Titles of “Poems Timid and Barefoot”: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms

136 Acta Linguistica Lithuanica LXXII SERHIY YERMOLENKO Department of General Linguistics Instytut Językoznawstwa im. O.O. Potebni Typy tekstów Narodowej Akademii Nauk Ukrainy (język codzienny, Fields of research: semiotic aspects of various discourse and literatura piękna, poezja i przysłowia), badanie formy wewnętrznej na różnych poziomach języka, badanie wzajemnych relacji między strukturą semiotyczną różnych typów znaków językowych a epistemologiczną perspektywą dyskursu. TYTUŁY WIERSZY NIEŚMIAŁE I BOSO: O NIEJASNYCH SYNEKDOCHICZNYCH BIBLIONIMACH STRESZCZENIE Tytuły „Wstydliwych i bosych wierszy”: o niejasnych synekdochicznych biblionimach Jana Twardowskiego Autor koncentruje się na niektórych tytułach wierszy polskiego księdza i autora Jana Twardowskiego (1915–2006), które nazywa synekdochicznymi (ponieważ powtarzają część tekstu, który nazywają), w szczególności na tych, które wydają się nieinformacyjne, wybrane przypadkowo i arbitralnie, a także w sposób niejasny, jeśli w ogóle, umotywowane treścią wiersza.}] }_rfтәылായി 博众 [analysis irds] тру-offsetof?*? }} 香港六合彩 text Wyjaśnia ich specyficzny charakter, uwarunkowany z jednej strony semiotycznymi cechami motywacji właściwej im jako nazwom tekstów poetyckich, a z drugiej — ich rolą jako integralnej części tekstu poetyckiego: wyjęte z kontekstu i umieszczone w eksponowanej pozycji tytułu, takie fragmenty tekstu nie tylko formalnie oznaczają tekst zgodnie z zasadą „pars pro toto”, lecz także zostają na nowo zinterpretowane, zyskując nowe znaczenie i nadając dodatkowy sens wierszowi. Pozorna niejasność takich tytułów skłania czytelnika do poszukiwania informacji, które wnoszą one do tekstu. Ze względu na swoją niejasność i skrajną stylistyczną skromność tytuły te reprezentują te cechy poetyki J. Twardowskiego, które odzwierciedlają chrześcijańskie cnoty ubóstwa i wiarę w niewiarygodne. Artykuły / Articles 137 Titles of Poems Timid and Barefoot: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms SŁOWA KLUCZOWE: Jan Twardowski, biblionim, reprezentacja znaku, motywacja, struktura tekstu. ADNOTACJA W artykule analizowane są niektóre tytuły wierszy polskiego autora, księdza Jana Twardowskiego (1915– 2006), które nazywane są synekdochicznymi (tytuły powtarzają część nazwanego nimi tekstu), szczególnie te, które wydają się nieinformacyjne, przypadkowo wybrane i niejasno lub w ogóle nieuzasadnione treścią wiersza. Wyjaśnione zostaje ich pochodzenie, które z jednej strony uwarunkowane jest semiotycznymi cechami ich motywacji jako nazw tekstu poetyckiego, z drugiej zaś – ich rolą jako składowej części ir patalpinti matomoje pavadinimo vietoje, šie teksto fragmentai ne tik formaliai nurodo tekstu poetyckiego: wyjęte z kontekstu przenoszą się do tekstu zgodnie z zasadą pars pro toto, jednak są też na nowo interpretowane, zyskując nowe znaczenie i nadając wierszowi dodatkowy sens. Pozorna niejasność takich tytułów jest wykorzystywana jako środek skłaniający czytelnika do poszukiwania informacji, które przekazują one tekstowi. Dzięki swojej niejasności i całkowitemu stylistycznemu ubóstwu tytuły te wyrażają takie cechy poetyki Jana Twardowskiego, które odzwierciedlają chrześcijańskie cnoty ubóstwa i wiarę w rzeczy nadzwyczajne. SŁOWA KLUCZOWE: Jan Twardowski, biblionim, wyrażenie znaku, motywacja, struktura tekstu. Niniejszy artykuł stanowi studium tytułów utworów poetyckich wybitnego i bardzo popularnego polskiego księdza i autora Jana Twardowskiego (1915–2006), koncentrując się na tych spośród nich, które nazywam synekdochicznymi. Przedmiot