Semantinės veiksmažodžio „gerti“ sinonimų atsiradimo priežastys

196 Acta Linguistica Lithuanica LXXII ANŽELIKA GAIDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: leksykologia i leksykografia. SEMANTYCZNE CZASOWNIKA PIĆ PRZYCZYNY POWSTAWANIA SYNONIMÓW Semantic Reasons of Appearance of Synonyms of the Verb to drink STRESZCZENIE Przedmiotem niniejszego artykułu jest liczna i niezbadana grupa semantyczna – czasowniki picia w języku litewskim, wyekscerpowane z opracowywanego Słownika Ogólnego Języka Litewskiego. Celem badania jest ustalenie, jakie cechy zjawisk rzeczywistości, przedmiotów lub czynności w języku stają się cechami semantycznymi, decydującymi o powstawaniu nowych czasowników picia. Na końcu artykułu przedstawiono opracowaną wstępną sieć synonimów czasownika pić. SŁOWA KLUCZOWE: synonim, koncept, nominacja, znaczenie leksykalne, cecha semantyczna, sieć synonimów. ADNOTACJA Przedmiotem niniejszego artykułu jest bogata grupa semantyczna, która nie była wcześniej analizowana – czasowniki oznaczające picie w języku litewskim, zaczerpnięte ze Słownika standardowego języka litewskiego, który jest obecnie opracowywany. Celem badania jest oszacowanie, które cechy rzeczywistych zjawisk, rzeczy lub działań stają się cechami semantycznymi w języku i które determinują powstawanie nowych czasowników oznaczających picie. Na końcu artykułu przedstawiono wstępną sieć synonimiczną czasownika pić. SŁOWA KLUCZOWE: synonim, koncept, nominacja, znaczenie leksykalne, cecha semantyczna, sieć synonimów. Artykuły / Articles 197 Semantinės veiksmažodžio gerti sinonimų atsiradimo priežastys Kwestia teorii synonimów jest do dziś roztrząsana przez różnych światowych specjalistów w dziedzinie semantyki leksykalnej – Jurij D. Apresjan (1974), John R. Taylor (2003), M. Lynne Murphy (2003), Petra Storjohann (2010) i in. Wciąż dyskutuje się o rozumieniu pojęcia synonimów, ustalaniu synonimów, ich kt. klausimais. Taikant kalbos technologijas kuriami sinonimų tinklai, sinoniklasyfikacji, sporządzaniu szeregów i bazie synonimów, powstają nowe słowniki synonimów. Lietuvių kalbotyroje sinonimai (konkrečiau – leksiniai) mažai tirti1. Vienas Jednym z pierwszych badaczy synonimów jest Antanas Lyberis, który obronił na ten temat dysertację Lietuvių kalbos sinonimų žodynas ir jo sudarymo principai (1959), napisał pierwszy i jak dotąd jedyny Sinonimų žodynas (Lietuvių kalbos 1961 m.; Sinonimų žodynas 1981 m. ir šio žodyno antras pataisytas leidimas sinonimų žodynas 2002 m.). Wkład tego uczonego w badania nad synonimami języka litewskiego jest szczególnie cenny. A. Lyberis w swoich pracach poświęcił wiele uwagi zasadom definiowania synonimów, ich identyfikacji, selekcji, sporządzania szeregów, pisania słownika synonimów oraz innym zagadnieniom (szerzej zob. Lyberis 2009: 21–82). Sformułowane i opisane przez niego założenia teoretyczne do dziś są oceniane. W litewskiej literaturze lingwistycznej dokładnie zbadano i opisano synonimy słowotwórcze – Jolanta Vaskelienė obroniła na ten temat rozprawę doktorską, wydała pomoc dydaktyczną Synonimy słowotwórcze (2000), napisała artykuły. Synonimy składniowe szeroko zbadała Elena Valiulytė w pracy Synonimy składniowe współczesnego języka litewskiego: wyrażanie miejsca, czasu i przyczyny (1998) i in. Na temat synonimów leksykalnych napisano artykuły poświęcone omówieniu konkretnych synonimów, ich etymologii i użycia, np. : „Etymologia kilku gwarowych synonimów słowa trumpas” Vincasa Urbutisa (1965), „Lie. pašinas i (gw.) pašaiža – synonimy o wspólnym rdzeniu” (1998); „Znaczenie synonimiczne czasowników stigti, stokoti, trūkti i osobliwości ich użycia” Nijolė Sližienė (2005); „Semantyka i synonimika czasowników oznaczających transport” Vito Labutisa (2007); Evaldy Jakaitienė „O relacjach między synonimią a polisemią” (2007) i in. Jednakże nie ma nowych badań leksykalnych synonimów, które omawiałyby przyczyny powstawania synonimów, analizowały ich cechy semantyczne, stosowały nowe metody, technologie językowe itp. Przedmiotem niniejszego artykułu wybrano czasowniki należące do konceptu PIĆ. Celem badania jest ustalenie, jakie cechy zjawisk rzeczywistości, przedmiotów lub działań w języku przekształcają się w cechy semantyczne, decydujące o powstawaniu nowych czasowników oznaczających picie. Dla osiągnięcia celu postawiono następujące zadania: ustalić 1 Zagadnienia ogólne dotyczące synonimii zostały opisane w książkach Evaldy Jakaitienė Lietuvių kalbos leksikologija (1980) i Leksikologija (2009; 2010). Synonimy badali również Juozas Pikčilingis (Leksinė ir gramatinė sinonimika, 1969; podrozdział o synonimach w drugiej części „Lietuvių kalbos stilistikos”, 1975) oraz Kazimieras Župerka (Lietuvių kalbos stilistika, 1983). ANŽELIKA GAIDIENĖ 198 Acta Linguistica Lithuanica LXXII sposoby nominacji czasowników oznaczających picie w języku litewskim; przeanalizować struktury semantyczne badanych czasowników; ustalić i opisać semantyczne wzajemne relacje między znaczeniami czasowników; na podstawie zbadanej materii artykuł opiera się na kurti preliminarų lietuvių kalbos gėrimo veiksmažodžių sinonimų tinklą. badaniach z zakresu lingwistyki kognitywnej i strukturalnejkos metodais. Do wyrażania konceptu PIĆ ogólny język litewski dysponuje niemałą liczbą czasowników. Czasownik gerti jest słowem głównym (centralnym), najszerzej2 używanym w języku litewskim do określania picia. W przygotowywanym do wydania Słowniku ogólnego języka litewskiego (redaktor naczelna Danutė Liutkevičienė) odnotowano ogółem około pięćdziesięciu czasowników3, których znaczenia eksplikowane są jako ʻwciągać lub połykać płynʼ. Tak duża liczba czasowników należących do konceptu PIĆ pokazuje, że zjawisko synonimii w ogólnym języku litewskim jest bardzo rozwinięte, a zatem konieczne jest jego zbadanie, aby ustalić przyczyny jego funkcjonowania w języku. W artykule oparto się na następujących aspektach teoretycznych. 