Titles of “Poems Timid and Barefoot”: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms

SERHIY YERMOLENKO Katedra Lingwistyki Ogólnej Instytut Lingwistyki im. O.O. Potebni Narodowa Akademia Nauk Ukrainy Obszary badawcze: semiotyczne aspekty różnych typów dyskursu i tekstu (język codzienny, literatura piękna, poezja i przysłowia), badanie formy wewnętrznej na różnych poziomach języka, badanie wzajemnych relacji między strukturą semiotyczną różnych typów znaków językowych a perspektywą epistemologiczną dyskursu. TYTUŁY WIERSZY NIEŚMIAŁYCH I BOSYCH: O NIEJEDNOZNACZNYCH SYNEKDOCHICZNYCH BIBLIONIMACH JANA TWARDOWSKIEGO „Tytuły „Drovių ir basų eilėraščių”: o niejasnych synekdochicznych biblionimach Jana Twardowskiego” STRESZCZENIE Autor skupia się na niektórych tytułach wierszy polskiego księdza i autora Jana Twardowskiego (1915–2006), które określa jako synekdochiczne (ponieważ powtarzają część tekstu, który nazywają), a w szczególności na tych, które wydają się nieinformacyjne, wybrane przypadkowo i arbitralnie, a także w niejasny sposób, jeśli w ogóle, umotywowane treścią wiersza. Wyjaśnia ich specyficzny charakter, wynikający z semiotycznych cech motywacji właściwych im jako nazwom tekstów poetyckich, z jednej strony, oraz z ich roli jako integralnej części tekstu poetyckiego, z drugiej: wyjęte z kontekstu i umieszczone w wyeksponowanej pozycji tytułu, takie fragmenty tekstu nie tylko formalnie oznaczają tekst zgodnie z zasadą pars pro toto, lecz także podlegają reinterpretacji, nabierając nowego znaczenia i nadając wierszowi dodatkowy sens. Pozorna niejasność takich tytułów skłania czytelnika do poszukiwania informacji, którą wnoszą do tekstu. Ze względu na swą niejasność i skrajną stylistyczną skromność tytuły te odzwierciedlają te cechy poetyki J. Twardowskiego, które wyrażają chrześcijańskie cnoty ubóstwa oraz wiarę w to, co niewiarygodne. 136 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Titles of Poems Timid and Barefoot: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms SŁOWA KLUCZOWE: Jan Twardowski, biblionim, reprezentacja znaku, motywacja, struktura tekstu. ADNOTACJA Straipsnyje analizuojami kai kurie lenkų autoriaus kunigo Jano Tvardovskio (1915–2006) eilėraščių pavadinimai, kurie vadinami sinekdochiniais (pavadinimai pakartoja dalį jais pavadinto teksto), ypač tie, kurie atrodo neinformatyvūs, atsitiktinai pasirinkti ir neaiškiai arba iš viso nepagrindžiami eilėraščio turiniu. Paaiškinama jų kilmė, kurią, viena vertus, nulemia semiotiniai jų, kaip poetinio teksto vardų, motyvacijos požymiai, o kita vertus – jų, kaip sudedamosios poetinio teksto dalies, vaidmuo: išimti iš konteksto ir patalpinti matomoje pavadinimo vietoje, šie teksto fragmentai ne tik formaliai nurodo į tekstą, vadovaujantis pars pro toto principu, tačiau jie yra ir naujai interpretuojami, įgydami naują reikšmę ir suteikdami eilėraščiui papildomą prasmę. Tariamas tokių pavadinimų neaiškumas naudojamas kaip priemonė, skatinanti skaitytoją ieškoti informacijos, kurią jie suteikia tekstui. Dėl savo neaiškumo ir visiško stilistinio kuklumo šie pavadinimai išreiškia tokius Jano Tvardovskio poetikos bruožus, kurie atspindi krikščioniškąsias neturto dorybes ir tikėjimą nepaprastais dalykais. SŁOWA KLUCZOWE: Jan Twardowski, biblionim, reprezentacja znaku, motywacja, struktura tekstu. Niniejszy artykuł jest studium tytułów utworów poetyckich wybitnego i bardzo popularnego polskiego autora, księdza Jana Twardowskiego (1915–2006), skupiającym się na tych, które nazywam synekdochicznymi. Tematyka artykułu jest zatem aktualna w dwojakim sensie, ponieważ odnosi się do dwóch obszarów badań językoznawczych: jednego bardziej szczegółowego — analizy tytułów J. Twardowskiego jako części jego języka poetyckiego i dykcji — oraz drugiego, bardziej ogólnego, czyli teorii nazw własnych (literackich). Podchodzę do tych tytułów semiotycznie, traktując je jako znaki, których obiektami są utwory, do których się odnoszą. Relacja między tytułem tekstu (nazywanym też biblionimem, zob.: Подольская 1988: 42) a pozostałą częścią tekstu, który tytułuje (czyli właściwym tekstem), jest jednak ambiwalentna i bardziej złożona niż w przypadku innych typów znaków. Z jednej strony tytuł uznaje się za integralną część struktury tekstu — część początkową, z którą czytelnik styka się jako pierwszą (Kostkiewiczowa 1976: 474). Z drugiej strony tytuł może też doskonale funkcjonować autonomicznie, na przykład reprezentując tekst w spisach bibliograficznych lub przypisach. Ta dwoista natura relacji tytułu do tekstu, do którego się odnosi, znajduje odzwierciedlenie w charakterze tytułu jako jednostki językowej: Yu.O. Karpenko twierdził Straipsniai / Articles 137 SERHIY YERMOLENKO że tytuł rozpatrywany jako nazwa tekstu jest jednostką poziomu leksykalnego, natomiast jako początkowy składnik tekstu — zdaniem (Карпенко 1975: 4). Zwrócił również uwagę, że ta dwoistość biblionimu wynika z tego, iż zarówno tekst, jak i jego nazwa mają tę samą, tj. językową, formę wyrażenia (ibid.); można dodać, że z powodu tej dwoistości tytuł tekstu oznacza zarazem siebie samego i właściwy tekst. Niezależnie od tego relacja między dziełem literackim a jego nagłówkiem jest jeszcze bardziej złożona. Wybór tytułu książki lub artykułu nieliterackiego jest wprawdzie istotny, jednak taki biblionim sam w sobie jest jedynie etykietą, czyli zewnętrzną cechą oznaczanego tekstu — jego składnikiem pełniącym funkcję nominatywną i informacyjną (a być może także perswazyjną), a mianowicie identyfikującym tekst, do którego się odnosi, i odróżniającym go od innych poprzez przedstawienie go w skuteczny i atrakcyjny sposób (dlatego nawet tytuły ściśle