artykułu ma zatem dwojaką aktualność, odnosząc się do dwóch dziedzin badań lingwistycznych: jednej bardziej szczegółowej — badań nad tytułami J. Twardowskiego jako częścią jego języka i dykcji poetyckiej — oraz drugiej, bardziej ogólnej — teorii nazw własnych (literackich). Podchodzę do tych tytułów semiotycznie, uznając je za znaki, których desygnatami są dzieła, do których się odnoszą. Jednakże relacja między tytułem tekstu (określanym również jako biblionim, zob.: Подольская 1988: 42) a pozostałą częścią tekstu, który on nazywa (czyli właściwym tekstem), jest ambiwalentna i bardziej złożona niż w przypadku innych typów znaków. Rzeczywiście, z jednej strony tytuł uznaje się za integralną część struktury tekstu, za jego element początkowy, z którym czytelnik styka się jako z pierwszym (Kostkiewiczowa 1976: 474). Z drugiej jednak strony tytuł może również doskonale występować autonomicznie, na przykład reprezentując tekst w spisach bibliograficznych lub przypisach. Ta dwoista natura relacji tytułu z tekstem, do którego się odnosi, przejawia się w charakterze tytułu jako jednostki językowej: Yu.O. Karpenko twierdził SERHIY YERMOLENKO 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXII że tytuł postrzegany jako nazwa tekstu jest jednostką poziomu leksykalnego, natomiast jako początkowy składnik tekstu jest zdaniem (Карпенко 1975: 4). Zwrócił również uwagę, że taka dwoistość biblionimu wynika z tego, iż zarówno tekst, jak i jego nazwa mają tę samą, tj. językową, formę wyrażenia (ibid.); można dodać, że wskutek tej dwoistości tytuł tekstu oznacza sam siebie wraz z właściwym tekstem. Jakkolwiek by nie było, relacja między dziełem literackim a jego nagłówkiem jest jeszcze bardziej skomplikowana. Jakkolwiek istotny jest wybór tytułu książki lub artykułu nieartystycznego, sam taki biblionim jest jedynie oznaczeniem lub etykietą, to znaczy zewnętrznym atrybutem tekstu, który oznacza, składnikiem tekstowym, którego funkcja jest nominatywna i informacyjna (a być może także perswazyjna), mianowicie polega na identyfikowaniu tekstu, do którego się odnosi, oraz odróżnianiu go od innych poprzez przedstawienie go w skuteczny i atrakcyjny sposób (z tego względu nawet tytuły dzieł ściśle naukowych mogą mieć wyraźny element obrazowości i wartości stylistycznej, por. zbiór prac i wspomnień H. Popowskiej-Taborskiej zatytułowany „Z różnych szuflad”, obrazowe tytuły Romana Jakobsona, takie jak „Poetry of grammar and grammar of poetry”, monografię Daniela Nettle’a „Vanishing Voices. The extinction of the world’s languages“, the book by David Bello “Is that a fish in your ear? Translation and meaning of everything”, and the like. Tytuł artykułu językoznawcy i paremiologa Z.H. Kociuby «До питання про пареміологічний парадокс» jest znakomitym przykładem nagłówka, w którym wszystkie istotne funkcje pozostają w równowadze: tytuł obiektywnie przedstawia treść dzieła i tym samym właściwie wprowadza czytelnika w omawiane zagadnienia, a jednocześnie wzmianka o paradoksie nieuchronnie zaintryguje czytelnika, działając jako dodatkowy bodziec wywołujący jego natychmiastowe zainteresowanie artykułem. Z drugiej strony tytuł dzieła literackiego, oprócz tego wszystkiego, jest bezpośrednio i w znacznie większym stopniu uwikłany w semantyczną strukturę dzieła, zwłaszcza poetyckiego, w którym, ze względu na (względną) krótkość wiersza oraz fakt, że wersy poetyckie są na ogół krótsze od zdań prozatorskich, jego tytuł jest wizualnie zintegrowany z tekstem, który można ogarnąć jednym spojrzeniem. Można przypuszczać, że owo uwikłanie wynika z tej właściwości dzieła artystycznego (zarówno werbalnego, jak i