1. Termin konceptu w lingwistyce rozumiany jest różnie: przez jednych utożsamiany jest z pojęciem (Jakaitienė 2010: 46), przez innych rozumiany szerzej – „jako heterogeniczna, wielowymiarowa jednostka wiedzy o świecie i doświadczeniu” (Gudavičius 2011: 112), w jeszcze innych pracach uwydatniona zostaje komunikacyjna funkcja konceptu (Lassan 2002: 32). Podziela się pogląd, że koncept jest jednostką ustrukturyzowanej wiedzy, całością wiedzy o przedmiocie i zjawisku, utrwaloną w świadomości ludzi mówiących danym językiem (Kvašytė, Papaurėlytė 2013: 108). Zatem koncept niekoniecznie musi mieć wyrażenie językowe, na przykład w językach litewskim i rosyjskim istnieje koncept jAUNAVEDŽIAI (молодожены) ʻci, którzy niedawno zawarli małżeństwoʼ, ale nie ma słowa na oznaczenie konceptu ʻmałżonkowie od dawna pozostający w związku małżeńskimʼ (Popova, Sternin 2007: 35). Jednak dla semantyki leksykalnej ważne jest językowe wyrażenie konceptu. Jak twierdzi Aloyzas Gudavičius, „każda nominacja aktualizuje poszczególne cechy konceptu, na przykład žirgas, kumelys, kuinas, kumeliukas podkreślają poszczególne cechy konceptu ʻkońʼ” (Gudavičius 2009: 51). Rozpoznanie tego, które cechy konceptu PIĆ4 są aktualizowane w znaczeniach czasowników należących do tego konceptu, 2015). Lentelėje pateikti scenarijaus elementai buvo nustatyti remiantis konteksto mogą ułatwić elementy scenariusza odpowiedniego działania fizjologicznego, 2 Dabartinės lietuvių kalbos tekstyne rasta per dešimt tūkstančių veiksmažodžio gerti vartosenos pavyzdžių. Pavyzdžių ieškota pagal šaknį ger- (gėr-) pasirenkant asmenuojamąsias ir neasmenuoskładające się na treść analizowanego konceptu (szerzej zob. Analizie Gaidienė (dane zaczerpnięto z Korpusu współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKT). formy czasownika oznaczające czynność. 3 Po ostatecznej redakcji Słownika ogólnego języka litewskiego zamieszczone w niniejszym artykule hasła słownikowe mogą ulec zmianie. 4 W lingwistyce kognitywnej stosuje się termin atrybutu (szerzej zob. Ungerer, Schmid 1996: 22). Straipsniai / Articles 199 Semantinės veiksmažodžio gerti sinonimų atsiradimo priežastys TABELA 1. Scenariusz konceptu GERtI5 FIzYCZNY /Nieobowiązkowy czyn przed byći […] Anuka pije lemoniadę ze VEIkSMAS fizyczny-Podnosi butelkę do ust, pije swojego kieliszka. / nąjį fiziologinį veiksmą. Atliekant veiksmą dalyvauja / nie uczestniczy ręka z moneta. Niezbędny fizjologiczny Zdziwiliśmy – pompowanie płynu dużo pić – połykanie. wypijają jednym Patrząc, jak pije ją małymi łykami, jej policzki, uczestniczą w tej przełyk, żołądek i brzuch. […] łyk, drugi FIzJOLOGICZNY mas, idący Karštą pavasario dieną Galipas ir Nichatas mokiniams skirtame tualete tiesiog iš čiaupo przygeria zjełczałą wodę. się, że nauczył się tak wiele czynność napełnia pełną szklankę i wypija oraz haustem. Zaparzyłem herbatę i obserwowałem, jak rozgrzewają się czynności wargi, zęby, język, gardło, Okropnie ssą. kobieta skończyła pić koktajl i zaczęła opowiadać. zwierzę5Klausas pije drugą filiżankę CZYNNOŚCI człowiek / mocnej kawy. WYKONAWCA / Niesamowicie o zmierzchu do tego źródła przychodzi pić wilk. CZYNNOŚCI bezalkoholowe OBIEKT –gorące) / CIECZ pij (zimne / ciepłe /Oni piją alkoholowe tylko wodę mineralną i zwykłą. / gri-Dziewczyny przy barze piją szampana. Badania wykazały, że w znaczeniach czasowników należących do konceptu PIĆ w taki czy inny sposób aktualizowane są cechy treści analizowanego konceptu, na przykład ʻpołykanieʼ odnotowano w znaczeniu czasownika gurkti, ʻruchʼ – w znaczeniach czasowników mesti, lenkti itd. 2. W językoznawstwie kognitywnym nominację rozumie się jako nazywanie konceptu (Gritėnienė 2006: 24). Najważniejsze pytanie teorii nominacji brzmi: która część wiedzy o przedmiocie lub zjawisku, uświadamiana przez świadomość i stopniowo stająca się konceptem tego przedmiotu lub zjawiska, jest nominowana (Kubriakova 2004: 70). Jak już wspomniano, celem artykułu jest ustalenie, jakie cechy zjawisk rzeczywistości, przedmiotów lub działań w języku stają się cechami semantycznymi, decydującymi o powstawaniu nowych czasowników oznaczających picie. A zatem ważne jest ustalenie dystynktywnych, specyficznych semantycznych cech znaczeń czasowników oznaczających picie, które różnicują znaczenia synonimów należących do konceptu PIĆ, a zarazem tworzą treść analizowanego konceptu. Należy przypomnieć, że tradycyjnie za cechę semantyczną (stosowane są również terminy: sem, komponent semantyczny, noem i in.) uważa się najmniejszy składnikowy element znaczenia semantycznego (Jakaitienė 2010: 57 i in.). 5 Z przykładów wynika, że wykonawcą czynności picia może być nie tylko człowiek, lecz także zwierzę. Jednak w niniejszym artykule analizowane jest wyłącznie fizjologiczne działanie polegające na piciu, wykonywane przez człowieka. ANŽELIKA GAIDIENĖ 200 Acta Linguistica Lithuanica LXXII W artykule czasowniki należące do konceptu PIĆ najpierw podzielono według sposobów nominacji – na czasowniki nominacji pierwotnej, wtórnej (bezpośredniej i pośredniej)6. 