William R. Schmalstieg. „Studies in Old Prussian“

DANIEL PETIT École Normale Supérieure, Paryż Dziedziny badań: filologia klasyczna, indoeuropeistyka, bałtystyka. William R. Schmalstieg STUDIA NAD STAROPRUSKIM Krytyczny przegląd odpowiedniej literatury z lat 1975–2005 Vilnius: Vaga, 2015, 479 p. ISBN: 978-5415-02-384-4 Ta książka zapoczątkowuje nową serię poświęconą językowi i kulturze staropruskiej, Bilėmai bhe ersinnimai („rozmawiamy i uczymy się”). Według redaktorów celem tej nowej serii jest „rozmawiać o naszej kulturze” oraz „poznać wkład kultury światowej w badanie naszej własnej kultury”; jest to ambitny cel, otwierający nowe horyzonty dla rozumienia języka staropruskiego i jego wschodnioeuropejskiego otoczenia kulturowego. Serię rozpoczyna nowa książka znanego amerykańskiego językoznawcy, bałtysty i slawisty Williama R. Schmalstiega (dalej: WS), poświęcona językowi staropruskiemu. Nie muszę chyba przedstawiać WS czytelnikom tej recenzji. Jego prace dotyczące języków bałtyckich, zwłaszcza staropruskiego i litewskiego, stały się pozycjami referencyjnymi dla wszystkich zajmujących się tą dziedziną: An Old Prussian Grammar (1974), Studies in Old Prussian (1976), A Lithuanian Historical Syntax (1988), The Historical Morphology of the Baltic Verb (2000). Każda z tych prac charakteryzuje się doskonałą znajomością filologii bałtyckiej i imponującą głębią analizy, co czyni WS jednym z najwybitniejszych żyjących ekspertów w tej dziedzinie. In 1976, WS published Studies in Old Prussian, A Critical Review of the Relevant Literature in the field from 1945 (The Pennsylvania State University Press, 420 pages). According to the foreword, the purpose of the book was ‘to examine critically the literature published about the Old Prussian language since the end of World War II in 1945’ (p. ix); the book was divided into ten general sections: The Old Prussian people; The Sudovians or Jatvingians; The Old Prussian language; Texts in Old Prussian; Phonology; Old Prussian nominal morphology; Recenzijos / Reviews 263 DANIEL PETIT Zaimki, przysłówki i przyimki; morfologia czasownika staropruskiego; miscellanea; etymologie staropruskie. Niniejsza książka, opublikowana niemal czterdzieści lat po swoim „starszym bracie”, ma ten sam cel i zamierza „omówić, a niekiedy skomentować niektóre z najważniejszych dokonań w badaniach nad językiem staropruskim od czasu publikacji tomu Studies in Old Prussian w 1976 roku”, jak ujmuje to WS we wstępie. Razem obie książki przedstawiają przegląd badań nad językiem staropruskim z ostatnich siedemdziesięciu lat, dokonany przez jednego z czołowych badaczy tej dziedziny. Publikacja tej nowej książki odbywa się jednak w zupełnie innych okolicznościach niż w 1976 roku. Nie tylko państwa bałtyckie odzyskały niepodległość, co ożywiło kontakty naukowe w środowisku akademickim, lecz także w ostatnich latach nastąpił znaczący postęp w bałtystyce i filologii staropruskiej. Można wręcz mówić o całkowitej rewolucji w naszym podejściu do języka staropruskiego. Ta gruntowna przemiana jest skutkiem pojawienia się nowych pokoleń badaczy, którzy w istotny sposób odnowili naszą wiedzę o staropruskim (Vladimir N. Toporov, Wojciech Smoczyński, Vytautas Mažiulis, Frederik Kortlandt, Pietro Umberto Dini), oraz publikacji przełomowych książek, takich jak Prusskij Jazyk (V. N. Toporov, 1975–1990), Prūsų kalbos etimologijos žodynas (V. Mažiulis, 1988–1997) i Lexicon der altpreussischen Verben (W. Smoczyński, 2007). Te Studies in Old Prussian są owocem okresu wielkich przemian i mają na celu spojrzenie wstecz na jego osiągnięcia historyczne. Napisanie krytycznego przeglądu literatury wymaga dwóch cech. Po pierwsze, trzeba zachować odpowiedni dystans wobec własnych teorii, aby móc obiektywnie oceniać rozbieżne poglądy innych; nic nie byłoby gorsze niż osądzanie dorobku innych badaczy przez