naukowych prac mogą zawierać wyraźny element obrazowości i wartości stylistycznej; por. zbiór prac i wspomnień H. Popowskiej-Taborskiej zatytułowany „Z różnych szuflad”, pomysłowe tytuły Romana Jakobsona, takie jak „Poetry of grammar and grammar of poetry”, monografię Daniela Nettle’a „Vanishing Voices. The extinction of the world’s languages”, książkę Davida Bella „Is that a fish in your ear? Translation and meaning of everything” i podobne przykłady). Tytuł artykułu «До питання про пареміологічний парадокс» językoznawczyni i paremiolożki Z. H. Kotsiuby jest znakomitym przykładem nagłówka, w którym równoważą się wszystkie istotne funkcje: tytuł obiektywnie przedstawia treść pracy i właściwie wprowadza czytelnika w omawiane zagadnienia, a zarazem wzmianka o paradoksie niezmiennie intryguje czytelnika, działając jako dodatkowy bodziec, który natychmiast wzbudza jego zainteresowanie artykułem. Z drugiej strony tytuł dzieła literackiego, oprócz tego, że pełni wszystkie wymienione funkcje, jest bezpośrednio i w znacznie większym stopniu uwikłany w strukturę semantyczną utworu, zwłaszcza poetyckiego, którego (względna) krótkość oraz wersy na ogół krótsze niż zdania prozy sprawiają, że tytuł zostaje wizualnie włączony w tekst, postrzegany jako całość na pierwszy rzut oka. Można przypuszczać, że owo uwikłanie wynika z właściwości dzieła artystycznego (werbalnego i niewerbalnego), jaką jest jego całościowa ikoniczność: w takim dziele każda cecha formalna ma znaczenie, toteż każda zmiana formy pociąga za sobą zmianę znaczenia; zob. (Milewski 1969: 14–15; Єрмоленко 2006: 185–193). Z tego powodu różnorodność tytułów dzieł literackich jest na ogół większa niż tytułów dzieł nieliterackich. I. R. Gal’perin wskazał, że tytuł literacki często nie wyraża znaczenia bezpośrednio (co jest kolejnym następstwem artystycznego charakteru tekstu: powszechnie wiadomo, że sztuka nie toleruje dosłowności, zob. (Потебня 1976: 340)); jego sens bywa metaforycznie lub metonimicznie „zasłonięty”. Według niego tytuły literackie można sklasyfikować ze względu na formę zawartych w nich informacji następująco: 1) tytuł-symbol, 2) cytat 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Titles of Poems Timid and Barefoot: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms tytuł, 3) tytuł-komunikat, 4) tytuł aluzja, 5) tytuł narracyjny (por. nagłówki rozdziałów w XVIIIth-wiecznych powieściach angielskich) (Гальперин 2007: 134). Nie znaczy to jednak, że nie ma utworów literackich bez tytułów ani utworów o prostych i mało informacyjnych nazwach, ponieważ takie również istnieją; por. wiersze oznaczone trzema gwiazdkami zamiast tytułu, a także zbiory poezji nazywane (przez wydawcę albo autora) po prostu „Wiersze”, na przykład pierwszy zbiór poezji N.K.Kybal’chych „Поезії” (1913) lub książkę B.Olijnyka o tym samym tytule (1986). Są oczywiście także powieści i opowiadania nazwane imieniem głównego bohatera, takie jak Dolores Claiborne, Christie, czy Carrie Stephena Kinga. Choć nie trzeba w pełni zgadzać się z I.R.Gal’perinem, który uważał za błędne twierdzenie N.D.Arutiunovej, że tytuł powieści L.N.Tolstoja Anna Karenina nie pełni funkcji wprowadzającej (tamże) — bo oczywiście ją pełni — to jednak nawet dla kogoś, kto nie zna wcześniej treści tej powieści, ta nazwa znaczy więcej niż tylko nazwę. Pojawiając się w tytule utworu artystycznego, zakłada się, że odnosi się do niepowtarzalnej postaci literackiej (z drugiej strony taka nazwa może być motywowana i odpowiednio wyrażać aluzję intertekstualną, odsyłając do tekstu-precedensu albo wpisując się w szerszą tradycję literacką; zob. na przykład rozprawę L.Yu.Gornakovej o aluzyjnym rosyjskim poetonimie Лиза (Горнакова 2010)), natomiast dalszy tekst musi wykonać resztę pracy, a w szczególności pomóc imieniu postaci urzeczywistnić jego potencjalne cechy semantyczne: w Anna Karenina cechy te powstają, według A.A.Fomina, dzięki kontrastowi fragmentów nazwisk interpretowanych paronimicznie jako opozycja KWADRATU i KOŁA (Каре)нина i (Обло)нский (Фомин 2012). W szerszym ujęciu można tu dostrzec paralelę z artystycznymi fotografiami lub obrazami zatytułowanymi Mary, Louise i podobnie, których tytułami są antroponimy oznaczające coś zasadniczo odmiennego od tego, co oznaczają w codziennym użyciu, nawet jeśli osoby przedstawione na tych obrazach rzeczywiście noszą takie imiona. Są jednak również bardziej złożone tytuły literackie, choć oryginalność nawet i tych może być różna, ponieważ, jak zauważa T.Kostkiewiczowa, „sposób ukształtowania tytułu utworu literackiego, podobnie jak jego struktura, podporządkowany jest ogólnym zasadom poetyki danego utworu; jako zjawiska zmienne historycznie podlegają one konwencjonalizacji wraz z innymi składnikami utworu literackiego” (Kostkiewiczowa 1976: 474); oznacza to w szczególności, że wybór tytułu może zależeć od literackiej mody (por. następujący fragment wspomnień Władimira Nabokova „Другие берега”: „...и у меня была с собой целая кипа беленьких книжечек стихов со всей гаммой тогдашних заглавий, т.