William R. Schmalstieg. „Studies in Old Prussian“

Recenzijos / Reviews 263 DANIEL PETIT École Normale Supérieure, Paryż. Dziedziny badań: filologia klasyczna, indoeuropeistyka, bałtystyka. William R. Schmalstieg STUDIA NAD JĘZYKIEM STAROPRUSKIM Krytyczny przegląd odnośnej literatury przedmiotu z lat 1975–2005 Wilno: Vaga, 2015, 479 s. ISBN: 978-5415-02-384-4 Książka ta inauguruje nową serię poświęconą językowi i kulturze staropruskiej, Billēmai bhe ersinnimai („rozmawiamy i uczymy się”). Według redaktorów celem tej nowej serii jest „rozmawiać o naszej kulturze” oraz „poznać wkład kultury globalnej w badanie naszego rozumienia języka staropruskiego i jego own culture’, which is an ambitious goal, opening new horizons to the underswschodnioeuropejskiego środowiska kulturowego. Zbiór rozpoczyna nowa książka znanego amerykańskiego językoznawcy, bałtysty i slawisty Williama R. Schmalstiega (dalej WS) na temat języka staropruskiego. Czytelnikom tej recenzji z pewnością nie muszę przedstawiać WS. Jego prace dotyczące języków bałtyckich, zwłaszcza staropruskiego i litewskiego, stały się dziełami referencyjnymi dla wszystkich zajmujących się tą dziedziną: An Old Prussian Grammar (1974), Studies in Old Prussian (1976), A Lithuanian Historical Syntax (1988), The Historical Morphology of the Baltic Verb (2000). Każde z tych dzieł charakteryzuje się bezpośrednią znajomością filologii bałtyckiej oraz imponującą głębią analizy, co czyni WS jednym z najwybitniejszych żyjących ekspertów w tej dziedzinie. W 1976 roku WS opublikował Studies in Old Prussian, A Critical Review of the Relevant Literature in the field from 1945 (The Pennsylvania State University Press, 420 stron). Zgodnie z przedmową celem książki było „krytyczne przeanalizowanie literatury opublikowanej na temat języka staropruskiego od końca II wojny światowej w 1945 roku” (s. ix); książkę podzielono na dziesięć ogólnych części: Ludność staropruska; Sudowianie lub Jaćwingowie; Język staropruski; Teksty w języku staropruskim; Fonologia; Morfologia nominalna języka staropruskiego; DANIEL PETIT 264 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Zaimki, przysłówki i przyimki; Morfologia czasownika języka staropruskiego; Miscellanea; Etymologie staropruskie. Niniejsza książka, opublikowana niemal czterdzieści lat po swoim „starszym bracie”, ma ten sam cel i zamierza — jak ujmuje to WS we wstępie — „dokonać przeglądu, a niekiedy skomentować niektóre z najważniejszych osiągnięć w badaniach nad językiem staropruskim od czasu publikacji tomu Studies in Old Prussian w 1976 roku”. Obie książki razem oferują przegląd badań nad językiem staropruskim z ostatnich siedemdziesięciu lat, dokonany przez jednego z czołowych badaczy tej dziedziny. Publikacja tej nowej książki odbywa się jednak na tle całkowicie odmiennym od tego z 1976 roku. Nie tylko państwa bałtyckie odzyskały niepodległość, co ożywiło kontakty naukowe w środowisku akademickim, lecz także w ostatnich latach dokonał się znaczny postęp w filologii bałtyckiej i staropruskiej. Można by nawet posunąć się do stwierdzenia, że w naszym podejściu do języka staropruskiego dokonała się całkowita rewolucja. To całkowite odwrócenie perspektywy jest wynikiem pojawienia się nowych pokoleń badaczy, którzy gruntownie odnowili naszą wiedzę o języku staropruskim (Vladimir N. Toporov, Wojciech Smoczyński, Vytautas Mažiulis, Frederik Kortlandt, Pietro Umberto Dini), oraz publikacji przełomowych dzieł, takich jak Prusskij Jazyk (V. N. Toporov, 1975–1990), Prūsų kalbos etimologijos žodynas (V. Mažiulis, 1988–1997) i Lexicon der altpreussischen Verben (W. Smoczyński, 2007). Niniejsze Studies in Old Prussian są rezultatem tego okresu ogromnych przemian i mają na celu spojrzenie wstecz na jego osiągnięcia historyczne. Napisanie krytycznego przeglądu literatury wymaga posiadania dwóch cech. Po pierwsze, konieczne jest zachowanie wystarczającego dystansu wobec własnych teorii, aby móc obiektywnie oceniać rozbieżne poglądy innych; nie byłoby