wąski pryzmat własnych przekonań, co mogłoby prowadzić do druzgocącego monologu. Już pierwszy rzut oka na nową książkę WS pokazuje, że tak nie jest: omawiając literaturę, WS zawsze wydaje wyważone sądy oraz odnosi się do prac kolegów z elegancją i uczciwością. Nawet gdy nie zgadza się z poglądami innych badaczy, nie przedstawia ich w zniekształcony sposób ani nie odrzuca ich bez uzasadnienia. Tak właśnie należy uprawiać naukę: jako pełen szacunku dialog między osobami o różnym przygotowaniu, które badają te same zagadnienia. Drugą cechą jest kompletność i rzetelność. Biorąc pod uwagę ogromną liczbę prac poświęconych językowi staropruskiemu, jest to szczególnie trudne zadanie i nie można oczekiwać, że każdy recenzent będzie znał wszystko, co napisano na ten temat. WS podjął jednak godny pochwały wysiłek, by uchwycić pełną różnorodność myśli i opinii o języku staropruskim, a obraz wyłaniający się z jego książki wiernie i bezstronnie przedstawia badania nad staropruskim w omawianym okresie. 264 Acta Linguistica Lithuanica LXXII William R. Schmalstieg. Studies In Old Prussian Książka składa się z 11 rozdziałów obejmujących wszystkie zagadnienia dotyczące języka staropruskiego, od jego dokumentacji po analizę gramatyki. Rozdział 1 (s. 31–32) to bardzo krótkie wprowadzenie podsumowujące zakres książki. Rozdział 2 (s. 33–45) dotyczy wydań tekstów staropruskich; dwa z nich opublikowano w omawianym okresie: dwutomowe wydanie referencyjne korpusu staropruskiego przygotowane przez V. Mažiulisa (1966 i 1981) oraz faksymile Pierwszego katechizmu, opublikowane w 1995 roku przez Bonifacasa Stundžię i Mikelisa Klusisa (Pirmoji Prūsų knyga). Wydanie filologiczne ma na celu możliwie najwierniejsze odtworzenie tekstu w postaci, w jakiej ukazał się w oryginalnej publikacji, najlepiej za pomocą faksymile; nie może wykraczać poza zapisany tekst. Interpretacja fonetyczna to odrębna kwestia, którą zajmowali się różni badacze, zwłaszcza M. Klusis (Ponto-Baltica, 6, 1995) w odniesieniu do Pierwszego katechizmu, Toshikazu Inoue (Normalizacija prusskogo jazyka Enxiridiona, Kobe, 1992) w odniesieniu do Trzeciego katechizmu albo Kortlandt w elektronicznym wydaniu całego korpusu (1996). Rozdział 3 (s. 43–122) poświęcono ortografii i fonologii staropruskiej. W latach 1975–2005 napisano na ten temat wiele. Jak wiadomo, WS uważa, że w zapisie fonetycznym sporządzonym przez „niemieckiego pastora” (s. 48) trudno byłoby się spodziewać dużej dokładności. Dlatego zachęca, by podchodzić z rezerwą do „tego, co wydaje mi się nadmiernym poleganiem na ortografii”. Z drugiej strony W. Smoczyński próbował zaproponować całościowy system ortografii staropruskiej, opierając się na zwyczajach pisarskich i błędach skrybów. Na przykład użycie makronu (s. 53–57) ocenia się różnie, w zależności od przyjętej koncepcji ortografii staropruskiej: jako nieregularny znak diakrytyczny o różnych wartościach, regularne oznaczenie długości i tonu albo niekiedy skrót dyftongów nosowych. W każdym razie, jak wykazał Inoue (por. s. 65), większość wyrazów występujących w Enchiridionie ma „formy alternujące allograficznie”, co każe zachować ostrożność w ocenie dokładności ortografii staropruskiej. Moim zdaniem poglądy WS w tej kwestii, uwzględniające fakt, że „występowały liczne odstępstwa” (s. 67), są w pełni uzasadnione, choć uważam, że można opracować typologię ortografii staropruskiej, nawet jeśli miałaby być niedoskonała. Nie trzeba dodawać, że „teksty OPr. tworzą zbyt ograniczony korpus, by umożliwić sensowną interpretację statystyczną” (s. 72). W niektórych kwestiach WS ma własne poglądy, których nie podziela większość badaczy, na przykład w sprawie indoeuropejskiej monoftongizacji wygłosowego *-on do *-ō w niektórych pozycjach sandhi (por. s. 84–85), przedstawia je jednak z należytym krytycznym dystansem. Dobrze omówiono również tezę