е. от простецкого «Ноктюрны» до изысканного «Пороша»” (Набоков 1991: 167)). Przechodząc teraz do tytułów wierszy J. Twardowskiego, tego bardzo niezwykłego autora (jego biografia, napisana przez dziennikarkę Magdalenę Grzebałkowską, ukazała się pod tytułem „Ksiądz Paradoks”), można zauważyć, że również one mają różny charakter, Straipsniai / Articles 139 SERHIY YERMOLENKO „Wyborcza”, są również tytuły o różnym charakterze, niektóre całkiem zwyczajne i tradycyjne, np. Matka Boża Powstańcza [1, 20]1, O ludzkim sercu pod wielkim baldachimem [1, 86], Wiersz dydaktyczny [2, 396], Zaufalem drodze [1, 405], Posąg Dawida [1, 64], Modlitwa [1, 77; 1, 87; 1, 127; 1, 160; 1, 264; 2, 143] (oprócz sześciu wierszy o tym tytule są jeszcze trzy, w których słowo Modlitwa występuje w połączeniu z innymi wyrazami), Ku wodzie [2, 330], Do Jezusa umęczonego organami [1, 141], Do albumu (są trzy wiersze o tym tytule: [2, 21; 2, 244; 2, 387]), Do albumu po raz drugi [2, 141], Dobranocka i tak dalej. Wśród nich są tytuły tego rodzaju, który Galperin nazywał metonimicznym: są one realizowane przez słowo, zdanie lub wypowiedź występujące również w tekście, a tym samym go reprezentujące; w kategoriach semiotycznych tytuły takie można określić jako indeksykalne (tj. należące do znaków indeksowych w rozumieniu Ch.S.Peirce’a (Ермоленко 2006: 19–20), czyli opartych na różnego rodzaju przyległości między nimi a ich przedmiotem), a także, należałoby dodać, ikoniczne (ponownie w zgodzie z Peirce’owską klasyfikacją relacji przedstawieniowych między znakiem a jego przedmiotem), gdyż część tekstu powtórzona w tytule jest podobna do odpowiadającego jej fragmentu tekstu albo z nim identyczna. Dalej będę nazywać je synekdochicznymi, zarówno dla zwięzłości, jak i dlatego, że jedną z ich zasadniczych cech jest motywacja zgodna z zasadą „pars pro toto”. Wśród tytułów tego rodzaju u J. Twardowskiego znajdują się dość niezwykłe przykłady i to one są przedmiotem niniejszego artykułu. Oczywiście synekdochiczny typ tytułów sam w sobie jest całkowicie zwyczajny, a wśród biblionimów J. Twardowskiego jest również wiele takich zwyczajnych i, jeśli można tak powiedzieć, niepozornych nazw. Na przykład spośród dwóch jego wierszy, których tytuły zawierają słowo koniec (Koniec [1, 419] i Koniec nie-koniec [2, 398]), tylko w pierwszym słowo to pojawia się także w tekście (Koniec – to klamczuch w świecie nieskończonym). Oba tytuły wydają się jednak zwyczajne i przewidywalne, ponieważ oba wiersze rzeczywiście mówią o końcu, a więc nagłówki te wyrażają ich temat i tym samym stanowią uogólnienie ich treści. A jednak w poezji J. Twardowskiego są również biblionimy, które wydają się niemal niezwiązane tematycznie z nazywanym przez nie tekstem, a zarazem nieadekwatne, ponieważ sprawiają wrażenie wybranych przypadkowo lub arbitralnie, niemotywowanych ani niewynikających z tekstu, a zatem niedobrze lub wcale niepasujących do jego reprezentowania. Łączy je z tym tekstem tylko występujące w nim słowo lub wyrażenie. Niezależnie od ich budowy ich podstawową 1 Przykłady pochodzą z tomu poezji: Twardowski Jan. Miłosc milosci szuka. Wiersze 1937–1998. Warszawa: PIW / Poznan: Ksiegarnia Swietego Wojciecha, 1999. V. 1–2. 140 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Titles of Poems Timid and Barefoot: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms wspólną cechą jest dość luźny, a nawet (pozornie) nieistniejący związek znaczeniowy z wierszem, który nazywają. Także takie biblionimy nie są w literaturze nieznane, a powody ich wyboru mogą być różne. Na przykład tytuł opowiadania W. Somerseta Maughama The book-bag nie odnosi się bezpośrednio do tematyki opowiadania, czyli miłosnej relacji między bratem i siostrą, o której pewien Anglik opowiada narratorowi podróżującemu po Malajach. Charakter tej relacji, choć jednoznacznie wynika z opowieści, nie zostaje wyrażony wprost ani w narracji autora, ani w zawartej w niej opowieści i być może to właśnie ten temat, w tamtych czasach „zbyt drażliwy, by go poruszać”, sprawia, że opowiadanie ma nieco mylący tytuł, umotywowany w dość okrężny sposób (opowiadanie zaczyna się od tego, że narrator opowiada o swojej miłości do czytania, przez co podczas podróży zabiera ze sobą ogromną torbę na książki; jego malajski gospodarz, brytyjski rezydent, pożycza od niego biografię Byrona, a pewne jej szczegóły skłaniają go do opowiedzenia własnej historii miłości między siostrą i bratem). Jednak (pozorny) brak motywacji w poetyckich biblionimach J. Twardowskiego wydaje się mieć zupełnie inny charakter, niezwiązany z tematami tabu (w istocie J. Twardowski jako poeta religijny nigdy nie unikał trudnych i kontrowersyjnych kwestii wiary i religii ani nie próbował dowodzić tego, czego dowieść się nie da). Rozważmy na przykład jeden z najpopularniejszych wierszy J. Twardowskiego, Kiedy mówisz [2, 68]. Utwór ten, dedykowany Aleksandrze Iwanowskiej, wieloletniej asystentce i sekretarce literackiej poety, jest bardzo krótką wypowiedzią w trybie rozkazującym, skierowaną do adresatki w drugiej osobie i stanowiącą najwyraźniej odpowiedź na jej list pełen skarg na nieszczęścia i niepowodzenia. Dwa końcowe wersy wiersza podsumowują istotę przesłania: a od zwykłych rzeczy naucz się spokoju / i zapomnij że jesteś gdy mówisz ze kochasz. Fraza odpowiadająca tytułowi występuje w drugim z tych wersów, z tą różnicą, że w tekście poprzedza ją względny przysłówek zaimkowy gdy, podczas gdy w tytule gdy zastąpiono, być może ze względów eufonicznych, jego wariantem kiedy. Jednak ta fraza, rozpatrywana osobno, nie wydaje się w istotny sposób wiązać z główną myślą wiersza wyrażoną w tych wersach ani, tym bardziej, w całym utworze; raczej mówi o czymś innym. Występujący w kontekście dialogu (na przykład wymiany listów) fragment tekstu gdy mówisz ze kochasz pozornie odnosi się do czegoś, co adresatka powiedziała wcześniej, z dodatkowym naciskiem na domniemaną, a więc jeszcze nie (w pełni) potwierdzoną treść przytoczonej wypowiedzi. W rzeczywistości jest to jednak idiomatyczne wyrażenie znaczące w przybliżeniu to samo co gdy kochasz, ale podkreślające prawdziwość tego stwierdzenia (gdy naprawdę mówisz ze kochasz „jeśli naprawdę masz na myśli to, co mówisz” = gdy naprawdę kochasz „jeśli naprawdę kochasz”): przedstawienie przez nadawcę czegoś jako relacjonowanego