nic gorszego niż ocenianie wkładu innych uczonych przez wąski pryzmat własnych opcji, co mogłoby doprowadzić do wyniszczającego solilokwium. Pierwsze spojrzenie na nową książkę WS pokazuje, że nie mamy tu do czynienia z takim przypadkiem: w dyskusji o literaturze WS zawsze formułuje wyważone oceny i z elegancją oraz uczciwością odwołuje się do prac swoich kolegów. Nawet gdy nie zgadza się z poglądami przyjmowanymi przez innych uczonych, nie przedstawia ich w sposób wypaczony ani nie odrzuca ich bezceremonialnie. Taki jest właściwy sposób uprawiania nauki — jako pełnego szacunku dialogu między osobami pracującymi nad tymi samymi zagadnieniami, lecz mającymi różne doświadczenia. Drugą cechą jest kompletność i dokładność. Biorąc pod uwagę ogromną liczbę opracowań dotyczących języka staropruskiego, stanowi to szczególnie trudne wyzwanie i nie można oczekiwać od żadnego recenzenta, że będzie znał wszystko, co napisano o języku staropruskim. Jednak WS podjął godny uznania wysiłek, aby uchwycić pełną różnorodność poglądów i opinii na temat języka staropruskiego, a obraz wyłaniający się z jego książki daje prawdziwy i rzetelny ogląd badań nad językiem staropruskim w omawianym okresie. William R. Schmalstieg. Studies In Old Prussian Recenzijos / Recenzje 265 Książka podzielona jest na 11 rozdziałów obejmujących wszystkie obszary języka staropruskiego, od jego dokumentacji po analizę jego gramatyki. Rozdział 1 (s. 31–32) stanowi bardzo krótkie wprowadzenie podsumowujące zakres książki. Rozdział 2 (s. 33–45) dotyczy wydań tekstów staropruskich; dwa z nich ukazały się w okresie objętym książką: wydanie referencyjne korpusu staropruskiego autorstwa V. Mažiulisa w dwóch tomach (1966 i 1981) oraz faksymile Pierwszego katechizmu opublikowane w 1995 roku przez Bonifacasa Stundžię i Mikelisa Klusisa (Pirmoji Prūsų knyga). Edycja filologiczna ma na celu możliwie wierne odtworzenie tekstu w postaci, w jakiej został podany w oryginalnej publikacji, najlepiej za pomocą faksymile; nie może wykraczać poza słowo pisane. Interpretacja fonetyczna to inna kwestia, którą podjęli różni uczeni, zwłaszcza M. Klusis (Ponto-Baltica, 6, 1995) w odniesieniu do Pierwszego katechizmu, Toshikazu Inoue (Normalizacija prusskogo jazyka Enxiridiona, Kobe, 1992) w odniesieniu do Trzeciego katechizmu oraz elektroniczne wydanie Kortlandta (1996) obejmujące cały korpus. Rozdział 3 (s. 43–122) poświęcony jest ortografii i fonologii staropruskiej. Jest to dziedzina, na temat której wiele napisano w latach 1975–2005. Jak wiadomo, stanowisko WS w kwestii ortografii staropruskiej sprowadza się do tego, że zaskakujące byłoby znalezienie wysokiego stopnia dokładności „w zapisie fonetycznym sporządzonym przez niemieckiego pastora” (s. 48). Dlatego zachęca on do sceptycyzmu wobec „tego, co wydaje mi się nadmiernym poleganiem na ortografii”. Na drugim końcu tego łańcucha W. Smoczyński próbował zaproponować całościowy system ortografii staropruskiej, opierając się na zwyczajach piśmienniczych i błędach skrybów. Użycie makronu, na przykład (s. 53–57), ocenia się różnie, zależnie od przyjętej filozofii dotyczącej ortografii staropruskiej: jako nieregularnego znaku diakrytycznego dla jednych, regularnego oznaczenia długości i tonu dla innych albo niekiedy skrótu dyftongów nosowych. W każdym razie, jak wykazał Inoue (por. s. 65), większość słów napotkanych w Enchiridionie wykazuje „formy zmieniające się allograficznie”, co sugeruje ostrożność w odniesieniu do dokładności ortografii staropruskiej. Moim zdaniem poglądy WS w tej kwestii, uznające, że „występowały liczne odstępstwa” (s. 67), są w pełni uzasadnione, nawet jeśli uważam, że typologia ortografii staropruskiej jest zadaniem, które można zrealizować, choćby niedoskonale. Nie trzeba dodawać, „OPr. teksty oferują zbyt ograniczony korpus dla znaczącej interpretacji statystycznej” (s. 72). W niektórych kwestiach WS ma własne poglądy, których nie podziela większość badaczy, na przykład w sprawie praindoeuropejskiej