F. Kortlandta, że „podwojone spółgłoski w OPr. mogą wskazywać na akcent na następującej po nich samogłosce” (s. 95); za jej podstawę służą przykłady takie jak semmē „ziemia”, weddē „przyniósł, poprowadził”, billīt „mówić”; WS odrzuca ten pogląd i opowiada się za tradycyjną analizą podwojonej pisowni jako wskazującej na krótkość Recenzijos / Reviews 265 DANIEL PETIT poprzedzającej samogłoski. Następnie zamieszczono znakomite omówienie błędów kopistów oraz zakresu, w jakim tekst należy emendować (s. 109 i nast.). Rozdział 4 (s. 123–203) poświęcony jest morfologii i opisuje zarówno morfologię nominalną, jak i werbalną. Omówiono w nim niemal wszystkie trudne zagadnienia morfologii staropruskiej, a przedstawiony obraz jest wystarczająco szczegółowy, by dać dobry przegląd problematyki będącej obecnie przedmiotem dyskusji w filologii staropruskiej: hapax legomenon poklausimanas ‘słyszany’, często nadmiernie wykorzystywane w rekonstrukcji indoeuropejskiej jako pozostałość formacji imiesłowowej *–menos (s. 125 i 176); niewyjaśniona deklinacja rodzajnika określonego, na przykład w dopełniaczu steison (s. 130–133); struktura zaimków osobowych (s. 153–154); końcówka czasu przeszłego –ts (s. 165); czas przeszły czasownika ‘być’, be ‘był’ (s. 169); los rodzaju nijakiego (s. 182–184 i 200–201); apofonia tematyczna (s. 196–198) itd. Następny rozdział (rozdz. 5, s. 206–290) poświęcony jest słownictwu. Zasadniczo składa się z omówienia pochodzenia poszczególnych leksemów staropruskich i można go traktować jako bibliograficzne uzupełnienie staropruskiego słownika etymologicznego. Wiele z nich to złożenia, takie jak paustocaica ‘dziki koń’ (s. 205), medeniktawru ‘bażant’ (s. 207) itd. Wiele nowych etymologii zaproponował zwłaszcza W. Smoczyński w swoich licznych pracach o języku staropruskim. Niekiedy WS dodaje własną opinię, na przykład na temat staropruskiego accodis ‘otwór w ścianie służący do odprowadzania dymu’ (s. 245). Szczegółowo omówiono również listę izoglos leksykalnych wspólnych językowi staropruskiemu i litewskiemu, opartą na artykule Ademolla Gagliano (s. 281–286). Materiał przedstawiono dość fragmentarycznie, omawiając każdy leksem osobno; wyrazy staropruskie nie zostały uporządkowane alfabetycznie, lecz według sposobu, w jaki omawia je literatura. Nie utrudnia to szczególnie lektury, jednak indeks wyrazów byłby bardzo przydatny, ułatwiając czytelnikom orientację. Rozdział 6 (s. 291–325) dotyczy składni. Jak wiadomo, głównym problemem składni staropruskiej jest jej skrajna zależność od niemieckiego tekstu oryginalnego oraz kwestia interferencji językowej, która w przypadku języka staropruskiego przybiera radykalne formy. Prawdopodobnie dlatego składnię staropruską badano znacznie mniej intensywnie niż inne dziedziny gramatyki. Nie ulega wątpliwości, że język staropruski pozostawał pod silnym wpływem niemczyzny, ale wpływ ten należy rozróżnić na kilka poziomów: od germanizacji języka staropruskiego (kontaktu językowego) po mniej lub bardziej sztuczne formy interferencji tekstowej wynikające z procesu tłumaczenia słowo w słowo (kontaktu filologicznego), co jest czymś innym. Do tych dwóch poziomów można dodać także oddziaływanie samego procesu tłumaczenia, który w niektórych przypadkach skłaniał tłumacza do konstruowania reguł i kryteriów postępowania ułatwiających mu orientację. Ustalenie, czy dane zjawisko wynika z kontaktu językowego, z 266 Acta Linguistica Lithuanica LXXII William R. Schmalstieg. Studies In Old Prussian kontaktu filologicznego, czy też z konstruowania reguł tłumaczenia, jest szczególnie trudnym zadaniem. Na przykład obecność rodzajnika określonego w języku staropruskim (staropruskie stas, por. s. 291–297 i 308–312) może odzwierciedlać cechę języka staropruskiego ukształtowaną pod wpływem kontaktu, jako języka silnie zgermanizowanego, albo stanowić ilustrację powtarzającego