przez samą adresatkę (gdy mówisz ze kochasz) Straipsniai / Articles 141 SERHIY YERMOLENKO pełni funkcję środka emfazy, najwyraźniej na podstawie następującego rozumowania: „Jeśli coś uznaje się za prawdziwe, musi być prawdziwe”; leżącym u jego podstaw założeniem jest, że powiedzieć cokolwiek to tyle, co powiedzieć prawdę. Innymi słowy, u podstaw tego wyrażenia leży założenie dotyczące języka, zbliżone do zasady Grice’a, a w szczególności do Maksymy Jakości, odnoszącej się do prawdziwości tego, co się mówi (Грайс 1985: 222–223). Dlatego wyjęcie frazy gdy mówisz z kontekstu i użycie jej jako tytułu wiersza wydaje się uwydatniać dodatkowy temat: odpowiedzialność za mówienie prawdy, zwłaszcza gdy ktoś przypisuje sobie coś istotnego (na przykład cnotę chrześcijańską). Tytuł tego rodzaju zmienia zatem punkt ciężkości wypowiedzi poetyckiej: odchodzi od głównego tematu i akcentuje inny aspekt treści wiersza, a nawet dodaje do niej nowy aspekt. Na przykład w wierszu Lura [2, 344], składającym się z zaledwie czterech wersów, słowo to, oznaczające wodnisty napój lub pokarm, pojawia się w pierwszej połowie utworu, w opisie jesiennego cmentarza: Listopad cmentarz pusty / deszcz zimna lura. Opis ten stanowi tło dla następującej wypowiedzi (nieokreślonej osoby): - to straszne – ktoś mówi / przestać kochać zmarłego dlatego że umarł. A jednak tytuł uwydatnia cechę tego tła — zimny jesienny deszcz. Cechę tę, nałożoną na następującą po niej wypowiedź, można jednak zinterpretować jako metaforę takiej słabej, a przez to niewystarczającej miłości, która kończy się wraz ze śmiercią ukochanej osoby; wspólną cechą tej miłości i wodnistego napoju jest ich słabość (por. zwłaszcza definicję lura: „słaby, mało esencjonalny napój” (Dubisz 2004), z jednej strony, oraz z drugiej — przymiotnik silny, określający miłość w prawdziwym znaczeniu tego słowa, jak w definicji miłość: „silna więź emocjonalna, jaką łączy ludzi sobie bliskich” (tamże)). W wierszu Na pół [2, 176] wyrażenie przysłówkowe o znaczeniu „na połowę”, użyte jako biblionim, pojawia się później w tekście, gdzie określa imiesłów przedarte. Ten ostatni jest składnikiem pozbawionej rzeczownikowego członu nadrzędnego frazy nominalnej, złożonej z kilku określeń (Niedokończone / przerwane / przedarte na pół / niekochane / nic już nie warte), które łączy cecha semantyczna „niewystarczające”. Na podstawie tych określeń można wywnioskować, że znaczenie pominiętego członu nadrzędnego należy odczytywać jako „twoje życie”: następujący bezpośrednio po nich czasownik w trybie rozkazującym, w 2.nd osobie, nie wybrzydzaj, wskazuje, że cały tekst jest apostroficzną wypowiedzią skierowaną do nienazwanej osoby, być może do samego podmiotu lirycznego (czyli mówiącego przedstawionego w wewnętrznym świecie tekstu artystycznego), który rzekomo skarży się na niedoskonałość swojego życia. Jeśli jednak uwzględnimy ogólną myśl przekazaną w wierszu (coś w rodzaju „niedoskonałość jest powszechnym ludzkim losem”), wówczas określenie przysłówkowe użyte jako tytuł należy rozumieć jako odnoszące się do ludzkiego losu. A zatem w ogólnym kontekście wiersza tytuł Na 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Titles of Poems Timid and Barefoot: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms pól implikuje, że natura ludzka jest również z istoty podzielona, nie zaś integralna, a zatem sprzeczna, złożona z dwóch części: dobrej i złej. Tytuł ten jest więc także indeksykalny, zarówno formalnie, jak i semantycznie, dodając ważne uogólnienie i głębszy sens filozoficzny do przesłania wiersza. W innym wierszu J. Twardowskiego, który również podejmuje egzystencjalny aspekt ludzkiej kondycji i nosi tytuł Na okrągło, to wyrażenie przysłówkowe jest także częścią tekstu. Jest ono wieloznaczne: jego podstawowe znaczenie to „w sposób okrągły”, a wtórne — „nieustannie, bez przerwy”. Ponieważ ten bardzo krótki wiersz opowiada o samotności i wyobcowaniu, a użyte w tekście wyrażenie na okrągło określa rzeczownik nadrzędny jęk (Samotność pośród ludzi / podrapana droga / telefon jak ryba śnięta / skrzynka na listy dla serca pułapka /...jęk na okrągło / samotność bez Boga), oczywiste jest, że użyto go w tekście w tym drugim znaczeniu. Jednak umieszczone w wyeksponowanej pozycji tytułu wiersza zdaje się ono nadawać mu dodatkowy sens, u którego podłoża leży dosłowne znaczenie wyrażenia, przywołujące obraz czegoś zaokrąglonego lub kolistego. Co więcej, w pierwszym wersie autor mówi o samotności pośród ludzi (Samotność pośród ludzi), a w ostatnim — o samotności bez Boga (samotność bez Boga); ta „samotność”, znacząco wspomniana dwukrotnie, na początku i na końcu wiersza, przywołuje również obraz kolistości, zamkniętego kręgu, który jest dobrze znanym symbolem beznadziejnej sytuacji, pozostającej mimo wszelkich wysiłków niezmienną; por. polski idiom o odpowiadającej mu formie wewnętrznej koło (kółko) się zamyka „jakieś sytuacje, czynniki wzajemnie się warunkują, uniemożliwiając rozwiązanie problem; sytuacja mimo wielu podjętych działań jest taka, jak na początku” (ibid.)2. I tak właśnie poeta ocenia ten rodzaj samotności: jako niekończący się i rozpaczliwy. Należy ponadto zauważyć, że kolistość uznaje się za cechę pogańskiego (lub mitycznego) modelu czasu (Мелетинский 1992: 252–253)3, odmiennego od linearnego i kierunkowego (a także pełnego nadziei) obrazu czasu, jaki wyznaje chrześcijaństwo (Леон-Дюфур et al. 1998: 927). W innym wierszu J. Twardowskiego, Na słomce, tytuł odpowiada wyrażeniu przyimkowemu umieszczonemu w innym eksponowanym miejscu — na samym końcu ostatniego wersu, a zarazem ostatniego zdania tekstu: Matka Boska mnie trzyma / jak niezdarną bańkę na słomce. Na początku podmiot liryczny wyobraża sobie własną śmierć przy ołtarzu (Przygasnę przy ołtarzu iskierka po iskierce / zostaną tylko buty jak przydeptane serce), a ostatni wers tego krótkiego wiersza wyraża, za pomocą porównania z bańką mydlaną, niebezpiecznie zły stan 2 Ibid. 3 Элиаде Мирча. Миф о вечном возвращении. Архетипы и повторяемость, пер. с франц. Спб.: Алетея, 1998, 249 с.; Мелетинский Е.