2.1. Rezultatem nominacji pierwotnej jest czasownik niepochodny, powstały w wyniku porozumienia użytkowników języka (Jakaitienė 1988: 24), np.: gurkti ʻjeść, pić, dziobać (zwykle łapczywie, szybko)ʼ (BŽe). Czasowniki picia nominacji pierwotnej są najczęściej motywowane zewnętrznie (fonetycznie), tzn. rdzenie takich czasowników ikonicznie oznaczają określone specyficzne dźwięki towarzyszące piciu. Cechy semantyczne czasowników tej nominacji są zazwyczaj bezpośrednio związane z fizjologią procesu picia przez człowieka, tzn. z motorycznymi ruchami warg, zębów, języka i gardła. 2.2. Rezultatem nominacji wtórnej bezpośredniej jest derywat, który pod względem formy i znaczenia opiera się na innym czasowniku o prostszej strukturze (Jakaitienė 1988: 24). Najbardziej produktywnymi przyrostkami czasowników picia ti) ir -telėti. Priesagos -(i)oti (-snoti, -šnoti) vediniai žymi kartojamą, mažo intensą -(i)oti (-snoti, -šnosyvumo gėrimo veiksmą, np.: girsnoti (: gerti) ʻpić powoli, po trochuʼ (BŽe); siurbčioti (: siurbti) ʻpić lekko, po trochuʼ (BŽe), natomiast derywaty z przyrostkiem -telėti oznaczają zdrobniałą czynność picia, np.: gurkštelėti (: gurkšt) ʻwypić trochęʼ (BŽe); siurbtelėti (: siurbt) ʻwypić trochę, odpićʼ (BŽe) itd. Ponieważ formy przyrostkowe oznaczają sposoby czasowego przebiegu procesu picia, innymi słowy, znaczenia aspektowe (dokonaniowość/niedokonaniowość), dlatego w dalszej części artykułu czasowniki te nie będą analizowane. 2.3. Rezultat wtórnej nominacji pośredniej – twór semantyczny – nowo ukształtowane znaczenie słowa (Jakaitienė 1988: 24). Przyjmuje się, że ze względu na określone relacje łączące znaczenia słowa wieloznacznego (ukształtowane w wyniku rozszerzenia metaforycznego lub metonimicznego) tworzą one kontinuum semantyczne, nazywane strukturą semantyczną słowa. Jak twierdzi Dmitrij Šmeliov, „gdyby należało przedstawić graficznie strukturę semantyczną znaczeń słowa wieloznacznego, otrzymalibyśmy nie okrąg („znaczenie ogólne”) podzielony na sektory („warianty znaczenia ogólnego”), lecz stykające się ze sobą (a), a czasami także „nachodzące” na siebie (b) okręgi” (zob. rys. 1) (Šmeliov 2008: 83– 84). Innymi słowy, znaczenia słowa wieloznacznego są ze sobą semantycznie powiązane, ponieważ jedno znaczenie niejako „przechodzi” w inne znaczenie na podstawie określonych asocjacji semantycznych (Šmeliov 2008: 88). 6 W niniejszym artykule pozostawiono terminy stosowane w pracach Evaldy Jakaitienė – nominacja pierwotna, wtórna (bezpośrednia i pośrednia). Straipsniai / Articles 201 Semantinės veiksmažodžio gerti sinonimų atsiradimo priežastys 1 reikšmė 2 reikšmė znaczenie 1 znaczenie 2 a) b) RYS. 1 Semantyczny system znaczeń wyrazu polisemicznego 2.3.1. Ustalając prototypowe znaczenie polisemicznego czasownika, z którego najczęściej wywodzą się również nowe znaczenia związane z piciem, oparto się na badaniu prototipų teorija, plačiai taikoma kognityvinėje lingvistikoje. Prototipo terminas siejamas su XX a. atliktais Eleonoros Roš tyrimais. Tirwpływu kolorów ogniskowych na kształtowanie się kategorii; E. Rosch ustaliła, że mimo centralnej pozycji tych kolorów nie były one lepiej rozróżniane przez uczestników eksperymentu. Badanie to pozwoliło badaczce zrezygnować z terminu kolorów centralnych (ogniskowych) dla użytkownika i zamiast niego stosować termin prototypu (Mikulskas 2009: 46; szerzej zob. Ungerer, Schmid 1996: 6–14). Prototypem nazywa się najbardziej charakterystycznego członka kategorii (Ungerer, Schmid 1996: 10), na podstawie którego można rozpoznać również samą kategorię. W pewnych przypadkach prototyp może zastępować innych członków kategorii. Jak twierdzi Rūta Marcinkevičienė, „po zastosowaniu teorii prototypów do semantycznej struktury wyrazu można stwierdzić, że prototypowe, pierwotne, istotne lub podstawowe są konkretne, uchwytne zmysłami znaczenia wyrazu nazywające obiekty świata” (Marcinkevičienė 2006: 110). Na przykład prototypowo używany czasownik drožti oznacza ʻwywierać wpływ na przedmiot ostrym narzędziemʼ, natomiast znaczenie związane z piciem ʻłapczywie pićʼ rozwinęło się z prototypowego znaczenia na drodze rozszerzenia metaforycznego. 2.3.2. W kształtowaniu znaczeń czasowników oznaczających picie bodaj najważniejszą rolę odgrywają metaforyczne relacje polisemiczne. Metafora jest zjawiskiem uniwersalnym, pewnym modelem, pełniącym w języku podobną funkcję jak metafora suprantama kaip vieno daikto ar reiškinio pavadinimo perkėlimas pasłowotwórstwo, tylko jest znacznie bardziej złożona. Tradycyjnie [chodzi o] jakieś podobieństwo do innego przedmiotu lub zjawiska, najczęściej zewnętrzne – formy, rozmiaru itp. (Gudavičius 2009: 114). Innymi słowy, cechy należące do jednej dziedziny rzeczywistości często zostają odnalezione w innej dziedzinie reikšmes suprasti tiesiogiai. Kaip teigia Veronika Telija, „metaforizacija prasirzeczywistości i realizują się w języku jakby na nowo, a adresat bez większego wysiłku zaczyna takie [wyrażenia] odbierać, wychodząc z założenia, że istnieje podobieństwo między kształtowanym rozumieniem rzeczywistości ANŽELIKA GAIDIENĖ 202 Acta Linguistica Lithuanica LXXII a pewnym w jakiś sposób do niej podobnym, asocjacyjnym wyobrażeniem o innej rzeczywistości”7 (Telija 1988: 7). To założenie V. Telija nazywa modusem metafory, który pozwala [uznać, że] jest jak logiškai ir ontologiškai skirtingoms esmėms supanašėti: „be prielaidos, kad X Y, żadna metafora nie jest możliwa” (Telija 1988: 7). W pewnych przypadkach znaczeń badanych czasowników, powstałych w sposób metaforyczny, można dostrzec