potoku (tam jednak podanego jako „Emsbach”) Greule 1998: 11 = 2007: 48 przyjmuje jeszcze: „idg. *Amesâ, s-Ableitung zu idg. *am- ‘koryto rzeki, rów’.” Ze względu na nazwy paralelne jest to nazwa staroeuropejska.”1 Brak przedstawienia konkurencyjnych propozycji oraz niezwykle zwięzłe dane bibliograficzne mogą być dla laika w dużej mierze obojętne, jednak temu, kto naukowo korzysta z DGNB, znacznie utrudnia to pracę: Nieuniknione będzie, że poszczególni badacze przedstawią „nowe” przemyślenia dotyczące nazw wodnych, które inni mieli już dawno. Ponadto w licznych przypadkach można mieć odmienne zdanie na temat etymologii lub klasyfikacji językowej etymonów, zwłaszcza jeśli chodzi o klasyfikację jako celtyckie versus staroeuropejskie/indoeuropejskie—przedposzczególnojęzykowe. Tak więc nazwy Isar (prawy dopływ Dunaju) < Isara (244f.), Isel (lewy dopływ Drawy) < 1312 Isel < *Isala (246), Isen (lewy dopływ Innu) < Isana (246) tradycyjnie określa się jako „wes.-ig.”, jednak wyjaśnienie celtyckie pozostaje nadal możliwością – i w pracach keltologicznych od dawna przyjmuje się je jako oczywiste:2 Ostatecznie wciąż nie wyjaśniono pewnie, czy interkonsonantyczna laryngalna w środku wyrazu, tj. w sylabie przedostatniej, w „staroeuropejskiej” warstwie nazw wodnych rzeczywiście uległa *awokalizacji, 1 Por. na temat szeregu nazw wodnych, które rzekomo mają zawierać właśnie ten rdzeń, Bichlmeier 2015b. 2 Por. np. Pokorny 1914: 293; DLG² 191; Delamarre 2012: 165. Greule Albrecht. Deutsches Gewässernamenbuch. Etymologie der Gewässernamen und der Zugehörigen Gebiets-, Siedlungsund Flurnamen Unter Mitarbeit von Sabine Hackl-Rößler. Recenzje / Reviews 273 podczas gdy w języku celtyckim jest to poświadczone.3 Ponadto wyżej wymieniony przymiotnik jest w języku celtyckim poświadczony również jako apelatyw: słowo oznaczające wiewiórkę w języku staroirlandzkim, íaru, jest derywatem zakładanego pra-celtyckiego przymiotnika z indywidualizującym sufiksem on i na gruncie przedstaroirlandzkiego *isarōn- „szybki” od przymiotnika pra-celtyckiego *isaro- ‘zwinny’ < praindoeur. *h1ish2-rózob.4 W konsekwencji *Isa-l/r/nā- < praindoeur. *h1ish2-l/r/néh2może być w każdym razie celtyckie; czy może być również przedceltyckie, należy uznać za niepewne tak długo, jak długo nie będzie można przedłożyć przykładów nazw zbiorników wodnych, które wykazują wokalizację praindoeur. *KHK- > *KaK, a nie leżeć na późniejszym celtyckim obszarze osadniczym lub językowym. W każdym razie właśnie w przypadku takich nazw przyporządkowanie do warstwy językowej jest utrudnione przez to, że zawsze trzeba również liczyć się z wariantem sufiksu *-eró, niezależnie od tego, czy wyjaśnia się go za Harđarsonem 2011 jako wddhierung praindoeur. *-ró, czy też inaczej. Właśnie w omawianym przypadku, z powodu uridg. *-h2-e- > *-aim w pozycji śródgłosowej, jednoznaczne przyporządkowanie nazw do jednej z obu warstw językowych stałoby się ostatecznie niemożliwe.5 Tego rodzaju przypadków można znaleźć bardzo wiele. W tak obszernym dziele nie może zabraknąć również błędów, które nie wynikają wyłącznie z odmiennego poglądu badacza na poszczególne zmiany głosowe itp. i w ten sposób prowadzą do innego wyniku niż u A. Greulego. Tak jest w przypadku nazwy rzeki Luhe (lewy dopływ Naab; DGNB 328). W tym miejscu A. Greule, na podstawie poświadczenia ahd. Loua (a. 905 [kopia z XII w.]) oraz współczesnej formy dialektalnej [lọu], przyjmuje celtyckie *lōā- < późnoindoeuropejskie. *plōā- (z typowym dla celtyckiego zanikiem p) jako formację w stopniu wzdłużonym od rdzenia późnoindoeuropejskiego *ple- ‘płynąć’ (LIV² 487 i n.: ‘pływać, unosić się’). Ta etymologia jest niemożliwa, ponieważ prajęzyk celtycki nie miał *ō; późnoindoeuropejskie *ō w pozycji śródgłosowej rozwinęło się w *ā, a w wygłosie w *ū.6 Jako rozwiązanie alternatywne można zaproponować rozumienie nazwy wodnej z Górnego Palatynatu jako formacji germańskiej, utworzonej albo od rdzenia późnoindoeuropejskiego *le- ‘brudzić’ (LIV² 414): podstawą jest wówczas późnoindoeuropejskie *ló-o- ‘brudzenie, brud’ lub *lo-ó- ‘brudzący, brudziciel’, będąca dla języków germańskich bezproblemową derywacją vṛddhi od późnoindoeuropejskiego. *lō-ozu jedno z tych dwóch utworzeń miało albo znaczenie „zaopatrzony w brud, charakteryzujący się brudem” → „brudny”, albo „należący do tego, kto brudzi 3 Por. McCone 1996: 51 n. ; nieco odmiennie EDPC 6: tylko w pierwszej sylabie? ; Zair 2012: 193–201, do *isarā197. 4 Por. Ziegler 2001. 5 Por. także Bichlmeier 2011, 2015a wraz z dalszą literaturą. 6 Por. McCone 1996: 54–65; EDPC 8, 9. HARALD BICHLMEIER 274 Acta Linguistica Lithuanica LXXII gehörig’, wobei die erste wahrscheinlicher ist; oder, unter dem Vorbehalt, dass eine semantische Verschiebung angenommen werden müsste, anzunehmen, dass auch eine Vddhi-Ableitung uridg. *lōh3o/eh2- > urgerm *lōa/ōzur wielostopniowej formacji *lóh3-o- ‘mycie’ lub *loh3-ó- ‘myjący, pracz’ (od praindoeuropejskiego rdzenia uridg. leh3- ‘myć’ [LIV² 418]) mogłaby występować.7 Jednakże ostatnio przytoczonych przykładów nie należy rozumieć jako zasadniczej krytyki DGNB. Wskazują one raczej, jak duże są jeszcze potrzeby badawcze w zakresie najstarszych warstw nazw wodnych w Europie Środkowej. Niedostrzeganie tych potrzeb badawczych, a częściowo także potrzeby nadrobienia zaległości, oznacza zamykanie oczu na rzeczywistość. Prace H. Krahego, W. P. Schmida i J. Udolpha dotyczące tego kompleksu zagadnień, w dużej mierze przestarzałe dziś pod względem metodologii (a z reguły także wyników), bezwzględnie wymagają (zgodnie z wielokrotnie ponawianym postulatem recenzenta) rewizji na aktualnym poziomie indoeuropeistyki. A. Greule, dzięki DGNB, uczynił wielki krok we właściwym kierunku. Jego książka przez wiele lat będzie dziełem standardowym i będzie mogła służyć jako cenna podstawa dalszych badań. Niezbędne byłoby wreszcie gruntowne i pełne zbadanie przynajmniej najstarszych warstw nazw wodnych w Europie Środkowej przez indoeuropeistów, wraz z omówieniem starszych propozycji w wielotomowym dziele. DGNB nie jest do tego najgorszą podstawą. LITERATUR Bichlmeier Harald 2011: Bayerisch-österreichische Ortsund Gewässernamen aus indogermanistischer Sicht: Teil 2: Isar und etymologisch Verwandtes sowie Addenda zu dem Beitrag in den BONF 46 (2009), 3-63. – Blätter für oberdeutsche Namenforschung 47, 2010[2011], 21–31. Bichlmeier Harald 2015: Einige indogermanistische Anmerkungen zum Namen der Luhe (Obpf.) (Bayerisch-österreichische Ortsund Gewässernamen aus indogermanistischer Sicht 7). – Blätter für oberdeutsche Namenforschung 52, 2015. [im Druck] Bichlmeier Harald 2015a: Isar, Isel, Isen, Iser, Isny – Reflexe einer keltischen Gewässernamensippe in Bayern und Österreich mit einem Anhang zu Isura (Bayerisch-österreichische Ortsund Gewässernamen aus indogermanistischer Sicht 8). – Österreichische Namenforschung 42, 2014[2015]. [im Druck] 7 Vgl. zum ganzen Komplex ausführlich Bichlmeier 2015. Greule Albrecht. Deutsches Gewässernamenbuch. Etymologie der Gewässernamen und der Zugehörigen Gebiets-, Siedlungsund Flurnamen Unter Mitarbeit von Sabine Hackl-Rößler. Recenzijos / Reviews 275 Bichlmeier Harald 2015b: Ammerbach und etymologisch Verwandtes. – Österreichische Namenforschung 42, 2014[2015]). [im Druck] Delamarre Xavier 2012: Noms de lieux celtiques de l’Europe ancienne (-500/ +500). Dictionnaire. (Collection Les Hespérides) Arles: Éditions Errance. de Vries Jan 1962: Altnordisches etymologisches Wörterbuch. 