niewerbalnego), którą stanowi jego całościowa ikoniczność: w takim dziele każda z jego cech formalnych ma znaczenie, tak więc każda zmiana jego formy skutkuje również zmianą znaczenia, zob. (Milewski 1969: 14–15; Єрмоленко 2006: 185–193). Z tego powodu różnorodność tytułów dzieł literackich jest na ogół większa niż dzieł nieliterackich. I.R. Gal’perin wskazywał, że tytuł literacki często nie wyraża bezpośrednio swojego znaczenia (co jest kolejnym następstwem artystycznego charakteru tekstu: powszechnie wiadomo, że sztuka nie toleruje mowy wprost, zob. (Потебня 1976: 340)), a jego sens jest metaforycznie lub metonimicznie „zawoalowany”. Według niego tytuły Straipsniai / Artykuły 139 Titles of Poems Timid and Barefoot: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms literackie można sklasyfikować w następujący sposób ze względu na formę zawartych w nich informacji: 1) tytuł-symbol, 2) tytuł-cytat, 3) tytuł-komunikat, 4) tytuł aluzja, 5) tytuł narracyjny (por. nagłówki rozdziałów w XVIII-wiecznych powieściach angielskich) (Гальперин 2007: 134). Nie oznacza to jednak, że nie istnieją utwory literackie bez nazwy lub utwory o zwykłych i pozbawionych informacji nazwach, ponieważ takie również istnieją; por. wiersze z trzema gwiazdkami zamiast tytułu, a także tomiki poezji zatytułowane (przez wydawcę lub autora) po prostu „Wiersze”, na przykład pierwszy tomik poezji N.K. Kybal’chych „Поезії” (1913) lub książkę B. Olijnyka o tym samym tytule (1986). Istnieją oczywiście także powieści i opowiadania nazwane imieniem głównego bohatera, takie jak Dolores Claiborne, Christie czy Carrie Stephena Kinga. Choć można nie w pełni zgadzać się z I.R. Gal’perinem, który uznał N.D. Arutiunową za niesłuszną, gdy twierdziła, że tytuł powieści L.N. Tołstoja Anna Karenina nie pełni funkcji wprowadzającej (ibid.) – ponieważ niewątpliwie ją pełni – to jednak nawet dla kogoś, kto nie ma literary character (on the other hand, such a name can be motivated, and corwcześniejszej wiedzy o treści tej powieści, nazwa ta jest czymś więcej niż tylko nazwą. Pojawiając się w tytule dzieła artystycznego, zakłada się, że odnosi się on do jedynego w swoim rodzaju, odpowiadająco ekspresywnego, intertekstualnego nawiązania, odsyłającego do tekstu precedentowego lub podążającego za bardziej ogólną tradycją literacką, zob. np. rozprawę doktorską L.Yu. Gornakowej dotyczącą aluzyjnego rosyjskiego poetonimu Лиза (Горнакова 2010)), podczas gdy następujący po nim tekst musi wykonać resztę, w szczególności pomóc imieniu bohaterki urzeczywistnić jego potencjalne cechy semantyczne: w Annie Kareninie cechy te są, według A.A. Fomina, generowane przez kontrast paronimicznie interpretowanych – jako opozycja SQUARE vs. CIRCLE – fragmentów nazwisk (Каре)нина i (Обло)нский (Фомин 2012). W bardziej ogólnym sensie można tu dostrzec paralelę z fotografiami artystycznymi lub obrazami zatytułowanymi Mary, Louise itp., przy czym antroponimy użyte jako ich tytuły znaczą zasadniczo coś innego niż to, co oznaczają w codziennym użyciu, nawet jeśli osoby przedstawione na tych obrazach rzeczywiście noszą te imiona. Z drugiej jednak strony istnieją także bardziej skomplikowane tytuły literackie, przy czym oryginalność nawet tych tytułów może być różna, ponieważ, jak zauważa T. Kostkiewiczowa, „sposób tworzenia tytułu utworu literackiego, jak również jego struktura, są podporządkowane ogólnym zasadom poetyki danego utworu; jako historycznie zmienne podlegają konwencjonalizacji wraz z innymi składnikami utworu literackiego” (Kostkiewiczowa 1976: 474); w szczególności oznacza to, że wybór tytułu może być kwestią upodobań związanych z modą literacką (por. następujący fragment wspomnień Vladimira Nabokova „Другие берега”: “…и у меня была с собой целая кипа беленьких книжечек стихов со всей гаммой тогдашних заглавий, т.е. от простецкого «Ноктюрны» до изысканного «Пороша»” (Набоков 1991: 167)). Przechodząc teraz do tytułów wierszy J. Twardowskiego, tego bardzo niezwykłego autora (jego biografia autorstwa Magdaleny Grzebałkowskiej, dziennikarki „Gazety SERHIY YERMOLENKO 140 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Wyborczej”, nosi tytuł „Ksiądz Paradoks”), są one również różnego charakteru, niektóre z nich dość zwyczajne i tradycyjne, np. Matka Boża Powstancza [1, 20]1, O ludzkim sercu pod wielkim baldachimem [1, 86], Wiersz dydaktyczny [2, 396], Zaufałem drodze [1, 405], Posąg Dawida [1, 64], Modlitwa [1, 77; 1, 87; 1, 127; 1, 160; 1, 264; 2, 143] (oprócz sześciu wierszy o tym tytule istnieją jeszcze trzy, w których Modlitwa współwystępuje z innymi słowami), Ku wodzie [2, 330], Do Jezusa umęczonego organami [1, 141], Do albomu (istnieją trzy wiersze o tej nazwie: [2, 21; 2, 244; 2, 387]), Do albomu po raz drugi [2, 141], Dobranocka [2, 386] i tak dalej. Wśród nich są także tytuły tego typu, który Galperin nazwał metonimicznym, ponieważ są realizowane przez słowo, zdanie lub wypowiedź występujące również w tekście, a tym samym go reprezentujące; W terminach semiotycznych tytuły tego rodzaju można określić jako indeksalne (tj. należące do znaków indeksalnych w rozumieniu Ch.S. Peirce’a (Єрмоленко 2006: 19–20), tj. opierające się na różnego rodzaju przyległości między nimi a ich przedmiotem) oraz — należy dodać — również ikoniczne (ponownie zgodnie z peirce’owską klasyfikacją relacji przedstawieniowych między nimi a ich the sign and its object), since the part of the text reproduced by the title is similar to, or identical with, the corresponding fragment of the text. I will henceprzedmiotem); nazywamy je synekdochicznymi, zarówno dla zwięzłości, jak i dlatego, że jedną z ich istotnych cech jest motywowanie ich zgodnie z zasadą „pars pro toto”. Wśród tytułów tego rodzaju J. Twardowskiego są takie, które są dość niezwykłe, i to one stanowią przedmiot niniejszego artykułu. Oczywiście synekdochiczny typ tytułów sam w sobie jest zupełnie zwyczajny, a wśród biblionimów J. Twardowskiego znajduje się również całkiem sporo takich zwyczajnych i, jeśli można tak powiedzieć, nieodznaczających się nazw. Na przykład spośród dwóch jego wierszy, których tytuły zawierają słowo koniec (Koniec [1, 419] i Koniec nie-koniec [2, 398]), to w pierwszym słowo to występuje gdzie indziej w tekście (Koniec – to kłamczuch w świecie nieskonczonym). Jednak oba tytuły wydają się zwyczajne i przewidywalne, ponieważ w istocie oba wiersze dotyczą końca, a zatem nagłówki te wyrażają tematykę wierszy i w konsekwencji stanowią uogólnienia ich treści. A jednak w poezji J. Twardowskiego występują również biblionimy, które wydają się tematycznie niemal niezwiązane z tekstem, który nazywają, i nieadekwatne, ponieważ sprawiają wrażenie wybranych przypadkowo lub arbitralnie, niemotywowanych ani niedeterminowanych przez tekst wiersza, do którego się odnoszą, a zatem niezdolnych do jego reprezentowania lub zdolnych do tego w stopniu niewielkim bądź wcale. Łączy je z tym ostatnim jedynie słowo lub fraza występujące w jego treści. Niezależnie od ich kompozycji ich główną 1 Przykłady pochodzą z jego zbioru wierszy: Twardowski Jan. Miłosc miłosci szuka. Wiersze 1937–1998. Warszawa: PIW / Poznan: Ksiegarnia Swietego Wojciecha, 1999. T. 1–2. Straipsniai / Articles 141 Titles of Poems Timid and Barefoot: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms wspólną cechą jest dość luźny lub nawet (pozornie) nieistniejący związek znaczeniowy z wierszem, który nazywają. Such biblionyms, too, are not unknown in literature, and reasons behind ich wybór może być różny. Na przykład tytuł opowiadania W. Somerseta Maughama The book-bag nie odnosi się bezpośrednio do jego tematyki — relacji miłosnej między bratem a siostrą, o której narratorowi podróżującemu po Malajach opowiada inny Anglik. Charakter tej relacji, choć jednoznacznie wywnioskowany z tego, co zostało powiedziane, nigdy nie jest wyrażony wprost ani w narracji autora, ani w zawartym w niej opowiadaniu; być może właśnie fakt, że temat ten był wówczas „zbyt drażliwy, by się nim zajmować”, jest powodem, dla którego opowiadanie ma nieco mylący tytuł, umotywowany w dość okrężny sposób (opowiadanie rozpoczyna się od tego, że narrator mówi o swojej miłości do czytania, przez co podczas podróży zabiera ze sobą ogromną torbę na książki; jego malajski gospodarz, brytyjski rezydent, pożycza od niego biografię Byrona, której pewne szczegóły skłaniają go do opowiedzenia własnej historii miłości między siostrą a bratem). Jednakże (pozorny) brak motywacji w poetyckich biblionimach J. Twardowskiego zdaje się mieć zupełnie inny charakter, niemający nic wspólnego z tematami tabu (w istocie J. Twardowski jako poeta religijny nigdy nie unikał trudnych i kontrowersyjnych kwestii wiary i religii i nigdy nie próbował dowodzić tego, czego nie można dowieść). Rozważmy na przykład jeden z najpopularniejszych wierszy J. Twardowskiego, Kiedy mówisz [2, 68]. Dedykowany Aleksandrze Iwanowskiej, jego wieloletniej asystentce i sekretarce literackiej, ten bardzo krótki tekst jest wypowiedzią rozkazującą w drugiej osobie, wyraźnie skierowaną do adresatki w odpowiedzi na jej list pełen skarg na zły los i pecha. The two final lines of the poem summarize the essence of the message: a od zwykłych rzeczy naucz się spokoju / i zapomnij ze jesteś gdy mówisz ze kochasz. Wyrażenie odpowiadające tytułowi występuje w drugim z tych wersów, z tą różnicą, że w tekście wyrażenie to wprowadza względny przysłówek zaimkowy gdy, podczas gdy w tytule gdy zostało zastąpione, być może ze względów eufonicznych, swoim wariantem kiedy. Jednakże przez cały tekst; a this phrase, taken separately, does not seem in any significant way to bear upon the principal idea of the poem as expressed by these lines or, for that matter, raczej mówi o czymś innym. Występujący w kontekście dialogu (takiego jak wymiana listów) fragment tekstu gdy mówisz ze kochasz pozornie odnosi się do czegoś, co adresatka powiedziała wcześniej, z dodatkowym naciskiem na rzekomą, tj. jeszcze nie (w pełni) dowiedzioną, treść przytoczonej/cytowanej wypowiedzi. W istocie jednak jest to wyrażenie idiomatyczne oznaczające w przybliżeniu to samo co gdy kochasz, lecz podkreślające prawdziwość tego stwierdzenia (gdy naprawdę mówisz ze kochasz „jeśli naprawdę masz na myśli to, co mówisz” = gdy naprawdę kochasz „jeśli naprawdę kochasz”): przedstawienie przez nadawcę czegoś jako wypowiedzianego przez samego adresata (gdy mówisz ze kochasz) SERHIY YERMOLENKO 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXII pełni funkcję środka uwydatnienia, najwyraźniej na podstawie następującego rozumowania: „Kiedy mówi się, że coś jest prawdą, musi to być prawda”, przy czym założeniem leżącym u podstaw jest to, że powiedzenie czegokolwiek jest równoznaczne z powiedzeniem prawdy. Innymi słowy, u podstaw tego wyrażenia leży założenie dotyczące języka, nieodmienne od zasady Grice’a, w szczególności maksymy jakości odnoszącej się do prawdziwości tego, co zostało powiedziane (Грайс 1985: 222–223). Dlatego wyjęcie frazy gdy mówisz z jej kontekstu i użycie jej jako tytułu wiersza wydaje się uwydatniać dodatkowy temat, mianowicie odpowiedzialność jednostki za prawdziwe stwierdzanie czegoś, szczególnie gdy twierdzi ona coś istotnego o sobie (na przykład, że posiada chrześcijańską cnotę). Tytuł tego rodzaju zmienia zatem ukierunkowanie wypowiedzi poetyckiej, odchodząc od głównego tematu i kładąc nacisk na jakiś inny aspekt treści wiersza, a nawet dodając do niego nowy aspekt. Na przykład w wierszu Lura [2, 344], składającym się z zaledwie czterech wersów, słowo to, oznaczające wodnisty napój lub pokarm, występuje w pierwszej połowie wiersza, opisującej jesienny cmentarz: Listopad cmentarz pusty / deszcz zimna lura. Opis ten stanowi tło dla następującego stwierdzenia (wypowiedzianego przez osobę, której nie określono): - to straszne – ktos mowi / przestać kochać zmarłego dlatego ze umarł. A jednak tytuł uwydatnia cechę tego tła, jaką jest zimny jesienny deszcz. Cecha ta, nałożona na następujące stwierdzenie, może być jednak interpretowana jako metafora takiej słabej, a zatem niewystarczającej miłości, która ustaje wraz ze śmiercią ukochanej osoby; wspólną cechą jej i wodnistego napoju jest słabość (por. w szczególności definicję lury: „slaby, malo essencjonalny napoj” (Dulove w prawdziwym sensie tego słowa, jak w bisz 2004), on the one hand, and, on the other, the attribute silny describing definicji miłości: „silna więź emocjonalna, jaka łączy ludzi sobie bliskich” (ibid.)). W wierszu Na pół [2, 176] wyrażenie przysłówkowe oznaczające „połowę” i użyte jako biblionim pojawia się później w tekście, gdzie modyfikuje imiesłów przedarte, a ten ostatni jest składnikiem bezgłowej grupy nominalnej składającej się z kilku modyfikatorów (Niedokoczone / przerwane / przedarte na pół / niekochane / nic już nie warte), współdzielących cechę semantyczną „nieadekwatne”. Na podstawie tych modyfikatorów można wnioskować, że znaczenie opuszczonego nadrzędnika należy rozumieć jako „twoje życie”: czasownik w 2. osobie trybu rozkazującego, nie wybrzydzaj, występujący bezpośrednio po nich, wskazuje, że cały tekst jest wypowiedzią apostroficzną skierowaną do nienazwanej osoby, być może do podmiotu lirycznego (tj. mówiącego przedstawionego w wewnętrznym świecie tekstu artystycznego), który, jak można przypuszczać, skarży się na nieadekwatność swojego życia. Bu jeśli weźmiemy pod uwagę ogólną ideę przekazywaną przez wiersz (coś w rodzaju „nieadekwatność jest ogólnoludzkim stanem”), wówczas to, co określa wyrażenie przysłówkowe użyte jako tytuł, będzie rozumiane jako ludzki los. Tak więc w ogólnym kontekście wiersza tytuł Na pół sugeruje, że natura ludzka jest również Artykuły / Articles 143 Titles of Poems Timid and Barefoot: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms zasadniczo podzielona, nieintegralna, a zatem sprzeczna, składająca się z dwóch części: dobrej i złej. Tytuł ten jest zatem również indeksykalny, zarówno formalnie, jak i semantycznie, dodając do przesłania wiersza ważne uogólnienie i głębszy sens filozoficzny. W innym wierszu J. Twardowskiego, który również dotyczy egzystencjalnego aspektu ludzkiej kondycji i nosi tytuł Na okrągło, to wyrażenie przysłówkowe jest także częścią jego tekstu. Wyrażenie to jest polisemiczne, a jego podstawowe znaczenie to „okrągło”, zaś wtórne — „ciągle, nieustannie”. Ponieważ ten bardzo krótki wiersz opowiada o samotności i wyobcowaniu, a użyte w tekście na okrągło określa rzeczownik nadrzędny jęk (Samotność pośród ludzi / podrapana droga / telefon jak ryba śnięta / skrzynka na listy dla serca pułapka / …jęk na okrągło / samotność bez Boga), jest