również metafory konceptualne. Należy przypomnieć, że metafora konceptualna jest interakcją dwóch dziedzin konceptualnych (konceptów źródłowych i docelowych)8 (Lakoff 1993: 239). W rzadkich przypadkach przy kształtowaniu znaczeń czasowników oznaczających picie odwołuje się do metonimii. Tradycyjnie metonimię rozumie się jako „uwydatnienie różnych aspektów tej samej sytuacji, w której rzeczy i zjawiska są powiązane relacjami przestrzennymi, czasowymi, przyczynowymi itd.” (Gudavičius 2009: 124). Zwykle wyróżnia się metonimię jedno- (podstawa przeniesienia znaczenia wyrazu, przyczyna powstania nowego znaczenia) i wielowyrazową (uznawaną za trop) (Marcinkevičienė 2011: 40). W tym przypadku interesują nas metonimie jednowyrazowe, które uważa się za przyczynę powstania znaczeń pobocznych niektórych czasowników oznaczających picie. 3. Na podstawie ustalonych cech semantycznych czasowników oznaczających picie pod koniec artykułu przedstawiono wstępną9 sieć synonimów litewskich czasowników oznaczających picie10. Sieć synonimów zwizualizowano za pomocą programu Gephy (więcej informacji zob. https://gephi.github.io/). 1. CZASOWNIKI OZNACZAJĄCE PICIE PIERWOTNEJ NOMINACJI CZASOWNIKI Czasownik gerti jest głównym (centralnym) wyrazem analizowanego szeregu synonimicznego. W DLKT znaleziono ponad dziesięć tysięcy użyć tego czasownika 7 Ru. „[…] metaforyzacja zaczyna się od założenia o podobieństwie (lub analogii) formuющегося понятия о реалии и некоторого в чем-то сходного с ней «конкретного» образno-asocjacyjnego wyobrażenia o innej rzeczywistości.“ (Telija 1988: 7). 8 An. „System pojęciowy leżący u podstaw języka zawiera tysiące metafor pojęciowych – konwencjonalnych odwzorowań z jednej domeny na inną […]“ (Lakoff 1993: 239). 9 Dalsze badania mogą doprecyzować przedstawioną w niniejszym artykule synonimikę czasownika gerti tinklą. 10 Jedną z najpopularniejszych na świecie sieci leksykalnych jest ogólnie WordNet (zob. http://wordnet.princeton. edu/). WordNet to duża baza danych leksyki języka angielskiego, w której rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki i przysłówki są kognitywnie pogrupowane w sieci synonimów (zwane po angielsku synsets), odzwierciedlające wzajemne relacje między słowami (hiperonimiczne, ir kt.). WordNet duomenų bazė sukurta Prinstono universiteto Kognityviojo mokslo laboratorijoje. Artykuły / Articles 203 Semantinės veiksmažodžio gerti sinonimų atsiradimo priežastys hiponimiczne, troponimiczne przykłady11. Pod względem stylistycznym czasownik gerti jest niekonotowany i jest najszerzej używany do oznaczania pojęcia picia: podmiotem picia jest człowiek / zwierzę12, por. : Przed drugim śniadaniem pije tylko kawę. Krowy piją wodę. (DLKT), obiekt picia – płyny (napoje bezalkoholowe i alkoholowe), por. : Pije wodę deszczową i płucze gardło, śmiejąc się na całe płuca. Nadzorca nie stroni też od kieliszka, pije i się nie upija. (DLKT) W słownikach języka litewskiego podstawowe (prototypowe) znaczenie czasownika gerti definiuje się podobnie: (1) LKŽe ʻpołykać płyn, gasić pragnienieʼ, np. : Złapawszy w spiżarni mleko i śmietanę, pił je prosto z dojarki P.Cvir. Śpię, jem, piję do syta SD44. Nic nie piję, tylko herbatę J. Piję wodę, czerpiąc ją ze strumyka J.Jabl. Mleko jest zdrowe do picia J.Jabl. […]; (2) DŽe ʻłykać płyn, gasić pragnienieʼ, np. : Krowa pije z wiadra. P. wodę, mleko. Pijący kubek (z którego pije). Woda pitna (którą pije, nadająca się do picia). […]; (3) BŽe ʻsysać i połykać płynʼ, np. : Pić herbatę [kawę]. Pijcie przegotowaną wodę. Może napijecie się z nami piwa [wina]? Krowy piły wodę ze strumyka. […]. Następnie czasowniki nominacji pierwotnej, zgodnie z wyodrębnionymi cechami semantycznymi (dalej – CS), dzielą się bardziej szczegółowo na czasowniki, w których znaczeniach utrwalone są fizjologiczne cechy picia, oraz czasowniki, w których znaczeniach utrwalony jest cel picia i picie za pomocą narzędzia. 1.1. Fizjologiczne cechy picia W strukturze semantycznej czasowników nominacji pierwotnej należących do konceptu PIĆ czynność picia ma dość wyraźną definicję – CS odnotowane w znaczeniach analizowanych czasowników są związane z fizjologią człowieka, w krečiau su tam tikrais burnos potyriais geriant. Fiziologiniai požymiai gėrimo znaczeniach konwerbów nie są często aktualizowane; można wymienić jedynie pavyzdžius. Vienų veiksmažodžių reikšmėse užfiksuotas gerklės potyris, kitų – lūpų ir dantų veiklos potyris arba lūpų ir liežuvio veiklos potyris. Pagal tai veiksmakilka słów, które poniżej dzielą się na kilka grup. 11 Obejrzano 2014-03-22. 12 Jak już wspomniano, w niniejszym artykule analizowane jest wyłącznie fizjologiczne działanie napoju, dokonywane przez człowieka. ANŽELIKA GAIDIENĖ 204 Acta Linguistica Lithuanica LXXII a) Odczucie w gardle Do fizjologicznej podgrupy odczucia w gardle należy czasownik gurkti, oznaczający w BŽe „jeść, pić, jeść (zwykle łapczywie, szybko)”: Gurkti vandenį [alų, pieną, liauskas 1990: sultis]. Barzdotas vaikinas gurkė iš buteliuko pepsikolą. Žodžiai gerklė, gurklys (ir gurkti), gurkšnis, gira yra tos pačios šaknies (Saba85). Jak twierdzi C. D. Buck, „słowa ide. języków oznaczające pojęcie gardła są etymologicznie związane z pojęciami ʻpołykaćʼ, ʻokrągły kształtʼ, ʻwąski otwórʼ, ʻbulgotaćʼ itd.