2. erg. Aufl. Leiden: Brill. DLG²: Delamarre Xavier: Dictionnaire de la langue gauloise. Une approche linguistique du vieux-celtique continental. Préface: Pierre-Yves Lambert. 2e édition revue et augmentée. Paris: Éditions Errance 2003. EDPC: Matasović Ranko: Etymological Dictionary of Proto-Celtic. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 9) Leiden – Boston: Brill 2009. EDPG: Kroonen Guus: Etymological Dictionary of Proto-Germanic. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 11) Leiden – Boston: Brill 2013. EWdS24: Kluge Friedrich / Seebold Elmar: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. 24., durchges. u. erw. Aufl. Berlin – New York: de Gruyter 2002. EWdS25: Kluge Friedrich / Seebold Elmar: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. 25. Aufl. Berlin – Boston: de Gruyter 2011. Greule Albrecht 1998: Gewässernamenschichten im Flußgebiet der Lahn. – Nail Robert (Hg.): Die Welt der Namen. Sechs namenkundliche Beiträge. (Schriften der Universitätsbibliothek Marburg 87) Marburg: Universitätsbibliothek Marburg, 1–17. Greule Albrecht 2007: Etymologische Studien zu geographischen Namen in Europa. Ausgewählte Beiträge 1998-2006 herausgegeben von Wolfgang Janka und Michael Prinz. (Regensburger Studien zur Namenforschung 2) Regensburg: edition vulpes. Greule Albrecht 2011: Arbeitsund Darstellungstechniken des Deutschen Gewässernamenbuchs. In: Ziegler, Arne / Windberger-Heidenkummer, Erika (Hgg.): Methoden der Namenforschung. Methodologie, Methodik und Praxis. Berlin: Akademie-Verlag, 117–126. Harđarson Jón Axel. 2011: Um orđiđ járn í fornnorrænu og forsög þess. – Orđ og tunga 13, 93–121. IEW: Pokorny Julius: Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. I. Band. München – Basel: A. Francke 1959. LIV²: Rix Helmut et al.: Lexikon der indogermanischen Verben. Die Wurzeln und ihre Primärstammbildungen. Zweite, verb. u. erw. Aufl. Wiesbaden: Reichert 2001. HARALD BICHLMEIER 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXII LSG: Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen. Dictionnaire toponymique des communes suisses. Dizionario toponomastico dei communi svizzeri, hrsgg. vom Centre de Dialectologie an der Universität Neuchâtel unter der Leitung von Andres Kristol. Frauenfeld – Stuttgart – Wien: Huber, Lausanne: Editions Payot 2005. McCone Kim 1996: Towards a Relative Chronology of Ancient and Medieval Sound Change. (Maynooth Studies in Celtic Linguistics 1) Maynooth: Department of Old and Middle Irish, St. Patrick’s College. Niemeyer Manfred (Hg.) 2012: Deutsches Ortsnamenbuch. Berlin – Boston: de Gruyter. Pokorny Julius 1914: Herkunft und Etymologie des Wortes Eisen. – Kuhns Zeitschrift 46, 292–294. Zair Nicholas 2012: The Reflexes of the Proto-Indo-European Laryngeals in Celtic. (Brill’s Studies in Indo-European Languages and Linguistics 7). Leiden – Boston: Brill. Ziegler Sabine 2001: Altirisch íaru, das „flinke“ Eichhörnchen. – Fritz, Matthias / Zeilfelder, Susanne (Hgg.): Novalis Indogermanica. Festschrift für Günter Neumann zum 80. Geburtstag. Graz: Leykam, 587–590. Złożono 2 czerwca 2015 r. HARALD BICHLMEIER Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg Instytut Porównawczej Językoznawstwa Indoeuropejskiego ul. Kochstr. 4/16, D-91054 Erlangen harald.bichlme[email protected] Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg Instytut Orientalistyczny Seminarium Indoeuropeistyki i Językoznawstwa Ogólnego Ludwig-Wucherer-Str. 2, D-06108 Halle (Saale) [email protected] Pracownia w Jenie Sächsische Akademie der Wissenschaften Etymologiczny słownik języka staro-wysoko-niemieckiego Zwätzengasse 12, D-07743 Jena [email protected]