całkiem oczywiste, że wyrażenie to zostało użyte w tekście w drugim znaczeniu. Jednakże umieszczony w eksponowanym miejscu tytułu wiersza zdaje się nadawać mu dodatkowy sens, u którego podstaw leży dosłowne znaczenie tego wyrażenia, przywołującego obraz czegoś zaokrąglonego lub kolistego. Ponadto w pierwszym wersie autor mówi o samotności pośród ludzi (Samotność pośród ludzi), a w ostatnim — o samotności bez Boga (samotność bez Boga); ta „samotność”, znacząco wspomniana dwukrotnie, na początku i na końcu wiersza, przywołuje również obraz kolistości, zamkniętego kręgu, który jest dobrze znanym symbolem sytuacji beznadziejnej, pozostającej mimo wszelkich wysiłków niezmienną, por. polski frazeologizm o odpowiadającej mu formie wewnętrznej koło (kółko) się zamyka „jakieś sytuacje, czynniki wzajemnie się warunkują, uniemożliwiając rozwiązanie problemu; sytuacja mimo wielu podjętych działań jest traktowana jako cecha pogańskiego (lub mitycznego) modelu czasu (Мелетинский 1992: 252–253)3, odmiennego od taka, jak na początku” (ibid.)2. And this is how the poet assesses that kind of loneliness: as endless and desperate. Besides, it should be noted that circularity linearnego i kierunkowego (a także pełnego nadziei) obrazu czasu, jaki pojmuje chrześcijaństwo (Леон-Дюфур et al. 1998: 927). W innym wierszu J. Twardowskiego, Na słomce, tytuł odpowiada frazie przyimkowej znajdującej się w innym eksponowanym miejscu, na samym końcu ostatniego wersu, a odpowiednio także ostatniego zdania tekstu: Matka Boska mnie trzyma / jak niezdarną bankę na słomce. Na początku podmiot liryczny wyobraża sobie swoją śmierć przy ołtarzu (Przygasnę przy ołtarzu iskierka po iskierce / zostaną tylko buty jak przydeptane serce), a ostatni wers tego krótkiego wiersza wyraża, poprzez porównanie jej do bańki mydlanej, niebezpiecznie ubogą 2 Tamże. 3 Элиаде Мирча. Миф о вечном возвращении. Архетипы и повторяемость, пер. с франц. Спб.: Алетейя, 1998, 249 с.; Мелетинский Е.М. Время мифическое. – Мифы народов мира. Энциклопедия 1, гл. ред. С.А.Токарев. Москва: Сов. энциклопедия, 1992, С. 252–253. SERHIY YERMOLENKO 144 Acta Linguistica Lithuanica LXXII stan serca autora (istotnie, we wczesnych latach swojego kapłaństwa J. Twardowski cierpiał na pewien niejasny, lecz poważny problem zdrowotny, którego nigdy nie zidentyfikowano (Grzebałkowska 2011: 133)). Należy zauważyć, że wyrażenie na słomce, użyte w tekście jako część porównania jak niezdarną bankę na słomce, jest pod względem składniowym określeniem adwerbialnym miejsca wewnątrz określenia adwerbialnego porównania; stąd wyrażenie to należy do składniowej i semantycznej peryferii ostatniego zdania. Innymi słowy, poeta, porównując siebie do bańki utrzymywanej przez Najświętszą Maryję Pannę na słomce, odtwarza w tytule wiersza jedynie peryferyjną (lecz przypuszczalnie znaczącą) cechę tego obrazu. Czyniąc to, pomija bezpośrednie wskazanie nie tylko na siebie, lecz także na przedmiot, z którym się porównuje (bańkę), i werbalizuje jedynie miejsce, w którym ta bańka się znajduje (tj. słomkę). Sprawia to, że tytuł ten jest podwójnie indeksalny, ponieważ stanowi zarówno część całego tekstu poetyckiego, jak i jego fragment wyrażający złożony obraz (słomkę zamiast bańki na słomce zamiast podmiotu lirycznego). Pomimo tego, że tematem wiersza jest stan poety, jego tytuł maskuje go, umieszczając go, że tak powiem, za słomką. Można dodać, że słomka, tj. wyschnięta łodyga zboża, jest lekka, krucha, szybko trawiona przez ogień i łatwo poruszana przez wiatr, co czyni ją doskonałym metaforycznym obrazem czegoś lub kogoś równie kruchego, bezbronnego i przemijającego. Tym samym tytuł jednocześnie ukrywa i profiluje podmiot liryczny. Ten sam pośredni i, by tak rzec, częściowy sposób nazywania bytu w obrębie świata wewnątrztekstowego ilustruje biblionim Gorętsza od spójrzenia [1, 99]. W przywołanym wierszu znajduje się lista życzeń podmiotu lirycznego, negatywnych i pozytywnych, wyrażonych za pomocą fraz bezokolicznikowych. At first, he tells what he does not want to be (Żeby nie byc taką czcigodną osobą / ktorej podają parasol / ktorą do Rzymu wysyłają…), then, what he does (Ale byc chlebem / ktory krają / żywicą którą z sosny na kadzidło skrobią / czymś z czego robią radio / żeby choremu przy termometrze spiewało /… żółtym dla dzieci balonem). Przejście od pierwszych do drugich, ujawnione gramatycznie przez przejście od przeczenia do afirmacji, sygnalizuje również podwójny odstęp międzywersowy. Ostatnim z pozytywnych życzeń jest pragnienie, by zawsze być hostią (tj. opłatkiem używanym podczas Komunii): // a zawsze hostią małą / goretszą od spojrzena / co się zmienia w ofierze. Znaczenie tego życzenia zostaje ponownie podkreślone przez podwójny odstęp międzywersowy oddzielający zawierający je fragment wiersza (będący zarazem jego ostatnim fragmentem) od poprzedniego. Tym samym to właśnie hostię opisuje zdanie porównawcze użyte jako tytuł wiersza. Czyni to jednak pośrednio, nie nazywając jej, lecz wskazując zamiast tego jej atrybut („gorętszą od spojrzenia”). W rezultacie punkt ciężkości zostaje przeniesiony z życzeń autora na gospodarza, który jest reprezentowany przez swoją właściwość, a nie bezpośrednio. Przesunięcie to staje się jeszcze wyraźniejsze wskutek zmiany formy przypadka: w tytule przymiotnik gorętsza występuje w mianowniku Artykuły / Articles 151 Titles of Poems Timid and Barefoot: on Jan Twardowski’s Vague Synecdochical Biblionyms Czernysz Tаtiana, Jermolenko Sergiusz 2000: O księdzu który pisze wierszy. – Twardowski Jan. Trzeba iść dalej, czyli spacer biedronki. / Wybór, tłum. na jęz. ukr., wstęp i przypisy Tatiana Czernysz i Sergiusz Jermolenko. – Kraków, Kijów: Kajros, 9–13. Dubisz Stanisław 2004: Uniwersalny slownik języka polskiego. Wersja 1.0. Warszawa: PWN. Grzebałkowska Magdalena 2011: Ksiądz Paradoks. Biografia Jana Twardowskiego. Kraków: Znak. Kostkiewiczowa Tereza 1976: Tytuł. – Głowiński M., Kostkiewiczowa T., Okopień-Sławińska A., Sławiński J. Słownik terminów literackich. Wrocław etc.: Ossolineum, 474. Milewski Tadeusz 1969: Teoria znaku. – Milewski T., Z zagadnień językoznawstwa ogólnego i historycznego. Warszawa: PWN, 7–26. Twardowski Jan 1999: Miłość miłości szuka. Wiersze 1937–1998. Warszawa: PIW; Poznań: Księgarnia Św. Wojchiecha. Credo quia absurdum 2014: http://en.wikipedia.org/wiki/Credo_quia_absurdum [dostęp 07.08.2014]. Oko opatrzności 2014: http://pl.wikipedia.org/wiki/Oko_opatrzności [visited 07.08.2014]. „TYTUŁY »WIERSZY KULAWYCH I BOSYCH«“ TYTUŁY: O NIEJASNYCH SYNEKDOCHICZNYCH BIBLIONIMACH JANA TWARDOWSKIEGO STRESZCZENIE Analizując tytuły wierszy księdza Jana Twardowskiego z punktu widzenia motywacji, autor artykułu skupia się przede wszystkim na tych tytułach, które powtarzają jakoby nieznaczącą część tekstu wiersza. Niemniej jednak badanie pokazuje, że takie tytuły są SERHIY YERMOLENKO 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXII integralesnė teksto semantinės struktūros dalis nei išorinis ženklas, jų savotiška stilistika odzwierciedla pewne chrześcijańskie cnoty. Złożono 28 lutego 2015 r. SERHIY YERMOLENKO Ukraine / Ukraina, 08292, obwód kijowski, miasto Bucza, ul. Садова, № 70/1 Ukraine / Ukraina, 01001 Kijów, ul. Hruszewskiego, nr 4, Instytut мовознавства ім. О.О.Потебні НАН України [email protected]