“ (Baza danych etymologicznego słownika języka litewskiego). Do tej podgrupy można również zaliczyć czasownik murkti, który w BŽe oznacza ʻjeść, pić łapczywieʼ, np. : Arielką mruczy, gdy pije wodę, i nie spija jej. Mruczy prosto z garnka jak kot. (LKŽe)13. W BŽe znaczenie związane z piciem podano w artykule wraz z następującymi znaczeniami: 1. ʻwydawać dźwięk mruczenia (o kocie)ʼ i 2. ʻmówić niewyraźnieʼ. W LKŽe czasownik murkti podano jako homonim (1 i 2) oraz jako homoformę (3): (1) 1 murkti, -ia, -ė 1. ʻcicho mruczeć, pomrukiwaćʼ; 2. ʻwarczeć (o psie)ʼ; 3. ʻmówić niewyraźnie, mamrotać, mruczećʼ; 4. ʻszybko jeść, pić, żłopaćʼ; 5. ʻpieścić się, pieścić, tulić sięʼ 2 murkti, -ia, -ė ʻpadać bez przerwy, mżyćʼ 3 murkti, -sta, -o ʻpocić sięʼ Najprawdopodobniej związane z piciem znaczenie czasownika murkti jest pierwotne14, a nie przenośne. Dlatego w BŽe można by podać dwa odrębne słowa murkti, tj. homonimy (2): (2) 1 murkti, murkia, murkė 1. ʻwydawać pomrukujący dźwięk (o kocie)ʼ: Kot mruczy na piecu. 2. ʻmówić niewyraźnieʼ: Mruczeć pod nosem. 2 mruczeć, mruczy, mruczał ʻłapczywie jeść, pićʼ. b) Odczuwanie czynności warg i zębów Czasowniki siurbti, sriaubti i triaubti przypisuje się do podgrupy odczuwania czynności warg i zębów: (1) siurbti 1. ʻssać, wciągać (ciecz) określonymi organamiʼ: Sok wysysam z butelki przez słomkę. Dziecko wysysa mleko z butelki. (BŽe) (2) sriaubti 1. ʻpić lub siorbać ze smakiem, wydając dźwiękʼ: Gospodarz, delektując się, siorbał herbatę. On siorbie barszcz, aż uszy mu się wyginają. (BŽe) (3) triaubti ʻpić łapczywieʼ (BŽe). Np. : Triaubsi, triaubsi, kol plyši. (LKŽe) 13 Przykłady związane z piciem zaczerpnięto z LKŽe, ponieważ nie zostały odnotowane w BŽe. 14 Por. wykrzyknik odnotowany w LKŽe: murkt 3. ʻgurkt (oznaczające picie)ʼ: Wypij jednym haustem i szklanka będzie pusta. Artykuły / Articles 211 Semantinės veiksmažodžio gerti sinonimų atsiradimo priežastys (o zwierzętach, zazwyczaj kotach i psach)ʼ, np. Kotka miauczy, prosząc o mleko. Szczeniak pije wodę. (BŽe). Metaforyczne znaczenie omawianego czasownika ʻpić łapczywie, dużo (zazwyczaj napojów alkoholowych)ʼ, np. Ile nalejesz, tyle wypije. (BŽe), od podstawowego znaczenia różni się przede wszystkim podmiotem wykonywanej czynności: podmiotem znaczenia podstawowego jest zwierzę, a metaforycznego – człowiek. Ponieważ zwierzęta i wykonywane przez nie czynności są w języku litewskim zazwyczaj oceniane negatywnie19, podstawą metaforyzacji znaczenia mogłoby być wrażenie estetyczne, a mianowicie – brzydkie (oznaczające odcień pejoratywny) picie. Jednakże we wspólnocie językowej przeważa negatywna ocena picia alkoholu, dlatego w tym przypadku moglibyśmy dostrzec metaforę konceptualną – PIJAK JEST ZWIERZĘCIEM. Do tej grupy zalicza się również czasownik liuobti, którego podstawowe znaczenie w BŽe to ʻdawać jeśćʼ, np. : Świnie karmimy ziemniakami. Czas nakarmić krowy obiadem. Zwierzęta nie są jeszcze nakarmione. (BŽe); znaczenie metaforyczne – ʻjeść, pić łapczywieʼ, np. : Liuobia słoninę aż się z niego kurzy. Mężczyźni Liuobia wódkę jak szaleni. (BŽe). Ta struktura veiksmažodžio prototipinė ir metaforinė reikšmės sintaksiškai turi skirtingas argumentów (ʻdawać jeśćʼ co? (karmimy świnie) i czym? (karmimy ziemniakami), a ʻjeść, pić łapczywieʼ co? (Liuobia słoninę / wódkę). Jednak ta sama sytuacja, w której uczestniczą trzej uczestnicy, może być semantycznie interpretowana również inaczej. Na przykład w zdaniu Jonas liuobia avižas gyvuliams sytuacja jest określona inaczej niż w zdaniu Kiaules liuobiame bulvėmis. W zdaniu Jonas liuobia avižas gyvuliams podawany zwierzętom pokarm (owies) jest tutaj interpretowany jako patient; w ten sposób uwydatnia się jego aktualność. Porównując znaczenia i struktury semantyczne tych dwóch zdań z odpowiednią sytuacją, uwidaczniają się ich różne znaczenia sygnifikacyjne: w pierwszym mówi się o tym, co robi się ze zwierzętami jako patientem, w drugim – o tym, co robi się z pokarmem jako patientem (por. Sližienė 1994: 26, 2004: 261). Porównując te znaczenia czasownika liuobti ze znaczeniem metaforycznym ʻżarłocznie jeść, pićʼ, np. : Liuobia lašinius net išsijuosęs. Liuobia vyrai degtinę kaip pasiutę. (BŽe), być może można mówić o redukcyjnej lub interpretacyjnej derywacji aktantów (por. maitintis Sližienė 1994: 409), kiedy z wyjściowej (trzyuczestnikowej) sytuacji „usuwa się” jeden aktant (liuobiamieji, tj. zwierzęta karmione); jednocześnie pojawia się także nowa sytuacja, mająca mniej uczestników niż wyjściowa (szerzej zob. Plungian 2011: 46nn.). Zatem prototypowe znaczenia tego czasownika – ʻdawać jeśćʼ i ʻdawać zjeśćʼ (według šerti Sližienė 2004: 261) – oraz metaforyczne – ʻjeść, pić łapczywieʼ – mają różne struktury argumentów, które korelują z różnymi strukturami walencji semantycznej i syntaktycznej. 19 „[…] to, że nazwy zwierząt są w tym przypadku bardzo produktywne, świadczy zasadniczo o negatywnym stosunku Litwinów do świata zwierząt.” (Gudavičius 2009: 119). ANŽELIKA GAIDIENĖ 212 Acta Linguistica Lithuanica LXXII 2.1.5. Panašu į motyvuojančia reikšme nusakomo veiksmo (skysčio dźwięk wydawany podczas płynięcia, lania się lub chlupotania) Poniżej podane znaczenia czasowników, związane z piciem, w procesie nominacji wtórnej, dzięki cesze dźwięku, uzyskały znaczenia metaforyczne. a) Do tej podgrupy należą czasowniki, których SP znaczeń stanowi dźwięk wydawany podczas płynięcia lub lania się cieczy: (2) kliaukti 1. ʻmocno padać (o deszczu)ʼ: Przez (1) pliaupti 1. ʻsmarkiai lytiʼ: Lietus pliaupte pliaupė kelias dienas. → 3. ʻdaug, godžiai srėbti, gertiʼ: Tu pliaupi be saiko tą kavą. Pliaupk barščių. (BŽe) cały dzień deszcz kliaukia. → 4. ʻpić, chłep­まずać łapczywieʼ: Wodę chłepczę cały dzień. Pomocnicy chłepczą