się nacisku niemieckiego tekstu podstawowego; równie prawdopodobne jest, że tłumacz, rozpoznawszy odpowiedniość niemiecko-pruską (der / stas), świadomie wykorzystał ją jako element swojej gramatyki tłumaczenia. Pojęcie „gramatyki tłumaczenia” szczególnie dobrze nadaje się do opisu korpusu staropruskiego; zakłada ono konstruowanie i zapamiętywanie reguł. Szczególnie obiecującym kierunkiem badań w ostatnich dziesięcioleciach stało się porównywanie różnych przekładów na języki bałtyckie: przekłady staropruskie należy rozpatrywać na tle innych przekładów pochodzących z tego samego okresu (starolitewskich i starołotewskich). Następny rozdział (rozdz. 7, s. 327–375) przedstawia „krótsze teksty staropruskie”, z których niektóre odkryto w omawianym okresie. Epigram bazylejski (s. 327–335), odkryty w latach 70. XX wieku, jest tekstem szczególnie intrygującym, a jego interpretacja nadal budzi kontrowersje. Następnie WS obszernie omawia (s. 338–375) tak zwany „słownik jaćwięski” (Pogańske gwary z Narewu ‘Pogańskie gwary znad Narwi’), odkryty (a następnie zaginiony) w 1985 roku przez niejakiego Vjačeslava Zinova i opublikowany w tym samym roku przez Zigmasa Zinkevičiusa. Język tego słownika był przedmiotem licznych dyskusji; jest on niewątpliwie bałtycki, ale nie można go utożsamić z żadnym znanym językiem bałtyckim. Paradoks polega na tym, że tekst ten jest unikatowym źródłem, a mimo to stał się przedmiotem stosunkowo niewielu badań, jak gdyby niechętnie się nim zajmowano. Przyczyną może być oczywiście burzliwa historia rękopisu. Niepokorne pytanie, którego nigdy się nie stawia, brzmi: czy słownik V. Zinova mógłby być fałszerstwem, a nie autentycznym dokumentem? Aby rozwiać to podejrzenie, należałoby uzyskać dostęp do notatnika V. Zinova, odnaleźć i przeprowadzić wywiad z samym V. Zinovem oraz zebrać jak najwięcej danych o materialnym przekazie tekstu. Rozdział 8, poświęcony odrodzeniu języka staropruskiego (s. 377–381), jest bardzo krótki. Opisuje próby odtworzenia nowopruskiego jako żywego języka, podejmowane zwłaszcza przez Letasa Palmaitisa. Ocena WS w tej kwestii jest krytyczna, ale życzliwa (s. 378): „Moim zdaniem jest to fascynujące ćwiczenie intelektualne, choć wątpię, by nowopruski kiedykolwiek stał się językiem zdolnym do normalnego funkcjonowania. [...] Można jednak tylko życzyć powodzenia tym, którzy chcą odtworzyć nowopruski”. Nazwy miejscowe omówiono w rozdziale 9 (s. 383–416). Toponimia jest jedną z najbardziej obiecujących dziedzin badań nad językiem staropruskim, ponieważ może dostarczyć nowego materiału do ograniczonego korpusu piśmiennictwa i poszerzyć naszą wiedzę o słownictwie staropruskim. Ponadto nazwy miejscowe mają własną wewnętrzną Recenzijos / Reviews 267 DANIEL PETIT Logika i ich badanie stanowią odrębną dyscyplinę. To samo można powiedzieć o imionach i nazwiskach (rozdz. 10, s. 417–423). Ostatni rozdział (rozdz. 11, s. 425–442) poszerza perspektywę, przedstawiając związki języka staropruskiego z innymi językami. Pozycja języka staropruskiego w obrębie języków bałtyckich jest trudna do określenia nie tylko ze względu na liczne rozbieżności względem języków wschodniobałtyckich, lecz także z powodu naszej niezdolności do zrekonstruowania bałtyckiego języka wspólnego jako przodka języków zachodnio- i wschodniobałtyckich. To bardzo udana książka: dobrze napisana i przystępna dla czytelnika, dająca dobry obraz żywotności badań nad językiem staropruskim w ostatnich dziesięcioleciach. W. R. Schmaltstiegowi należą się gratulacje za to niezwykle użyteczne narzędzie, które wieńczy jego twórczą karierę, oddaje sprawiedliwość dorobkowi naukowemu jego kolegów i toruje drogę przyszłym badaniom nad językiem staropruskim. Złożono 28 maja 2015 r. DANIEL PETIT École normale supérieure 45, rue d’Ulm, 75005 Paris, France [email protected] 268 Acta Linguistica Lithuanica LXXII