М. Время мифическое. – Мифы народов мира. Энциклопедия 1, гл. ред. С.А.Токарев. Москва: Сов. энциклопедия, 1992, С. 252–253. Straipsniai / Articles 143 SERHIY YERMOLENKO kondycję serca autora (istotnie, w pierwszych latach kapłaństwa J. Twardowski cierpiał na bliżej nieokreślone, lecz poważne problemy zdrowotne, których nigdy nie zdiagnozowano (Grzebalkowska 2011: 133)). Warto zauważyć, że wyrażenie na słomce, użyte w tekście jako część porównania jak niezdarną bańkę na słomce, jest pod względem składniowym okolicznikiem miejsca wewnątrz okolicznika porównawczego; wyrażenie to należy zatem do składniowej i semantycznej peryferii ostatniego zdania. Innymi słowy, porównując siebie do bańki trzymanej na słomce przez Matkę Boską, poeta odtwarza w tytule wiersza jedynie peryferyjną (lecz zapewne znaczącą) cechę tego obrazu. Czyni to, pomijając bezpośrednie wskazanie nie tylko na siebie, ale także na obiekt, z którym się porównuje (bańkę), i werbalizując jedynie miejsce, w którym bańka się znajduje (czyli słomkę). To sprawia, że tytuł jest podwójnie indeksykalny, ponieważ stanowi część całego tekstu poetyckiego, a zarazem jego fragmentu wyrażającego złożony obraz (słomka zamiast bańki na słomce zamiast podmiotu lirycznego). Mimo że tematem wiersza jest kondycja poety, tytuł skrywa go, umieszczając go, by tak rzec, za słomką. Można dodać, że słomka, czyli wyschnięta łodyga zboża, jest lekka, krucha, szybko pochłaniana przez ogień i łatwo poruszana przez wiatr, co czyni z niej doskonały metaforyczny obraz czegoś lub kogoś równie kruchego, podatnego na zranienie i przemijającego. Tytuł jednocześnie ukrywa więc podmiot liryczny i wysuwa go na pierwszy plan. Takie samo pośrednie i, by tak rzec, częściowe nazywanie bytu w wewnątrztekstowym świecie przedstawia biblionim Gorętsza od spojrzenia [1, 99]. W wierszu, do którego się odnosi, znajduje się lista życzeń podmiotu lirycznego — negatywnych i pozytywnych — wyrażonych za pomocą bezokoliczników. Najpierw mówi on, kim nie chce być (Żeby nie byc taką czcigodną osobą / ktorej podają parasol / ktorą do Rzymu wysyłają...), a następnie — kim chce być (Ale byc chlebem / ktory krają / żywicą którą z sosny na kadzidło skrobią / czymś z czego robią radio / żeby choremu przy termometrze śpiewało /... żółtym dla dzieci balonem). Przejście od pierwszej grupy do drugiej, wyrażone gramatycznie przez zmianę formy przeczącej na twierdzącą, sygnalizuje również podwójna interlinia. Ostatnim z pozytywnych życzeń jest pragnienie, by zawsze być hostią (czyli chlebem używanym podczas komunii): // a zawsze hostią małą / gorętszą od spojrzenia / co się zmienia w ofierze. Szczególną wagę tego życzenia ponownie podkreśla podwójna interlinia oddzielająca zawierający je fragment wiersza (będący zarazem jego ostatnim fragmentem) od poprzedniego. Tytułowa fraza porównawcza opisuje zatem hostię. Czyni to jednak pośrednio: nie nazywa jej, lecz wskazuje jej atrybut („gorętsza od spojrzenia”). W rezultacie punkt ciężkości przesuwa się z życzeń autora na hostię, przedstawioną przez jej właściwość, a nie bezpośrednio. Przesunięcie to uwydatnia dodatkowo zmiana formy przypadka: w tytule przymiotnik gorętsza występuje w mianowniku 144 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Titles of Poems Timid and Barefoot: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms zamiast narzędnika. To skupienie uwagi na hostii jest zgodne z tym, co powiedziano o niej w ostatnim wersie wiersza (co się zmienia w ofierze), wyrażającym leżące u podstaw pragnienie autora, by wyrzec się siebie, zapierać się siebie i składać siebie w ofierze dla Boga; por.: Tunc Iesus dixit discipulis suis si quis vult post me venire abneget semet ipsum et tollat crucem suam et sequatur me (Matth. 16, 24). Można przypuszczać, że porównanie hostii ze spojrzeniem pod względem temperatury oraz — metonimicznie i metaforycznie — intensywności emocji (Апресян 1995: 2, 460; Черниш 2003: 129–151, 392) sugeruje, iż komunia z niewidzialnym Bogiem za pośrednictwem ofiary jest bliższa, ważniejsza i głębsza niż więź z innymi ludźmi nawiązana za pośrednictwem kontaktu wzrokowego. Jednak w biblionimikonie J. Twardowskiego zdarzają się też przypadki znacznie mniej jednoznaczne. Na przykład w wierszu zatytułowanym Kochanowskiego przekład psalmow autor wylicza przedmioty — zarówno materialne, jak i duchowe — które posiadał we wczesnych latach życia i których powrotu prosi Pana, aby móc zabrać je ze sobą do grobu. Wśród nich są...herbaty gorzkiej łyk w manierce /i umarłego ojca list, / sweter od siostry, matki serce Kochanowskiego przekład psalmów / spalony z Wilczą w czas powstania i wszystko czego życzę innym – a sam niestety nie dostanę i tak dalej [1, 46]. Chociaż przekład Księgi Psalmów autorstwa Jana Kochanowskiego, uznawany za arcydzieło literatury polskiej i pomnik polskiego języka literackiego, jest tylko jednym z przedmiotów na tej liście, w wierszu wymieniono go znacząco dwukrotnie: zarówno w jego tekście, jak i w tytule; w tekście zaś wyrażenie Kochanowskiego przekład psalmow powtarza się w pierwszym wersie drugiej strofy, zajmując dość eksponowane miejsce w strukturze tekstu. Mimo to z tekstu nie wynika, co sprawia, że książka jest tak wyjątkowa dla podmiotu lirycznego. Można natomiast przypuszczać, że