monoftongizacji wygłosowego *-on do *-ō w niektórych pozycjach sandhi (por. s. 84–85), lecz przedstawia te poglądy z niezbędnym krytycznym dystansem. Istnieje również dobra dyskusja na temat twierdzenia F. Kortlandta, że „podwójne spółgłoski w OPr. może wskazywać na akcent padający na następującą samogłoskę’ (s. 95), na podstawie przykładów takich jak semmē ‘ziemia’, weddē ‘przyniósł, poprowadził’, billīt ‘powiedzieć’; WS odrzuca ten pogląd i trzyma się tradycyjnej analizy podwójnego zapisu jako wskazującego na zwięzłość DANIEL PETIT 266 Acta Linguistica Lithuanica LXXII poprzedzającej samogłoski. Poniżej znajduje się znakomita dyskusja na temat błędów skrybów oraz zakresu, w jakim tekst powinien być emendowany (s. 109 i nast.). Rozdział 4 (s. 123–203) dotyczy morfologii i opisuje zarówno morfologię nominalną, jak i werbalną. Omówiono praktycznie wszystkie trudne kwestie morfologii staropruskiej, a przedstawiony obraz jest wystarczająco szczegółowy, by zapewnić dobry przegląd problematyki aktualnie dyskutowanej w filologii staropruskiej: hapax legomenon poklausīmanas ‘słyszany’, często nadmiernie wykorzystywany w rekonstrukcji indoeuropejskiej jako pozostałość formacji imiesłowowej *-menos (s. 125 i 176); niewyjaśniona odmiana rodzajnika określonego, na przykład w dopełniaczu steison (s. 130–133); struktura zaimków osobowych (s. 153–154); końcówka preterytu -ts (s. 165); preteryt czasownika ‘być’, be ‘był’ (s. 169); los rodzaju nijakiego (s. 182–184 i 200–201); ablaut tematyczny (s. 196–198) itd. Następny rozdział (rozdz. 5, s. 206–290) poświęcony jest słownictwu. Zasadniczo składa się on z omówienia pochodzenia poszczególnych leksemów staropruskich i może być postrzegany jako bibliograficzny dodatek do staropruskiego słownika etymologicznego. Wiele z nich to złożenia, takie jak paustocaica ‘dziki koń’ (s. 205), medenixtaurw’ ‘bażant’ (s. 207) itd. Wiele nowych etymologii zaproponował zwłaszcza W. Smoczyński w swoich licznych pracach o języku staropruskim. Niekiedy WS dodaje własną opinię, na przykład na temat staropruskiego accodis ‘otwór w ścianie służący do odprowadzania dymu’ (s. 245). Szczegółowo omówiono również listę izoglos leksykalnych wspólnych dla języka staropruskiego i litewskiego, opartą na artykule Ademolla Gagliano (s. 281–286). Dane przedstawiono w dość fragmentaryczny sposób, omawiając każdy leksem osobno; Słowa staropruskie nie są sklasyfikowane w porządku alfabetycznym, lecz według sposobu, w jaki omawiano je w literaturze. Nie stanowi to właściwie przeszkody w lekturze, prawdą jest jednak, że indeks słów byłby bardzo przydatny do ułatwienia czytelnikom orientacji. Rozdział 6 (s. 291–325) dotyczy składni. Jak powszechnie wiadomo, głównym problemem składni staropruskiej jest jej skrajna zależność od niemieckiego tekstu oryginalnego oraz kwestia interferencji językowej, która w przypadku staropruskim przybiera radykalne formy. Jest to prawdopodobnie powód, dla którego składnia staropruska była badana w mniejszym stopniu niż inne obszary gramatyki. Nie ulega wątpliwości, że wpływ niemczyzny na język staropruski był ogromny, jednak wpływ ten należy rozróżnić na różne poziomy, od germanizacji języka staropruskiego (kontaktu językowego) po mniej lub bardziej sztuczne formy interferencji tekstowej wynikające z procesu tłumaczenia słowo w słowo (kontaktu filologicznego), co jest czymś innym. Do tych dwóch poziomów można również dodać wpływ samego procesu tłumaczenia, który w niektórych przypadkach prowadził tłumacza do konstruowania zasad i kryteriów pomocnych w jego własnej orientacji. Zakwalifikowanie danego zjawiska jako wynikającego z kontaktu językowego, do William R. Schmalstieg. Studies In Old Prussian Recenzijos / Reviews 267 Kontakt filologiczny lub konstruowanie reguł przekładu to szczególnie trudne zadanie. Na przykład obecność rodzajnika określonego w języku staropruskim (stpr. stas, por. s. 291–297 i 308–312) może odzwierciedlać zarówno cechę staropruszczyzny jako języka silnie zniemczonego, wynikającą z kontaktu językowego, jak i ilustrować powtarzające się oddziaływanie niemieckiego tekstu substratowego; równie prawdopodobne jest, że tłumacz, rozpoznawszy odpowiedniość niemiecko-pruską (der / stas), świadomie wykorzystał ją jako część swojej gramatyki przekładu. Pojęcie „gramatyki przekładu” szczególnie dobrze nadaje się do opisu korpusu staropruskiego; zakłada ono konstruowanie i zapamiętywanie reguł. Szczególnie obiecującym kierunkiem badań w ostatnich dziesięcioleciach było porównywanie różnych przekładów dokonanych w językach bałtyckich: przekłady staropruskie należy rozpatrywać w świetle innych przekładów pochodzących z tego samego okresu (starolitewskich i starołotewskich). Następny rozdział (rozdz. 7, s. 327–375) przedstawia „krótsze teksty staropruskie”, z których część ujrzała światło dzienne w omawianym okresie. Epigram bazylejski (s. 327–335), odkryty w latach 70. XX wieku, jest szczególnie intrygującym tekstem, którego interpretacja wciąż budzi kontrowersje. WS następnie szczegółowo omawia (s. 338–375) tak zwany „słownik jaćwieski” (Pogańske gwary z Narewu „pogańskie gwary znad Narwi”), odkryty (i zagubiony) w 1985 roku przez niejakiego Vjačeslava Zinova i opublikowany w 1985 roku przez Zigmada Zinkevičiusa. Język tego słownika był przedmiotem licznych debat; jest on bez wątpienia bałtycki, ale nie można go utożsamić z żadnym znanym językiem bałtyckim. Paradoks tego tekstu polega na tym, że jest on unikatowym źródłem, a mimo to doczekał się stosunkowo niewielu opracowań, jak gdyby istniała pewna niechęć do jego badania. Można to oczywiście tłumaczyć burzliwą historią rękopisu. Obrazoburcze pytanie, którego nigdy się nie zadaje, brzmi: czy słownik V. Zinova nie mógłby być falsyfikatem, a nie autentycznym dokumentem; aby rozwiać to podejrzenie, należałoby uzyskać dostęp do notesu V. Zinova, odnaleźć i przesłuchać samego V. Zinova oraz zebrać jak najwięcej danych na temat materialnego przekazu tego tekstu. Rozdział 8, poświęcony odrodzeniu języka staropruskiego (s. 377–381), jest bardzo krótki. Opisuje próby odtworzenia nowożytnego języka pruskiego jako żywego języka, w szczególności podejmowane przez Letasa Palmaitisa. Ocena WS w tej kwestii jest krytyczna, lecz życzliwa (s. 378): „Moim zdaniem jest to fascynujące ćwiczenie intelektualne, chociaż wątpię, by nowożytny język pruski kiedykolwiek stał się językiem zdolnym do funkcjonowania. […] Można jednak jedynie życzyć sukcesu tym, którzy pragną odtworzyć nowożytny język pruski.” Nazwy miejscowości omówiono w rozdziale 9 (s. 383–416). Toponimia jest jedną z najbardziej obiecujących dziedzin badań nad językiem staropruskim, ponieważ może dostarczyć nowych materiałów do ograniczonego korpusu piśmiennictwa i poszerzyć naszą wiedzę o słownictwie staropruskim. Ponadto nazwy miejscowości mają własną wewnętrzną DANIEL PETIT 268 Acta Linguistica Lithuanica LXXII logikę, a ich badanie stanowi odrębną dyscyplinę. To samo można powiedzieć o imionach osobowych (rozdz. 10, s. 417–423). Końcowy rozdział (rozdz. 11, s. 425–442) poszerza pole widzenia, przedstawiając relacje języka staropruskiego z innymi językami. Pozycja języka staropruskiego w obrębie języków bałtyckich jest trudna do określenia, nie tylko ze względu na jego liczne rozbieżności z językami bałtyckimi wschodnimi, lecz także z powodu naszej niezdolności do zrekonstruowania wspólnego języka bałtyckiego jako przodka zarówno języków bałtyckich zachodnich, jak i wschodnich. Jest to bardzo dobra książka, zarówno dobrze napisana, jak i przyjazna dla czytelnika, dająca dobry przegląd żywotności badań nad językiem staropruskim w ostatnich dziesięcioleciach. W. R. Schmalstiegowi należą się gratulacje za to niezwykle użyteczne narzędzie, które wieńczy jego twórczą karierę, oddaje sprawiedliwość dorobkowi naukowemu jego kolegów i toruje drogę przyszłym badaniom nad językiem staropruskim. Złożono 28 maja 2015 r. DANIEL PETIT École normale supérieure 45, rue d’Ulm, 75005 Paryż, Francja [email protected]