piwo. (BŽe) (3) chlupać kLIAUktI 1. ʻpadać ulewnieʼ: Deszcz chlupał całą noc. → 4. ʻpić, chłep­tać łapczywieʼ: Chłepczę wodę – chce mi się pić. (BŽe). W czasownikach pliaupti, kliaukti (kliokti) moglibyśmy wyróżnić jeszcze SP większego połykania – połykać duży łyk. b) Najbardziej charakterystycznym SP znaczeń niżej podanych czasowników jest również dźwięk, tylko powstający podczas chlupotania cieczy. Pochodne znaczenie czasowników kliukinti i kliunkinti (są to warianty) ʻpić, chlupiącʼ (gdzie kliuksėti oznacza ʻchlupotać, pluskać się z dźwiękiemʼ) opiera się na znaczeniu podstawowym ʻsprawiać, żeby chlupało, pluskało, próbować, czy chlupieʼ: (1) kliukinti 1. ʻsprawiać, żeby chlupało, pluskało, próbować, czy chlupieʼ: Po co chlupiesz jajka? → 3. ʻpić, chlupiącʼ: Dziecko chlupie sok pomarańczowy. On chlupie piwo z butelki. (BŽe) (2) kliunkinti 1. kliukinti 3 > ʻpić, chlupiącʼ: Chłopak chlupie piwo z butelki. Jaki napój lubicie chlupać latem? Chlupię i chlupię wodę mineralną [mleko]. (BŽe) Pierwsze znaczenie czasownika kliukenti podane w BŽe różni się od głównych sint tekėti, bėgtiʼ. Aptariamo veiksmažodžio kliukenti pagrindinė reikšmė skiznaczeń omówionych wyżej czasowników kliukinti i kliunkinti, mających ten sam rdzeń, ponieważ wskazuje na samą czynność płynięcia, spływania cieczy: (3) kliukenti 1. ʻpłynąć, biec z dźwiękiem pluskaniaʼ: Woda wypływa z butelki, 2. ʻgerti kliuksintʼ: Vaikas kliukena iš butelio pieną. (BŽe) bulgocząc. → Pochodne znaczenie czasownika pliumpinti ʻłapczywie pićʼ grindine reikšme ʻpilti, teliūskuoti skystį sukeliant garsąʼ (BŽe tokia reikšmė wiąże się z panepateikta): (4) pliumpinti 1. ʻłapczywie pićʼ: Rano pijemy herbatę. (BŽe) Artykuły / Articles 213 Semantinės veiksmažodžio gerti sinonimų atsiradimo priežastys Por. z pierwszym znaczeniem tego słowa podanym w LKŽe: ʻlać, chlustać płyn, wywołując dźwiękʼ. W wyżej wymienionych czasownikach oznaczających dźwięki przepływu można dostrzec nie tylko przeniesienie metaforyczne (podobieństwo do dźwięków wywoływanych przez strumyk, deszcz), lecz także metonimię, ponieważ przeniesienie dokonuje się za pośrednictwem jednej z cech picia – specyficznego dźwięku reprezentującego cały złożony proces fizjologiczny. Podsumowując, można stwierdzić, że najczęściej synonimy czasowników oznaczających picie powstają w sposób metaforyczny w celu podkreślenia, uwydatnienia szczególnego charakteru samej czynności picia lub dźwięku powstającego podczas przepływu, wylewania się płynu. 2.2. Metonimiczne przeniesienie znaczeń W rzadkich przypadkach w kształtowaniu znaczeń czasowników oznaczających picie występuje metonimia. Możemy wyróżnić następujące rodzaje metonimii analizowanych czasowników: rezultat zamiast czynności, przyczyna zamiast rezultatu oraz część zamiast całości. Poniżej rodzaje te omawiane są bardziej szczegółowo. 2.2.1. Rezultat zamiast czynności Do tego metonimicznego rodzaju należą czasowniki sprogti, pampti i pusti. Metonimiczne znaczenie czasownika sprogti ʻżarłocznie połykać, jeść, pićʼ można wiązać ze znaczeniem motywującym ʻbędąc bardzo napełnionym, być rozciąganym, rozszerzanymʼ, odnotowanym w LKŽe (w BŽe takiego znaczenia nie ma): (1) sprogti 6. ʻżarłocznie połykać, jeść, pićʼ: Dość już, żebyś pożerał miód, zostaw i dla mnie. (BŽe) Por. LKŽe 4. ʻbędąc bardzo napełnionym, być rozciąganym, rozszerzanymʼ: A już pękają mu wnętrzności – napił się tej wody Lk. Od tych plew cielętom teraz pęcznieją brzuchy, kiedy je zjedzą Rd. Nie mogę już wytrzymać, zaraz pękną mi usta! LMD(Sln). Czasownik sprogti ma jeszcze jedno znaczenie – ʻłapczywie pić napoje alkoholoweʼ: Dostał wypłatę i pije. (BŽe), które jest związane właśnie z klasą mų vartojimu. Toks reiškinys, kai žodis imamas vartoti ne visa juo nominuojanapojów alkoholowych, a tylko w pewnej mierze, nazywa się zawężeniem znaczenia. Dwa pozostałe czasowniki należące do tego modelu to pampti i pusti. Ich znaczenia metonimiczne związane z piciem najprawdopodobniej rozwinęły się ze znaczeń podstawowych (prototypowych): pampti. Przejedzonego, ANŽELIKA GAIDIENĖ 214 Acta Linguistica Lithuanica LXXII (2) pampti 1. ʻpūstis, plėstis, pursti, pustiʼ: Karvė prisirijo dobilų su rasa ir ėmė pęczniejącego rogacza trzeba zaganiać. → 2. ʻłapczywie, dużo pić, jeść, pożeraćʼ: Ile możesz wypić tego piwa? (BŽe) (3) puchnąć 1. ʻzwiększać objętość, rozmiary (zwykle o czymś szkodliwym po najedzeniu się, przejedzeniu)ʼ: Krowy puchną od koniczyny. Od przejedzenia puchną jelita. → 2. ʻłapczywie jeść lub pićʼ: Ile możesz pić tego piwa?! Jemu tylko żarcie w głowie, a do pracy ani się nie ruszy. (BŽe) Jako najwyraźniejszy SP tych czasowników moglibyśmy wyróżnić fizjologiczne odczucie pełności. 2.2.2. Przyczyna zamiast rezultatu Prototypowe (motywujące) znaczenie czasownika pilti wiąże się z wlewaniem cieczy do wnętrza obiektu, por. ʻwlewać (ciecz) do wnętrzaʼ: Wlewać wino z butelki do kieliszka. On nalewa jej kawy [kawę]. Gospodarz nalewa pieniące się piwo do dzbanka. Litwini wylewali na nich wrzącą wodę, ciskali kamieniami. (BŽe). Znaczenie motywowane również wiąże się z wlewaniem cieczy, z tym że metonimicznie użytym obiektem jest wnętrze człowieka, por. ʻdużo pićʼ: Przez cały dzień pili piwo. (BŽe). 2.2.3. Część zamiast całości Do tego rodzaju metonimicznego przyporządkowuje się czasownik ryti, którego motywujące znaczenie ʻprzepychać gardłem pokarm do żołądkaʼ oznacza niezbędny etap czynności jedzenia – połykanie pokarmu, natomiast w znaczeniu metonimicznym ʻjeść, pić łapczywieʼ oznacza całościowy proces jedzenia. (1) ryti 1. ʻwpychać pokarm gardłem do żołądkaʼ: Nie mam zębów, więc połykam wszystko bez przeżuwania jak czapla. Połykaj taki kęs, jaki możesz objąć ustami (flk.). → 3. ʻjeść, pić łapczywieʼ: Dlaczego połykasz na stojąco, usiądź?! Połyka jak koń, pracuje jak kogut (flk.). (BŽe) W dalszej części artykułu przedstawiono wstępną sieć synonimów litewskich czasowników oznaczających picie. Artykuły / Articles 215 Semantinės veiksmažodžio gerti sinonimų atsiradimo priežastys RYC. 2 Wstępna litewska sieć synonimów czasowników picia gerti FP FGP gurkti murkti FLDP siurbti sriaubti triaubti FLLP plempti GTP 1 kaušti GPP 2 kaušti MetafP Podobne do ETV drožti tašyti bubinti (bubyti) tvatyti Przypomina J rzucać, wyginać (wy)ciągać, miauczeć, ciągnąć Przypomina T gotować Przypomina GV chłeptać, pijać Przypomina KG chlustać, chlipać (chlipać) chlupać (chlupać), chlupotać, chlupać MetonP PP pękać, puchnąć, dmuchać, OP lać GP ryti WNIOSKI OGÓLNE Analiza znaczeń czasowników należących do konceptu PIĆ pozwala na wyciągnięcie następujących wniosków: 1. Bliżej centrum konceptu PIĆ znajdują się czasowniki pierwotnej nominacji, w których znaczeniach odnotowane SP są związane z fizjologią czynności picia przez człowieka lub zwierzę, tj. z motorycznymi ruchami warg, zębów, języka i gardła, np.: gurkti, siurbti. Czasowniki picia tej nominacji są najczęściej motywowane zewnętrznie, tj. ich rdzenie ikonicznie oznaczają określone specyficzne dźwięki towarzyszące piciu. 2. Większa część znaczeń synonimów należących do konceptu PIĆ powstała w drodze derywacji semantycznej. 2.1. Metaforyczne relacje polisemicze odgrywają ważną rolę w kształtowaniu struktur semantycznych synonimów picia. Wyodrębniono następujące modele przenoszenia znaczeń metaforycznych związanych z piciem: 1) podobieństwo do energicznego, celowego działania określanego przez znaczenie motywujące, np. : ANŽELIKA GAIDIENĖ 216 Acta Linguistica Lithuanica LXXII drožti; 2) podobieństwo do ruchu określanego przez znaczenie motywujące, np.: mesti; 3) podobieństwo do temperatury wydzielanej podczas działania określanego przez znaczenie motywujące, np.: šutinti; 4) podobieństwo do działania wykonywanego przez zwierzę, określanego przez znaczenie motywujące, np.: lakti, oraz 5) podobieństwo do dźwięku powstającego podczas działania określanego przez znaczenie motywujące (przepływu, wylewania się lub pienienia się cieczy), np.: kliaukti. Przeprowadzone badanie wykazało, że najczęściej synonimy czasownika pić pojawiają się w sposób metaforyczny w celu podkreślenia, uwydatnienia szczególnego charakteru samej czynności picia, np.: strugać, bębnić, rzucać, albo dźwięku wydawanego podczas przepływu, rozlewania się płynu, np.: chlupać, chłeptać. 2.2. Metonimiczne przeniesienie znaczeń synonimów czasownika pić nie jest częste. Ustalono kilka przypadków metonimicznego przeniesienia znaczeń, które można zaliczyć do następujących rodzajów metonimii: rezultat zamiast czynności (ʻodczucia pełnościʼ SP), np.: pękać, przyczyna zamiast rezultatu (ʻobiektuʼ SP), np.: lać, i część zamiast całości (ʻgardłaʼ SP), np.: połykać. 3. Przeprowadzone badanie wykazało, że przyczyny pojawiania się semantycznych synonimów czasownika pić są uwarunkowane pragnieniem osób mówiących, aby nazywać czynność picia różnymi słowami, akcentując raz jedną, raz inną cechę kognitywną. Przy nazywaniu czynności picia najczęściej aktualizowane SP mają różnorodny charakter – są związane z fizjologią jamy ustnej i ruchu oraz z dźwiękiem wydawanym przez płyn. SKRÓTY SIECI SYNONIMÓW FGP – fizjologiczne odczucie w gardle FLDP – fizjologiczny aspekt działania warg i zębów FLLP – fizjologiczny aspekt działania warg i języka FP – fizjologiczne cechy picia GP – cecha gardła GPP – cecha picia za pomocą przyrządu GTP – cecha celu picia MetafP – metaforyczne przeniesienie znaczeń MetonP – metonimiczne przeniesienie znaczeń OP – cecha obiektu Podobne do ETV – podobne do energicznego, celowego działania opisywanego przez znaczenie motywujące Straipsniai / Articles 217 Semantinės veiksmažodžio gerti sinonimų atsiradimo priežastys Panašu į GV – panašu į motyvuojančia reikšme nusakomą veiksmą, atliekamą gyvūno Podobne do J – podobne do ruchu opisywanego przez znaczenie motywujące Podobne do KG – podobne do dźwięku powstającego podczas działania (przepływu cieczy, wylewania się lub chlupotania) opisywanego przez znaczenie motywujące Podobne do T – podobne do temperatury wydzielanej podczas działania opisywanego przez znaczenie motywujące PP – pilnumo pojūčio požymis LITERATŪRA IR ŠALTINIAI Apresjan – Апресян Юрий Д. 1974: Semantyka leksykalna: synonimiczne средства языка. Москва: Наука. BŽe – przygotowywany Słownik ogólnego języka litewskiego. Kolegium redakcyjne: D. Liutkevičienė (redaktor naczelna), G. Naktinienė, R. Petrokienė, D. Svetikienė, K. Vosylytė, J. Zabarskaitė. Programista V. Satkevičius. D. 1: Wprowadzenie, B, C, H, J, O. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2013. D. 3: Č, E, Ę, Ė, F, Z. – Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2014. Dostęp w Internecie: http://bkz.lki.lt; Rękopis BŽe. Cruse D. Alan 1986: Semantyka leksykalna. Cambridge: Cambridge University Press, MA. DLKT – Korpus współczesnego języka litewskiego. Kowno: VDU. Dostęp w internecie: http:// tekstynas.vdu.lt/tekstynas/. DŽe – Słownik współczesnego języka litewskiego: wydanie szóste (trzecie elektroniczne), red. naczelny Stasys Keinys. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2006; wersja internetowa, 2011. Dostęp w Internecie: http://dz.lki.lt. Fraenkel Ernst 1962–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch 1–2. Heidelberg: Winter. Gaidienė Anželika 2015: Semantyczne cechy powstawania wtórnych nominacji pośrednich czasowników oznaczających jedzenie. – Acta Linguistica Lithuanica 73 (w przygotowaniu spaudai). Gritėnienė Aurelija 2006: Motywacja nazw roślin w gwarze północnopaneweżyskiej. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Gudavičius Aloyzas 1994: Semantyka leksykalna. Jednostki. Relacje. Struktury. Szawle: Szawelski Instytut Pedagogiczny. ANŽELIKA GAIDIENĖ 218 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Gudavičius Aloyzas 2007: Gretinamoji semantika. Šiauliai: Šiaulių universiteto wydawnictwo. Gudavičius Aloyzas 2009: Etnolingwistyka (naród w języku). Šiauliai: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Gudavičius Aloyzas 2011: Reikšmė – sąvoka – konceptas ir prasmė. – Res Humanitariae 10, 108–119. Gudavičius Aloyzas 2013: Struktura semantyczna słowa z punktu widzenia nominacji. – Filologija 18, 70–92. Jakaitienė Evalda 1988: Semantyka leksykalna. Wilno: Mokslas. Jakaitienė Evalda 2007: O relacjach między synonimią a polisemią. – Res Humanitariae 2, 34–45. Jakaitienė Evalda 2010: Leksykologia. Wilno: Uniwersytet Wileński. Kaukienė Audronė 1994: Historia czasownika języka litewskiego 1. Kłajpeda: Uniwersytet Kłajpedzki. Kubriakova – Кубрякова Елена С. 2004: Język i wiedza: Na drodze uzyskiwania знаний о языке: Части речи с когнитивной точки зрения. Роль языка в познании мира. Москва: Языки славянской культуры. Labutis Vitas 2007: Semantyka i synonimika czasowników transportu. – Kultura języka 80, 32–44. Lakoff George 1993: Współczesna teoria metafory. Metaphor and Thought. Cambridge. Lassan Eleonora 2002: «Nadzieja»: analiza semantyczna i konceptualna. – Respectus Philologicus 2(7), 32. Lyberis Antanas 2002: Sinonimų žodynas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Lyberis Antanas 2009: Leksikografijos teorija ir praktika, sud. Zita Šimėnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Duomenų bazė Lietuvių kalbos etimologinis žodynas. Vilnius: Vilniaus universitetas, 2007–2012. Prieiga internete: http://etimologija.baltnexus.lt/ LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20, 1941–2002, wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (red. nacz.), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Vilnius: Instytut Języka Litewskiego, 2005 (wersja zaktualizowana, 2008). Dostęp w internecie: www.lkz.lt Artykuły / Articles 219 Semantinės veiksmažodžio gerti sinonimų atsiradimo priežastys Marcinkevičienė Rūta 2006: Metafora konceptualna w przekładzie. – Darbai ir dienos 45, 109–118. Dostęp w Internecie: http://donelaitis.vdu.lt/publikacijos/dd45_ruta.pdf. Marcinkevičienė Rūta 2011: Znaczenie słowa. Słowniki i korpusy. Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. Mikulsas Rolandas 2009: Kognityvinė lingvistika ir leksikografijos problemos. – Język i ludzie. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Murphy M. Lynne 2010: Lexical Meaning. Cambridge [N.Y.]: Cambridge UniverWileńskiego, 39–80. sity Press. Plungian Vladimir 2011: Typologia kategorii gramatycznych 2. Wilno: Stowarzyszenie „Academia Salensis”: Uniwersytet Wileński. Popova, Sternin – Попова З. Д., Стернин И. А. 2010: Kognitywna лингвистика. Москва: Восток – Запад. Sližienė Nijolė 1994–2004: Słownik łączliwości czasowników języka litewskiego 1–2. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Sližienė Nijolė 2005: Synonimiczne znaczenie czasowników stigti, stokoti, trūkti i osobliwości ich użycia. – Kultura języka 78, 128–132. Šmeliov – Шмелев Дмитрий Н. 2008: Szkice z semazjologii języka rosyjskiego языка. Москва: Издательство ЛКИ. Taylor John 2003: Bliskie synonimy jako kategorie ekstensjonalnie równoważne: ʻTallʼ i ʻhighʼ – ujęcie ponowne. – Nauki językowe 25, 263–284. Ungerer Friedrich, Schmid Hans-Jörg 1996: Wprowadzenie do lingwistyki kognitywnej. Londyn: Longman. Urbutis Vincas 1978: Teoria słowotwórstwa. Wilno: Mokslas; Wydanie 2, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2009. Urbutis Vincas 1965: Etymologia słowa trumpas i kilku jego gwarowych synonimów. – Baltistica 1(1), 67–81. Urbutis Vincas 1998: Lit. pašinas i (gw.) pašaiža – synonimy o wspólnym rdzeniu. – Baltistica 33(1), 49–57. Valiulytė Elena 1998: Synonimy składniowe współczesnego języka litewskiego: wyrażanie miejsca, czasu i przyczyny. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Vaskelienė Jolanta 2000: Synonimy słowotwórcze [podręcznik dla studentów kierunków filologicznych]. Szawle: Uniwersytet Szawelski. ANŽELIKA GAIDIENĖ 220 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Semantic Reasons of Appearance of Synonyms of the Verb to drink PODSUMOWANIE Przedmiotem niniejszego artykułu jest bogata grupa semantyczna, która nie była dotąd analizowana – czasowniki oznaczające picie, zaczerpnięte z wersji Słownika standardowego języka litewskiego, który jest obecnie opracowywany. Badanie ma na celu oszacowanie which features of the actual phenomena, things or actions become semantic features in the language, which determine the rise of new drinking verbs. The research also seeks to oszacowanie skuteczności tych cech semantycznych. Na końcu artykułu przedstawiono wstępną sieć synonimiczną czasownika pić. Otrzymano 1 września 2014 r. ANŽELIKA GAIDIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa anzelika.gaidi[email protected]