właśnie wymieniając ją w tytule, autor podkreślił jej wartość w porównaniu z innymi swoimi pragnieniami. Są też inne wiersze, w których motyw wyboru określonego fragmentu na tytuł wydaje się rzeczywiście niejasny, a właściwie zdaje się, że nie ma żadnego takiego motywu. Na przykład w wierszu Z pliszka siwa [2, 186] odpowiednia fraza przyimkowa z dopełnieniem oznaczającym ptaka — pliszkę siwą (Motacilla alba L.) — pojawia się we fragmencie wyliczającym rzeczy, które pamięta się po czyjejś śmierci: jak pachniał orzech suszona lawenda / jak wujek kochał ciotkę w pamiętniku / bawił dowcip o kuchni z widokiem na cmentarz / spotkanie we dwoje nad wodą zieloną / z pliszką siwą co pogląda na wysokich nóżkach / nad Narwią zwą ją starą panną młodą. Lista ta wpisuje się w refleksje autora nad śmiercią i jej kluczową rolą w zachowywaniu wszystkiego, co napełnia życie miłością, a zarazem jest tak ulotne i przemijające (a także błahe i codzienne) jak samo życie i miłość. Miejsce zajmowane przez pliszkę w tych wspomnieniach jest jednak wyraźnie peryferyjne — ptak ten jedynie towarzyszy i, można powiedzieć, jest świadkiem randki nad brzegiem rzeki Narew. Straipsniai / Articles 145 SERHIY YERMOLENKO Jednak biorąc pod uwagę wspomniany kontekst, w który wpisuje się ten fragment, a także znaną franciszkańską biofilię J. Twardowskiego (Czernysz, Jermolenko 2000: 12), jego miłość do zwierząt i roślin oraz trwające całe życie zainteresowanie zoologią i botaniką, a także zakładając, że miał osobiste doświadczenia związane — choćby luźno — z pliszkami lub konkretną pliszką zamieszkującą brzegi Narwi, można stwierdzić, że to właśnie wymienienie pliszki w tytule nadaje ornitonimowi znaczenie uogólnione, czyniąc z tego ujmująco małego ptaka symbol wszystkiego, co śmierć czyni nieśmiertelnym. Tak więc, choć tytuł tego rodzaju może wydawać się nieznaczący i wybrany przypadkowo, to właśnie uczynienie fragmentu wiersza jego tytułem nadaje temu fragmentowi znaczącą wyrazistość w obrębie całego utworu, a właśnie pozorny brak znaczenia sygnalizuje obecność jakiegoś głębszego sensu. Wiadomość, którą przekazuje tytuł tego rodzaju, może być mniej lub bardziej nieoczywista — częściej stanowi pytanie niż stwierdzenie. Na przykład wiersz W grudniu [2, 187] opowiada o wydarzeniach związanych z porami roku, które rozgrywają się w różnych miesiącach: W marcu przylatują zięby… / w maju mignie wilga jak w niebieskim fartuszku dziewczynka / w październiku czernieją szpaki / w grudniu kocha / podaje nam ręce / na śmierć grzecznie ubrana choinka. Dlaczego więc w tytule wymieniono właśnie grudzień? Być może przede wszystkim ze względu na Boże Narodzenie — najważniejsze święto w rzymskokatolickim kalendarzu liturgicznym, obchodzone w grudniu i kojarzone z choinką: opisanie choinki jako kochającej ludzi, wyciągającej ku nim ręce i składającej się za nich w ofierze wyraźnie upodabnia ją do Jezusa; podobieństwo to wzmacniają skojarzenia łączące krzyż z drzewem, gdyż greckie ξύλον „drewno” oznacza — jako kontekstowy synonim σταυρός — krzyż, na którym umarł Jezus Chrystus w Nowym Testamencie (Acts 5, 30; 10, 39; 13, 29; Galatians 3, 13; 1 Peter 2, 24; zob. także (Дворецкий 1958: 2, 1147)). A co z pozostałymi miesiącami? J. Twardowski wymienia cztery: dwa wiosenne (marzec i maj), jeden jesienny (październik) i jeden zimowy (grudzień), pomijając miesiące letnie; wszystkie poza grudniem wiążą się z jakimiś wydarzeniami z życia dzikich ptaków, przez co ptaki (zięba, wilga i szpak) zostają zestawione z jodłą. Co wynika z tego zestawienia „ptaki kontra drzewo”, nie jest od razu oczywiste — przynajmniej dla mnie — i pozostaje kwestią dyskusyjną. A może autorowi chodziło właśnie o wywołanie dyskusji, skłonienie czytelnika do namysłu nad wierszem i jego tytułem. Omawiane wcześniej poetyckie biblionimy J. Twardowskiego lub ich składniki miały odpowiedniki apelatywne należące do takich klas leksykalnych jak rzeczownik, przymiotnik czy przysłówek. W biblionimikonie J. Twardowskiego występują jednak również tytuły synekdochiczne, tworzone z użyciem jednostek należących do innych klas leksykalnych. Tytuły te 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Titles of Poems Timid and Barefoot: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms również sprawiają wrażenie przypadkowego i arbitralnego wyboru, a wrażenie to utrzymuje się nawet przy bliższym przyjrzeniu. Niektóre z nich utworzono przez użycie czasownika, por. Ryczał [2, 53] lub Spojrzał [1, 190], przy czym ryczał i spojrzał to także słowa rozpoczynające odpowiednie wiersze. Pierwszy tytuł jest dość jasno umotywowany: wiersz opisuje reakcję nieokreślonej osoby na utratę miłości, po czym następuje zachęta podmiotu lirycznego (Ryczał na cztery strony że miłość odeszła... głuptasie nie wybrydzaj / wystarczy że przyszła). Zarazem utworzenie biblionimu z osobowej formy czasownika w czasie przeszłym, niewspomaganej żadnymi innymi słowami, jest dość niezwykłe zarówno gramatycznie, jak i stylistycznie — tak jakby autor, szukając (synekdochicznego) tytułu, lecz niezbyt się tym zadaniem przejmując, użył po prostu słowa, które akurat napotkał jako pierwsze w tekście. Drugi tytuł powtarza pierwsze słowo wiersza, które jest zarazem jego pierwszym wersem. Ponadto jest jednym z czterech orzeczeń czasownikowych występujących w tekście i wyraźnie odnosi się do tego samego pominiętego podmiotu, który należy rozumieć jako Jezus, co szczególnie wyraźnie pokazuje wers stanął w kącie załamał odjęte z krzyża ręce. Wiersz opowiada o Jezusie Chrystusie, który, przyglądając się bogato zdobionemu wnętrzu kościoła, myśli, że być może to wszystko nie jest dla Niego (i pomyślał / chyba to wszystko nie dla mnie). Tytuł stanowi zatem peryferyjny składnik tematu wiersza (w ujęciu funkcjonalnej perspektywy zdania): kościół oglądany przez Chrystusa, który następnie zostaje skontrastowany z rematem wiersza, czyli osądem Chrystusa. Możliwe jednak, że kryje się za tym coś więcej niż peryferyjna motywacja i niegramatyczna forma. Można też interpretować ten tytuł, wiążąc akt patrzenia Jezusa w kościele z dobrze znaną w Polsce i poza jej granicami chrześcijańską koncepcją i wyobrażeniem Oka Opatrzności (lub wszechwidzącego oka Boga), zwykle przedstawianego jako oko otoczone blaskiem i wpisane w trójkąt (Oko opatrzności 2014). Wówczas sens sugerowany przez tytuł brzmiałby mniej więcej: „Bóg nieustannie patrzy i wszystko widzi”, przypominając czytelnikowi, by starał się widzieć wszystko, także sprawy kościelne, tak jak widzi je On. Wiersz Sześć listków, którego tytuł zawiera liczebnik, opowiada o człowieku pogrążonym w tak głębokiej rozpaczy samobójczej, że wszystko wydaje mu się czarne. Jego wizja nie jest jednak prawdziwa, czego dowodzi ziele przyłaszczka “hepatica”, które do niego przychodzi i pokazuje mu tuż pod nosem swoje sześć niebieskich płatków. Treść wiersza opiera się więc na symbolice barw: kontrast między czernią a błękitem wyraża przeciwieństwo rozpaczy i nadziei. Skoro przylaszczka jest przedstawiona jako nośnik błękitu nadziei, naturalne byłoby, gdyby biblionim wspominający o jej płatkach wymieniał także ich barwę, a nie ich liczbę. Tytuł podkreśla jednak przeciwnie — liczbę, nie barwę. Przypuszczalnie dla autora liczba płatków przylaszczki była sama w sobie Straipsniai / Articles 147 SERHIY YERMOLENKO równie istotna; por. w tym kontekście jego wiersz Pisze (Piszę to co widzę niczego nie zmysłam...[2, 188]), w którym wskazuje między innymi, że stokrotka ma czasem dziewięćdziesiąt osiem płatków. Co więcej, możliwe, że zdaniem poety również ta liczba płatków przylaszczki jest symbolem nadziei — w przeciwnym razie dlaczego miałby szczególnie ją podkreślać w tytule wiersza mówiącego o rozpaczy i nadziei? Niektóre biblionimy J. Twardowskiego pochodzą od zaimków różnego rodzaju. Na przykład spośród tytułów utworzonych za pomocą zaimków osobowych odnoszących się do Jezusa Chrystusa synekdochiczny jest tytuł Ty (później zmieniony na Kaznodzieja [1, 158]), gdyż zaimek pojawia się ponownie na samym początku pierwszego wersu (Ty co nie zbawiasz dusz prośniętych słowami). Podobnie jest z tytułem Z Tobą [1, 136], natomiast w wierszach On [2, 102] oraz Porzucili wszystko i poszli za nim [2, 373] zaimek występuje wyłącznie w tytule. Istnieją również tytuły zaimkowe innego rodzaju, takie jak dwa biblionimy zawierające zaimek względny który z pominiętym poprzednikiem: Który [1, 214] oraz Ktory stwarzasz jagody [1, 331]. W drugim wierszu zdanie stanowiące podstawę tytułu zostaje powtórzone w pierwszym wersie po zaimku Ty, podczas gdy w pierwszym poprzednik pozostaje domyślny (Który stworzyłeś / pasikonika jak szmaragd z oczami na przednich nogach...). W obu przypadkach poeta zwraca się w medytacji lub apostrofie do Pana, a w tekstach obu wierszy zaimek który wprowadza zdanie przydawkowe, w którym wymieniono niektóre stworzenia Pana (istoty żywe, zwierzęta i rośliny, a także pewne byty duchowe) wraz z ich charakterystycznymi cechami. We wszystkich tych tytułach, w których zaimki odnoszą się do Boga bezpośrednio lub anaforycznie, sama skąpość tej reprezentacji deiktycznej (która wskazuje, zamiast nazywać) zdaje się odpowiadać trzeciemu z dziesięciu przykazań Dekalogu: “non adsumes nomen Domini Dei tui in vanum nec enim habebit insontem Dominus eum qui adsumps erit nomen Domini Dei sui frustra” [Exodus, 20, 7; Deuteronium 5, 11; cf. aslo Proverbia 30, 9]. Zarazem ten skromny, wręcz ubogi sposób odnoszenia się do Boga przez samo wskazywanie na Niego, zamiast nazywania Go wzniosłymi imionami, współgra z powtarzanym pragnieniem J. Twardowskiego, by kościół był kościół pozbawiony wszelkich ozdób; por. na przykład cytowany już wiersz „Spójrzał” lub poniższe wersy z wiersza „Jak długo” [1, 200]: pokaż się choć na chwilę w kościele – rozebranym do naga ze świecidełek / jak święci co nie mają nic do ukrywania... Co znamienne, wyrażenie rozebranym do naga ze świecidełek jest składniowo niejednoznaczne, ponieważ można je odnieść zarówno do kościele, jak i do domyślnego adresata apelu autora, czyli Chrystusa; autor pragnie, by oboje byli pozbawieni zbędnych ozdób. Odpowiada to również skłonności J. Twardowskiego do równie skromnego, pozbawionego ozdób nazywania własnych utworów, szczególnie widocznej w jego 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Titles of Poems Timid and Barefoot: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms tytuły utworzone za pomocą jeszcze innych typów zaimków, a także innych klas wyrazów funkcyjnych, czyli formalnych (takich jak spójniki i partykuły), są dość liczne, por.: A jednak [1, 357], Chociaż [2, 161], Choćby [1, 298], Choćbyś [2, 205], Co potem [2. 126], Czemu [2, 77], Dlaczego [1, 372; 2, 128], Dlatego [1, 231], Gdyby [1, 401], Ile [2, 73], Jakże [1, 442], Jeszcze [1, 351], Jeszcze nie [1, 164], Jeśli [1, 385], Już [2, 130], Kiedy [1, 234; 2, 110], Którędy [1, 215], Który [1, 214], Może [1, 261], Nie [1, 167], Nie tak nie tak [1, 305]. Nie tylko [2, 23], Ta sama [1, 448], Tak [2, 372]. Ten sam [2, 123; 2, 158], Teraz [1, 409], To [2, 192], To samo [1, 289], Tylko [1, 417; 2, 33; 2, 206; 2, 318], Wszystkiego [1, 318; 2, 223]. Niektóre z nich mają charakter synekdochiczny i pojawiają się w innych miejscach wiersza, inne zaś nie. W obu przypadkach jednak powód ich wyboru na tytuły wydaje się przynajmniej częściowo związany z „ubóstwem” jako wspólną cechą ich treści semantycznej w systemie językowym, czyli poza konkretnym kontekstem użycia — co podkreśla ich samodzielne występowanie w tytule. To samo dotyczy, mutatis mutandis, poetyki J. Twardowskiego w ogólności. W wierszu „Królewna ze Skępego”, zwracając się do Matki Boskiej ze Skępego (sanktuarium, które szczególnie sobie upodobał), opisał swoje wiersze w następujący sposób: …wiersze nieśmiale i bose / takie co nie idą jak krytyk za modą / …takie co nie świecą jak szyja ozdobna / za które nie płacą dolarami Nobla [2, 166] (podkreślając także swój brak profesjonalizmu jako autora, nazywał siebie księdzem piszącym wiersze, a nie poetą). Jego poetyka podąża zatem za jedną z trzech rad ewangelicznych — radą ubóstwa — a także za sentencją Seneki Res sacra miser (umieszczoną na frontonie budynku dawnego Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności, w którym obecnie mieści się Archidiecezjalny Ośrodek Charytatywny „Caritas”). Ponadto istnieje inna tradycja chrześcijańska (mająca istotne analogie w filozofii zen), z którą zdaje się współbrzmieć wiele tytułów J. Twardowskiego; lapidarnie wyraża ją znana parafraza wypowiedzi Tertuliana (z dzieła „Carne Christi”): „Credo quia absurdum” (Credo quia absurdum 2014). W wierszu o synekdochicznym i tak skąpym tytule „Jesteś” J. Twardowski napisał: bo gdzie sensu już nie ma to sens się zaczyna [2, 78]. Wyjaśnia to, dlaczego w biblionimikonie J. Twardowskiego występują tytuły pozornie opierające się logicznemu wyjaśnieniu, a zarazem zachęcające czytelnika do odkrycia przesłania, które rzekomo skrywają, zgodnie z fundamentalną zasadą poetyki autora: ponieważ Bóg mówi językiem nielogicznym z punktu widzenia ludzkiej logiki, tylko za pomocą paradoksu możemy mówić o Nim (Czernysz, Jermolenko 2000, 12). W odniesieniu do biblionimów J. Twardowskiego zasadę tę można sformułować następująco: „Nomino quia absurdum” — ich absurdalność jest znakiem głębszego sensu, który niosą. Straipsniai / Articles 149 SERHIY YERMOLENKO LITERATURA Апресян Юрий 1995: Избранные труды. II. Интегральное описание языка и системная лексикография. Москва: Языки русской культуры. Гальперин Илья 2007: Текст как объект лингвистического исследования. Москва: КомКнига. Горнакова Лариса 2010: Аллюзивный русский поэтоним Лиза. Дисс. на соиск. уч. ст. канд.филол. наук. Иваново. Грайс Герберт 1985: Логика и речевое общение. – Новое в зарубежной лингвистике. В. XVI. Лингвистическая прагматика. Москва: Прогресс, 217–237. Дворецкий Иосиф 1958: Древнегреческо-русский словарь. Москва: Гос. изд. иностр. и нац. слов. Єрмоленко Сергій 2006: Мовне моделювання дійсності і знакова структура мовних одиниць. Київ: Вид. Дім Дм. Бураго. Карпенко Юрій 1975: Назва твору як об’єкт ономастики (переважно на матеріалі творчості Миколи Бажана). – Повідомлення Української ономастичної комісії, 13, 5–10. Леон-Дюфур Ксавье et al. 1998: Словарь библейского богословия. Киев, Москва: Кайрос. Мелетинский Елеазар 1992: Время мифическое. – Мифы народов мира. Энциклопедия. Москва: Советская энциклопедия. Набоков Владимир 1991: Другие берега. Ленинград: Политехника. Подольская Наталья 1988: Словарь русской ономастической терминологии. Москва: Наука. Потебня Александр 1976: Эстетика и поэтика. Москва: Искусство. Fomin Anatolij 20126: Kwadratura koła rodziny Kareninów: o potencjale asocjacyjnym dwóch nazwisk głównej bohaterki powieści L. N. Tołstoja. – Voprosy onomastiki 2(13), 63–82. Черниш Тетяна 2003: Слов’янська лексика в історико-етимологічному висвітленні. Київ: без видав. Элиаде Мирча 1998: Миф о вечном возвращении. Архетипы и повторяемость. Санкт-Петербург: Алетейя. 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Titles of Poems Timid and Barefoot: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms Czernysz Tatiana, Jermolenko Sergiusz 2000: O księdzu który pisze wierszy. – Twardowski Jan. Trzeba iść dalej, czyli spacer biedronki. / Wybór, tłum. na jęz. ukr., wstęp i przypisy Tatiana Czernysz i Sergiusz Jermolenko. – Kraków, Kijów: Kajros, 9–13. Dubisz Stanisław 2004: Uniwersalny słownik języka polskiego. Versia 1.0. Warszawa: PWN. Grzebałkowska Magdalena 2011: Ksiądz Paradoks. Biografia Jana Twardowskiego. Kraków: Znak. Kostkiewiczowa Tereza 1976: Tytuł. – Głowiński M., Kostkiewiczowa T., Okopień-Sławińska A., Sławiński J. Słownik terminów literackich. Wrocław etc: Ossolineum, 474. Milewski Tadeusz 1969: Teoria znaku. – Milewski T., Z zagadnień językoznawstwa ogólnego i historycznego. Warszawa: PWN, 7–26. Twardowski Jan 1999: Miłość miłości szuka. Wiersze 1937–1998. Warszawa: PIW; Poznań: Księgarnia Św. Wojciecha. Credo quia absurdum 2014: http://en.wikipedia.org/wiki/Credo_quia_absurdum [visited 07.08.2014]. Oko opatrzności 2014: http://pl.wikipedia.org/wiki/Oko_opatrzności [visited 07.08.2014]. TYTUŁY „NIEŚMIAŁYCH I BOSYCH WIERSZY”: O NIEJEDNOZNACZNYCH SYNEKDOCHICZNYCH BIBLIONIMACH JANA TVARDOVSKIEGO STRESZCZENIE Analizując pod kątem motywacji tytuły wierszy księdza Jana Tvardovskiego, autor artykułu skupia się przede wszystkim na tych, które powtarzają pozornie nieistotny fragment tekstu wiersza. Badanie pokazuje jednak, że takie tytuły są Straipsniai / Articles 151 SERHIY YERMOLENKO bardziej integralną częścią semantycznej struktury tekstu niż zewnętrznym znakiem; ich swoista stylistyka odzwierciedla pewne cnoty chrześcijańskie. Nadesłano 28 lutego 2015 r. SERHIY YERMOLENKO Ukraine / Україна, 08292, Київська область, місто Буча, вул. Садова, №70/1 Ukraine / Україна, 01001 Київ, вул. Грушевського, №4, Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні НАН України [email protected] 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXII