Jano Otrębskio „Gramatyka języka litewskiego“ (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis

200 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: historia litewskiego języka pisanego, składnia i semantyka dawnego oraz współczesnego języka litewskiego. JANA OTRĘBSKIEGO GRAMATYKA JĘZYKA LITEWSKIEGO (III – 1956, I – 1958, II – 1965): HISTORIA I TERAŹNIEJSZOŚĆ Jan Otrębski’s Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): Historia i współczesność ADNOTACJA W artykule omówiono przebieg pisania i publikacji przygotowanej przez Jana Otrębskiego książki Gramatyka języka litewskiego (I, II, III), treść opisu gramatycznego oraz sposób jego przedstawienia. Klasyczna gramatyka języka litewskiego Jana Otrębskiego, koncentrująca się na grupowaniu danych, a nie na kwestiach teoretycznych, zachwyca bogactwem materiału ilustracyjnego i umiejętnością posługiwania się nim. Jednym z zaplanowanych przez Jana Otrębskiego, lecz niezrealizowanych zadań związanych z tą gramatyką było opracowanie indeksu form wyrazowych. Wykorzystując współczesne możliwości techniczne, można by to zrobić z podwójnym pożytkiem: elektroniczny rejestr form wyrazowych użytych w gramatyce wraz z ich polskimi odpowiednikami pozwoliłby mieć zarówno indeks form wyrazowych OGJL, jak i doskonały słownik litewsko-polski. SŁOWA KLUCZOWE: Jan Otrębski, gramatyka, język litewski, morfologia, słowotwórstwo. ADNOTACJA Artykuł omawia proces pisania i publikowania Gramatyki języka litewskiego (I, II, III) Jana Otrębskiego, a także treść opisu gramatycznego i sposób jego prezentacji. Klasyczna Artykuły / Articles 201 Jano Otrębskio Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis gramatyka języka litewskiego Otrębskiego, koncentrująca się na grupowaniu danych, a nie na kwestiach teoretycznych, zachwyca bogactwem materiału ilustracyjnego i umiejętnością posługiwania się nim. Jednym z zaplanowanych, lecz niezrealizowanych przez Otrębskiego zadań było opracowanie indeksu form wyrazowych. Wykorzystując współczesne możliwości techniczne, można by to zrealizować przy podwójnym współczynniku efektywności: elektroniczny rejestr form wyrazowych użytych w gramatyce wraz z ich polskimi odpowiednikami umożliwiłby nam have both a word-form index of Otrębski’s grammar and an excellent Lithuanian-Polish dictionary. SŁOWA KLUCZOWE: Jan Otrębski, gramatyka, język litewski, morfologia, morfologia słowotwórcza. 0. ĮVADINĖS PASTABOS Zasługi wybitnego polskiego językoznawcy Jana Otrębskiego (1889–1971) dla lituanistyki ukoronowały trzy tomy gramatyki języka litewskiego Gramatyka języka litewskiego (dalej – OGJL), które ukazały się w 6–7 dekadzie XX wieku. W 50 lat po wydaniu ostatniego tomu tej gramatyki warto przyjrzeć się przygotowanej przez J. Otrębskiego gramatyce języka litewskiego. Czy należy ją wiązać wyłącznie z szacunkiem dla dziedzictwa naukowego i kulturowego, czy też nadal jest i może być aktualna? Pytania te determinują również strukturę artykułu: cechy OGJL omawiane są poprzez ocenę interesujących J. Otrębskiego kwestii opisu gramatycznego, a w przypisach przedstawiono informacje o ocenach założeń gramatycznych autora OGJL oraz o wyraźniejszych różnicach i jam OGJL tomui Nauka o formach – ne tik dėl neabejotino jo originalumo, bet powiązaniach z innymi gramatycznymi opisami języka litewskiego1. W artykule najwięcej uwagi poświęcono trzeciemu tomowi, a także – w celu uaktualnienia – kwestii publikacji istniejącego tłumaczenia tego tomu na język litewski2. 1 Nieco więcej uwagi poświęca się porównaniu OGJL z Gramatyką współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKG). 2 Przygotowany przez Juozasa Balčikonisa przekład OGJL3 nie został opublikowany: rękopis przekładu zatytułowany „Prof. Jonas Otrembskis // Gramatyka języka litewskiego // Tom III // Morfologia // przekład autoryzowany” jest przechowywany w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (sygnatura F178). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 202 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII 1. PRZEBIEG WYDAWANIA OGJL I CECHY PISMA W latach 1956–1965 państwowe warszawskie wydawnictwo naukowe wydało trzy tomy OGJL: Nauka o formach (1956), Wiadomości wstępne. Nauka o głoskach (1958) ir Nauka o budowie wyrazów (1965). Autor zamierzał napisać także czwarty – poświęcony składni języka litewskiego – tom3, a w piątym – przedstawić indeksy rzeczowe i indeksy form wyrazowych wszystkich czterech tomów gramatyki. Zamierzona struktura OGJL nie odpowiadała kolejności pisania i drukowania (III, I, II), dlatego OGJL3, który ukazał się jako pierwszy, bez jakiegokolwiek wstępu, nieco dziwił czytelników4, którzy wyjaśnienia dotyczące celów i struktury dzieła otrzymali dopiero po ukazaniu się pierwszego tomu gramatykimui (žr. OGJL1 XII). Obierając za adresata czytelnika o elementarnym wykształceniu filologicznym, J. Otrębski mógł obyć się bez charakterystyki klas czy kategorii gramatycznych (wyjątek stanowią jedynie podklasy gramatyczne ukazujące swoistość języka litewskiego5) i skupić się na stronie wyrażeniowej omawianego przedmiotu – klasyfikacji danych i cech kategorii / klasy / podklasy językowej oraz możliwie najbardziej wszechstronnej panoramie przykładów. OGJL przedstawia dane języka litewskiego co najmniej na trzech poziomach: zagadnienia teoretyczne ilustrowane są nie tylko materiałem ówczesnego literackiego języka litewskiego (i pismoże bez przejrzenia mosios, ir šnekamosios), bet ir tarmių bei senosios lietuvių kalbos pavyzdžiais. Plataus iliustracinės medžiagos spektro pasirinkimą J. Otrębskis aiškina tuo, materiału dostarczanego przez język starolitewski i dialekty trudno byłoby zrozumieć zagadki litewskiego języka literackiego, wahania fonetyki, wariantów leksykalnych i składni (tamże, VIII). Materiał języka litewskiego w OGJL jest często porównywany z danymi innych języków indoeuropejskich6. Ilustracyjny tekst litewski jest akcentowany i tłumaczony na język polski. 3 Por. wzmianki o planowanym szerszym przedstawieniu pewnych zagadnień w przyszłym tomie składni (OGJL3 274) lub wstęp przedstawiający cele pracy (OGJL1 IX, XI, XII). 4 Recenzując OGJL3, Pranas Skardžius powiązał takie przedstawienie bez odsyłaczy z celem „napisania wyczerpującego podręcznika gramatyki jęz. lit.” (Skardžius 1998a: 702). 5 Zjawiskom języka litewskiego, niemającym analogicznych odpowiedników w innych językach indoeuropejskich, J. Otrębski poświęca więcej uwagi. Por. charakterystyki czasu przeszłego częstotliwego (OGJL3 221–224) lub przymiotników zaimkowych (tamże, 121). 6 Pojawiały się opinie, że te porównania są niewystarczające, por. Skardžius 1998a: 702. Artykuły / Articles 203 Jano Otrębskio Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis 2. TREŚĆ RZECZOWA OGJL 2.1. 1956: trzeci tom Nauka o formach (Nauka o formach)7 Proces pisania i wydawania OGJL rozpoczął się od tomu poświęconego nauce o formach wyrazów8, w którym przedstawiono słowotwórczą i / lub fleksyjną kalbos dalių) aprašas. OGJL3 aprašomos šios kalbos dalys: daiktavardis, būcharakterystykę klas gramatycznych (czyli rzeczownika, zaimka, liczebnika, czasownika, przysłówka, przyimków i postpozycji, spójników i partykuł oraz wykrzykników. Rozdziały i podrozdziały noszą nazwy w języku polskim lub łacińskim9. DAIktAVARDŽIO skyrius pradedamas trumpomis įvadinėmis pastabomis apie šios kalbos dalies raišką gramatinėmis linksnio, skaičiaus, giminės kategorijomis. Įžanginėje dalyje trumpai pristatomi septyni linksniai10 bei lietuvių ir różnice w deklinacji języków polskich (OGJL3 1). Zdaniem J. Otrębskiego, ukształtowany w ówczesnych praktycznych gramatykach języka litewskiego i niemal bez zmian przejęty z Grammatica Litvanica (1653) Daniela Kleina pięciomodelowy system deklinacji rzeczownika jest powierzchowny i niewystarczający (tamże, 6), dlatego łączy on paradygmaty odmiany z historycznymi tematami odmiany rzeczownika11: -o- (vyras, svečias); -ā- / -iā- (jūra, giria); -(i)ē- (upė); -i- (ausis); -u- (sūnus) oraz spółgłoskowym (duktė, -ers; akmuo, -ens)12. W paradygmacie każdej deklinacji 7 O OGJL3 zob. Skardžius 1998a: 701–708, 741–745. 8 W przekładzie J. Balčikonisa na język litewski jako tytuł tomu wybrano termin morfologii. 9 Wyjątek stanowi tylko jedyny illatyw, zob. OGJL3 244. 10 Omawiając historyczny stan języka litewskiego, J. Otrębski nie zapomina również o zanikających lub już wymarłych illatywie, allatywie i adesywie (OGJL3 76–81). 11 Panašus yra ir Jānio Endzelīno pateiktas daiktavardžių aprašas pagal -()o-, -iā-; -(i)ē-; -i-; -uir priebalsinį kamienus (plg. Endzelynas [versta iš 1948 m. leidinio] 1957: 104–130). 12 DLKG taip pat teikia vardažodžių linksniavimo aprašą pagal kaitybos kamienus su penkiomis (i)a, (i)u, (i)o, ė, i według deklinacji (a także przy jeszcze bardziej szczegółowym podziale na 12 paradygmatów) zob. DLKG 68–69. W Encyklopedii języka litewskiego Vytautas Ambrazas proponuje jeszcze bardziej uproszczony opis cech deklinacji według tematów fleksyjnych, por. LKE 328–329. Zarówno DLKG, jak i LKE proponowany model deklinacji przypisuje rzeczowniki dawnego tematu spółgłoskowego do tematu i, zob. DLKG 69, LKE 329. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 204 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII podaje również formę wołacza13 (co jest dogodne dla czytelnika poszukującego pełnych paradygmatów odmiany15), omawia właściwości akcentowania i tendencję do wybierania skrótów lub form zdrobniałych w wyrażaniu wołacza (tamże, 1–2). OGJL3 zawiera wiele praktycznych porad, por. na przykład wskazówkę dotyczącą możliwych trudności w ustaleniu rodzaju rzeczowników tematu -i oraz pomagającej w tej sytuacji końcówki celownika liczby pojedynczej (-iai lub –iui), a także subtelności oznaczania skrótów16. Zdaniem J. Otrębskiego niektóre wyrazy tematu -i są dziedzictwem dawnego rodzaju nijakiego – na podstawie porównania z innymi językami indoeuropejskimi zalicza on do tego dziedzictwa rzeczowniki aks i širds (tamże, 37). Przedstawiając kategorię rodzaju rzeczownika w języku litewskim, J. Otrębski rozróżnia rodzaj gramatyczny i rodzaj naturalny (rodzaj naturalny), na przykład vyras, žmona17, a omawiając ten drugi, wskazuje, że w języku litewskim (podobnie jak w innych językach) istnieją rzeczowniki, którymi można nazywać podmioty obu rodzajów naturalnych – rzeczowniki te charakteryzują się formą rodzaju żeńskiego i możliwością nazywania podmiotów obu rodzajów naturalnych / „naturalnych”18, np.: bliva ‘płaksa’, tvla ‘ktoś milczący, zamknięty w sobie’, nenúopena ‘nienasycony’, radvilà ‘znajdek’, vpla ‘gapa’ i in. (tamże, 3–4, 5, 24, 37). Podkreślając wyjątkowe znaczenie akcentowania, J. Otrębski przedstawia podstawy akcentowania rzeczownika19 (tamże 13 O możliwości uznania pragmatycznych funkcji przekazywanych przez formy wołacza nie za przypadek, lecz za odrębną kategorię gramatyczną zob. Judžentis 2012: 72–73. 14 Wspomniawszy o zainteresowaniu J. Otrębskiego różnorodnością form wołacza, należy zauważyć również, że niekiedy w paradygmacie brakuje któregoś wariantu (por. przykłady vji (OGJL3 17) i vjau (DLKG 71)). 15 Wołacz zbieżny z mianownikiem liczby mnogiej nie został uwzględniony w paradygmatach deklinacyjnych rzeczownika w DLKG (zob. DLKG 71, 73). 16 Por. uwagę o oznaczanych literą f. (femininum) rzeczownikach rodzaju żeńskiego o temacie na -ikamiennym (OGJL3 4, 37) z wyjaśnieniem, że jest to jedyna grupa rzeczowników, której podstawowa cecha (wygłos tematu) nie jest wystarczającym wskaźnikiem rodzaju gramatycznego – rodzaj ustala się na podstawie końcówek celownika liczby pojedynczej (tamże, 36–37). 17 Por. wskazywane przez J. Otrębskiego przykłady niezgodności rodzaju gramatycznego (obecnie zwanego morfologicznym) i naturalnego, takie jak Daukšà, daildė, ttė, ddė, lub używany tylko w gwarach gražùs pamergỹs, rzeczowniki ze starych pism pelūs, žmonės w połączeniach tomis pelumis, žmones savás (OGJL3 4–5). Inny pogląd na temat „rodzaju naturalnego” zob. Skardžius 1998a: 702. Uważał je za bardzo skomplikowane zadanie, przekraczające cele pisanej przez 18 Apie hibridinius (substantiva communia) daiktavardžius daugiau žr. Judžentis 2012: 34–36. 19 Visapusišką lietuvių kalbos daiktavardžio kirčiavimo sistemos būklės ir raidos aprašą J. Otrębsniego gramatyki (OGJL3 65). W recenzji OGJL3 Skardžius wspomina, że ma zastrzeżenia do J. Otrębskiego dotyczące akcentowania, lecz „ze względu na ich szczegółowość” ich nie wyraża, zob. Skardžius 1998a: 708. Część proponowanych w OGJL3 rozbieżności w akcentowaniu może mieć związek z różnymi wariantami akcentowania gwarowego, por. na przykład géiba (OGJL3 23) oraz hasło geibà w LKŽ; z derywatami o innych zakończeniach (por. veidmainỹs (OGJL3 70) i obecnie bardziej przez nas akceptowane veidmanis) itp. Straipsniai / Articles 205 Jano Otrębskio Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis Tamże, 7–10). Zamiast przyjętej w ówczesnych gramatykach i słownikach języka litewskiego klasyfikacji typów akcentowych według miejsca stałości akcentu i jakości intonacyjnej sylaby (tamże, 8), autor OGJL twierdzi, że wybrał oparty na podstawach fonetycznych model typów akcentowych zaproponowany przez Kazimierasa Jauniusa (tamże, 9), a dla wygody czytelnika poda dwie lub trzy potrzebne20 formy, np.: jra, (jr)-os, rankà, (rañk)-os, rañką (tamże, 10). Należy podkreślić, że w OGJL3 użycie litewskich rzeczowników omawiane jest nie tylko na płaszczyźnie ówczesnego pisanego języka literackiego (zapoBūdvardžio nant apie vartoseną šnekamoje kalboje21), bet ir istoriniu aspektu22. paradigmos pateikiamos su abiejų giminių formomis23. W tym rozdziale J. Otrębski poświęca szczególną uwagę przymiotnikowi ddis, ddi: omawia jego odmianę, pochodzenie, użycie w gwarach i dawnych pismach (tamże, 85; 88; 92; 93–94; 117–118, 119; 120; 142) oraz warianty słowotwórcze – paradygmat odmiany ddelis, -ė (tamże, 108), podaje ciekawe przykłady gwarowego użycia liczby podwójnej zaimkowych przymiotników z postpozycyjnym liczebnikiem, np.: kietúojudu, gerúojudu; kietíejidvi, geríejidvi (tamże, 122). Opisując przymiotniki rodzaju nijakiego – stosuje się wobec nich terminy rodzaj nijaki i neutrum (tamże, 124, 127) – zalicza do nich słowo pawoiu, użyte w zdaniu z Postylli Mikołaja Daukszy (dalej – DP) Ręgí kaiṗ pawoiu yṙ bûṫ geriůſę DP 27211 (podobnie jak każdy przykład z DP, zdanie to w gramatyce J. Otrębskiego cytowane jest wraz z polskim odpowiednikiem z postylli Jakuba Wujka, por.: Widiß iàko niebieſpiecno ieſt być w roſkoßy.) (tamże, 125). Omawiając przymiotniki o temacie -o-, f. -ė J. Otrębski wskazuje na możliwe rzeczownikowe użycie przymiotników złożonych i podaje paradygmaty minkštašidis, mogącego pełnić różne – przymiotnikowe i rzeczownikowe – funkcje24 (lecz tylko w rzeczownikowym użyciu takich wyrazów złożonych 20 Interesujące, że z tego punktu widzenia J. Otrębski nie wybiera ważniejszych dla ustalenia akcentu dopełniacza i biernika liczby mnogiej, choć wskazuje na znaczenie tych przypadków dla damas, kad abejotinais atvejais lietuviai patys taip tikrinasi daiktavardžio kirčiavimo galimybes (OGJL3 9, 64–65). Apie šiuos linksnius, kaip kriterijų, kuriuo remiantis nustatoma kirčiuotė, žr. ustalenia miejsca akcentu, podkreślając Laigonaitė 1978: 35–36; o prawie dotyczącym miejsca akcentu dopełniacza i / lub biernika liczby mnogiej, przydatnym w nauce akcentowania, zob. także Stundžia 1995: 14. 21 Por. zestawienia skróconych form miejscownika liczby pojedynczej (valdžiojè: valdžiõj, gerklėjè: gerklj) oraz narzędnika liczby mnogiej (valdžioms: valdžiõms, katėms: katms) itp. (OGJL3 32, 35). 22 Por. Szczególną uwagę J. Otrębskis poświęca liczbie podwójnej rzeczownika (np. dvi dukteri, du sūnu), która już w ówczesnym języku litewskim mogła być nietypowa (OGJL3 2, 81–85). 23 Plg. J. Endzelīno pateiktą tik vyriškos giminės būdvardžių paradigmą (Endzelynas 1957: 130–136). 24 Por. znajdujące się na sąsiednich stronach paradygmaty przymiotnikowy i rzeczownikowy z różnymi wyborami form celownika i miejscownika liczby pojedynczej (OGJL3 107, 108). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 206 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII zalicza wołacz25). Autor OGJL za bliskie absolutnemu użyciu stopnia wyższego (OGJL3 129) uznaje tak zwane przymiotniki oznaczające niepełny lub nadmierny stopień cechy, z przedrostkami ap-, póir i przyrostkami -ókas, f. -óka26, por.: ap-dykis, f. ap-dykė ‘prawie pusty, niepełny’, pó-žalis, pó-žalė ‘trochę zbyt surowy; niedopeczony’, gerókas, geróka ‘dość dobry; dość porządny’27 i omawia możliwość tworzenia form stopniowania pochodzących od potencjalnie zanikłych przymiotników dla stopniowalnych formacji nieprzymiotnikowego pochodzenia, takich jak vyrèsnis, vyriáusias, šunèsnis, pirmèsnis, pirmiáusias itp. (tamże, 133)28. W rozdziale dotyczącym zaimka J. Otrębskis przedstawia wyjaśnienia pochodzenia omawianych zaimków, takich jak vẽ-du, vẽ-dvi czy nuo-du (tamże, 139). W tym rozdziale nie znajdziemy słowa támsta29, które J. Otrębskis uznaje za rzeczownik mogący oznaczać obie płcie naturalne / rodzaje nimus, daug dėmesio skiria dviskaitai, pamini įdomių tarminių jos formų, tonaturalne (tamże, 5). Ciekawymi przykładami zilustrowano użycie słowa niekas, na przykład w otoczeniu drugiego przeczenia – niẽkuo nedtas ‘niewinny; bez braków, nienaganny’ lub w połączeniu niẽkai mergáitė ‘marna dziewczyna’ (tamże, 147). W tym opisie znajdują się połączenia zaimków nieokreślonych z zapożyczoną partykułą by: by kas; by kuris; by kóks30 (tamże, 158). 25 W tomie I LKG podaje się wołacz przymiotników o temacie -ia, -ė oraz paradygmaty przymiotników o temacie rodzaju męskiego i żeńskiego giteikia (i)o dwojako: z wołaczem (ale tylko w przypadku niektórych przymiotników rodzaju męskiego, np.: mednis, apmažis, baltakãklis) i bez wołacza (np.: gerèsnis, gerèsnė, mednė, apỹmažė, baltakãklė) (DLKG 180, 184)). 26 Użycie form stopnia bez konstrukcji minės paradigmose, pvz.: auksni, -e; mažùti, -e; apgeri,-e; baltažíedi, -e (LKG I 486, 487); DLKG porównawczych, gdy pewna cecha zostaje nazwana po prostu w sposób bardziej ekspresywny, nazywa się absolutnym użyciem form stopnia, zob. Judžentis 2012: 88–89. „Synonimiczne wobec absolutnie używanych stopni przymiotnika są formy z przyrostkiem -okas i przedrostkami apy-, pochodne (tamże, 89). O nich zob. także DLKG 195, 196, 224–226. 27 Znaczenia takich przymiotników są również omawiane w DLKG w podrozdziale poświęconym gramatycznej kategorii stopnia, por.: „Form stopniowania nie mają takie przymiotniki jakościowe, które już samym swoim znaczeniem słowotwórczym określają pewną ilość cechy” (DLKG 173); w tym miejscu wskazuje się również, że występujące formy stopnia wyższego derywatów z przedrostkiem po-, apyświadczą o tym, że „znaczenia derywatów tej grupy są 28 Dyskusję na ten temat zob. Skardžius 1997: 433–439; 1998a: 706. 29 DLKG nazywa słowo tamsta zaimkiem osobowym podstawowym / grzecznościowym (DLKG 257, 259), natomiast Albertas Rosinas – zaimkiem dzierżawczym subiektywnej oceny (Rosinas 1996: 38–44). O artimos gramatinėms laipsnių formų reikšmėms“ (DLKG 225). przyczynach, dla których kalka tamsta może być postrzegana jako rzeczownik, zob. tamże, s. 44. 30 Te zaimki złożone oznaczające nieokreśloność z bi / by są popularne w dialektach (por. LKG I 692–693), a ostatnio znów upowszechnia się w potocznym języku ogólnym. Artykuły / Articles 207 Jano Otrębskio Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis Niektórych czytelników OGJL3 może zaskoczyć rozdział LICZEBNIKA, w którym wyrazy abù, ab; abùdu, abdvi31 zalicza się do liczebników ilościowych32 (tamże, 164), keler, kẽlerios; abej, ãbejos – do zbiorowych (liczebniki zbiorowe), a kel, kẽlios – do pytajnych nieokreślonych liczebników zbiorowych33 (tamże, 172, 173). W rozdziale dotyczącym liczebników omówiono użycie wyrazów nazywanych rzeczownikami zbiorowymi, takich jak penketas, šešetas itp., oraz keletas34 (tamże, 174). Opisano tu również derywaty z przyrostkami -opas, -okas, -eriopas, -gubas, -linkas, -lypas, -ergas itp., utworzone od liczebników i uznawane za przymiotniki (nie tylko dvejópas, trejópas, vieneriópas, vienókas, lecz także tūleriópas, -a ‘różnoraki, różnorodny’, dvgubas, dvlinkas, dvilỹpis, ketvérgis itp. (tamże, 175–176), a także przysłówki pochodzenia liczebnikowego dvíese, añtra, dvẽja tiek, antrap, dvejap, dùkart, dùsyk itp. (tamże, 177–178). Opis CZASOWNIKA zachwyca różnorodnością materiału: jak wszędzie w gramatyce, przedstawiono tu nie tylko dane współczesnego języka litewskiego, lecz także, na przykład, mių senosios lietuvių kalbos bei tarmių faktų (plg., pavyzdžiui, góti, gója, gójo ‘szybko iść’ (ten pat, 214)), ypatingą dėmesį skiriant Tverečiaus tarmei (pavyzskłonność tej gwary do używania krótkich form czasownika (por. išėjo: išė) zilustrowano pełnym paradygmatem koniugacyjnym padabójau: padabáu, padjau: padéu (tamże, 217)). W OGJL3 bez odniesienia do użycia gwarowego podany jest paradygmat koniugacyjny czasownika grsti ‘grozić, odstraszać’, uważanego w standardowym języku litewskim za nieprzechodni: grėsiau, grėsei, grėsė, grėsėme, grėsėte (tamże, delius, por.: málti: mãla, mãlė oraz w gwarze. mãlo i léisti: 216). J. Otrębskis nuodugniai aptaria veiksmažodžių šaknies balsių kaitos moléidžia: léido oraz w gwarze. léidė (tamże, 208–209)). Autor OGJL w swoisty sposób interpretuje współczesny język litewski 31 DLKG abu, abi, abeji, abejos zalicza do zaimków uogólniających dodatnich (DLKG tworzą dwa elementy“ (Rosinas 1995: 47). Jak zauważa ten uczony, w litewskich 257). 32 Abu, abi priskyrimą skaitvardžiui A. Rosinas laikė nepagrįstu: „šių žodžių semantinė analizė rodo, kad jie turi reikšmę ‚visi‘, t.y. pronominalinę reikšmę, ir vartojami tuo atveju, kai aibę opisach gramatycznych niewielu językoznawców zalicza abu do zaimków; spośród nielicznych wymienia K. Būgę i P. Skardžiusa (Rosinas 2001: 101). I rzeczywiście, abu, abi zaliczone do liczebników znajdziemy nie tylko w pracach wcześniejszych (por. na przykład Jonikas 1939: 63, Endzelynas 1957: 142, Senkus 2006: 245, 248, Senn (1966: 214), lecz także we współczesnych pracach litewskiego językoznawstwa, por. Smoczyński 2007: 2, Stundžia 2009: 84; 254, Dini 2014: 149. 33 DLKG określa keleri, kẽlerios jako zaimki nieokreślone oznaczające czas, natomiast keli, kẽlios – jako zaimki pytajne i względne (DLKG 257). Rosinas charakteryzuje zaimki keli, keletas, keleri, keliolika jako określone liczebniki przybliżone (Rosinas 1996: 120). 34 DLKG nazywa zaimek keletas nieokreślonym zaimkiem nieoznaczonym (DLKG 257); Rosinas zalicza go do zaimków oznaczonych, które „liczbę wyodrębnionych elementów wskazują bardzo nieokreślenie” mę36 (tamże, 222–224). OGJL3 szeroko opisuje różnorodność i pochodzenie form trybu przypuszczającego (optativus)37 oraz jego (Rosinas 1996: 119). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 208 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII kalbos būsimojo laiko paradigmą35 (ten pat, 205) bei būtojo dažninio laiko kilskładniową (conditionalis) realizację (tamże, 230– 234). Charakteryzując konstrukcje zwrotne (partykuła zwrotna si nazywana jest zaimkiem38), OGJL3 koncentruje się na użyciu konstrukcji zwrotnych w językach litewskim i polskim (tamże, 236, 237) oraz w innych językach indoeuropejskich (tamże, 239). w wyjaśnianiu pochodzenia słów (por. uwagi o przejściu -s w -sar -z-, np.: pazbãrā, aćgulė, lub spostrzeżenie, że podobne modyfikacje w litewskim języku J. Otrębskis atidus įvairioms modifikacijoms bendrinėje kalboje ir tarmėse bei literackim niekiedy nie są już bezpośrednio wiązane, por. związki etymologiczne stvérti obok tvérti ‘chwycić’ z *nu-s(i)-tverti-s(i) oraz używane na pograniczach nustvértis lub susizgribti ‘schwycić się, spostrzec się’, które najprawdopodobniej wywodzi się z *su-s(i)-gribti-s(i) : griẽbti ‘chwycić’ (tamże, 238)). Autor OGJL podkreśla użycie supinum jedynie w dialektach (tamże, 243–244), natomiast do opisania BEZOKOLICZNIKA wybiera termin litewski, wyjaśnia jego znaczenie (wskazując, że inna nazwa infinityvus ii nie jest już używana), uwydatnia czasownikową realizację tej formy (zauważając, że nie występuje ona jako zrośnięta z przedrostkiem, negacją lub formą zwrotną) oraz funkcje przysłówkowe39 (tamże, 244–245). W rozdziale poświęconym czasownikowi J. Otrębski omawia participium necessitatis, nazywając je imiesłowami strony biernej40 i wskazując na utratę znaczenia imiesłowowego oraz wykształcenie się znaczenia przymiotnikowego w niektórych derywatach z przyrostkiem -inas (por. būtinas, dirbtinas) (tamże, 273–274). Opisując imiesłowy rodzaju nijakiego – participia w formach neutrum – autor OGJL zatrzymuje się również przy znaczeniu partykuły es ‘rzekomo, jakoby, niby’41, por. : Ona, jakoby, tego nie wiedziała. ‘Ona jakoby tego nie wie.’ (tamże, 274). 35 Opinię Jonasa Kazlauskasa na temat tego, że J. Otrębski uważa ją za „mieszankę kilku różnych kategorii indoeuropejskich”, zob. Kazlauskas 1968: 366. 36 Z J. Otrębskim, który wywodził przyrostek czasu przeszłego częstotliwego -dav „od czasu przeszłego derywacyjnych iteratywów z przyrostkiem -av i wstawioną spółgłoską d”, nie zgadza się Aldona Paulauskienė (zob. Paulauskienė 2006: 61–62, 84). 37 Kazlauskas nazwał to wyjaśnienie nieprawdopodobnym (zob. Kazlauskas 1968: 399). 38 Jest to typowe w pracach historyków języka, por.: „Pod względem formy zaimek zwrotny [...] był dwojaki: s(i) i se“ (Palionis 1967: 140). 39 Imiesłowy przysłówkowe w DLKG omawiane są dość podobnie (z uwypukleniem funkcji właściwych przysłówkom i czasownikowego wyrażania formy), tyle że nie w rozdziale poświęconym czasownikowi, lecz przysłówkowi (DLKG 413–414). 40 Na początku rozdziału poświęconego opisowi imiesłowu w DLKG znajdziemy wzmiankę, że w gramatykach do imiesłowów biernych zalicza się czasownikową formę konieczności; choć ze względu na swoje znaczenie takie formy „stanowią opozycję wobec wszystkich imiesłowów“ (DLKG 354–355). 41 O esą(s), które przekształciło się w przysłówek zdaniowy (partykułę) – wskaźnik przekazywania cudzych słów – zob. Holvoet 2004: 113–114. Artykuły / Articles 215 Jano Otrębskio Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis omawiane64, kwestionowane65, wskazywane są nie tylko we wcześniejszych, lecz także w najnowszych66 badaniach gramatycznych języka litewskiego i / lub ich przeglądach. Po upływie 50 lat od wydrukowania ostatniego opublikowanego tomu OGJL chciałoby się mieć indeksy form wyrazowych OGJL. Współczesne możliwości techniczne pozwalają lepiej wykorzystać bogactwo języka litewskiego przedstawione w OGJL, niż zamierzał to sam J. Otrębski. Elektroniczny dwujęzyczny (litewsko-polski), a nawet wzajemny (z odwrotnym wyszukiwaniem litewskiej formy wyrazu według polskiego odpowiednika) indeks form wyrazowych pozwoliłby efektywnie korzystać z opisu proponowanego przez OGJL67, a zarazem byłby obszernym słownikiem dwujęzycznym68, łączącym różne formy wyrazów69 i znaczenia70, uwydatniającym synonimiczne i / lub antonimiczne związki między wyrazami71. Oprócz aktywowania całego indeksu wyrazów OGJL istnieje jeszcze inna możliwość – opublikowania OGJL3 po litewsku: publikacją elektroniczną mógłby się stać również przechowywany w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego autoryzowany przez J. Balčikonisa przekład OGJL3 na język litewski. Prawdą jest, że w przygotowanej przez J. Balčikonisa litewskiej wersji OGJL3 przykłady ilustracyjne nie mają polskich odpowiedników. Niekiedy skłaniało to tłumacza do twórczego działania, z drugiej jednak strony – bardzo brakuje tych polskich odpowiedników do scharakteryzowania niektórych (zwłaszcza rzadszych) znaczeń litewskich wyrazów. 64 Por. LKG I 487, Mažiulis 1970: 132, 185, Kazlauskas 1968: 127, 176, 198, Paulauskienė 1979: 141, 159. 65 Por. Kazlauskas 1968: 399, Mažiulis 1970: 54, 210, 220, 228. 66 Np. : Ambrazas 2006: 105, 283, 314, 353, 445, 481; Judžentis 2012: 36, 169; Arkadiev, Holvoet, Wiemer 2015: 21, 36. 67 Jako przykład można wskazać indeks do Rinktinių raštų P. Skardžiusa, znacznie ułatwiający zapoznanie się z pracami tego autora (zob. Skardžius 2013). 68 Jako przykład i prototyp takiego projektu można wskazać Thesaurus Latino-Lituanicus Jungtinis lotynų-lietuvių kalbų žodynas nuo XVII iki XXI amžiaus, opracowany w Centrum Filologii Cyfrowej Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wileńskiego, więcej zob. http://www.thesaurus.flf.vu.lt/ 69 Na przykład słowo vienintelis J. Otrębski podaje w znaczeniu ‘samiutki’. Taką jedyną „samotną” wartość podkreśla on jeszcze innymi derywatami rdzenia vien: vienuĩ víenas „samiuteńki”, vieniñtelis, vienỹtelis, vienùtis, vienutėlis, vienutùkas, vienùžis, vičvíenas, včvienaitis (OGJL3 131, 132). I por. Słownik litewsko-polski podaje odpowiednik vienintelis „jedyny” (LLKŽ 540). 70 OGJL podaje wyczerpujące odpowiedniki litewskich przykładów w języku polskim, np.: graudùs, - „kruchy, tkliwy, rzewny, gorzki” (OGJL3 95); tùščias, -ià „próżny, pusty, bezużyteczny” (tamże, 93); wskazywane są nie tylko popularne, lecz także rzadsze (np.: bérnas „młodzieniec; kawaler; parobek” (tamże, 11), pustinas, -a „porządny, przyzwoity” (tamże, 102)), zanikające (np. šõkis (nie tylko „taniec”, lecz także „skok” = „šuolis” (tamże, 19)) znaczenia wyrazów, np.: eidinti „chodzić”, eidiniñkas „dobry piechur” (tamże, 272); dial. pagáulus, -i ‘pojętny’ (tamże, 110); negeróji ‘nieszczęście’, kreivóji ‘linia krzywa’ i in. (tamże, 111). 71 Por. na przykład wyłaniającą się z opisu OGJL antonimię opus <->rambus: opùs, - ‘wrażliwy, czuły; trudny do gojenia’; [...] rambùs, -, ‘nieczuły, niewrażliwy na bicieʼ (OGJL3 97). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 216 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII APIBENDRINIMAS OGJL może być oceniana jako niezatracająca wartości naukowej. Gramatyka ta ukazuje osobom badającym współczesny język, a zwłaszcza dokonującym jego kodyfikacji, konieczność opierania się na całokształcie żywego języka i niezapominania o ogólnej znajomości historii języka. Podczas lektury „Gramatyki języka litewskiego” J. Otrębskiego nieustannie towarzyszy wrażenie, że była ona pisana w celu podzielenia się wiedzą i że czyniono to z przyjemnością. Dlatego OGJL można nazwać gramatyką, którą czyta się z zainteresowaniem i przyjemnością. Modele opisu lingwistycznego nieustannie się zmieniają, w dłuższej perspektywie J. Otrębskio parengto darbo savitumą jo rašymo metu ir aptarti pastebėtus ryšznacznie zmienia się również stosunek do opisywanego materiału, dlatego w artykule starano się zwrócić uwagę na podobieństwa i różnice w modelowaniu lub grupowaniu / przyporządkowaniu materiału w tym i później opublikowanych opisach gramatycznych. Gramatyki nie są lekturami o charakterze linearnym. Zwykły czytelnik zazwyczaj szuka w gramatykach jedynie materiału dotyczącego interesującego go zagadnienia. Dlatego poszukiwanie treści przedstawionych w gramatyce, a zwłaszcza materiału faktograficznego, ułatwiają indeksy rzeczowe, indeksy form wyrazowych i nazw własnych. OGJL szczególnie potrzebuje indeksów ze względu na różnorodność i objętość materiału ilustracyjnego, a towarzyszące przykładom równoległe polskie odpowiedniki pozwalają myśleć o działającym w przestrzeni wirtualnej słowniku dwujęzycznym, który jednocześnie aktualizowałby żywotność myśli gramatycznej J. Otrębskiego. Taki indeks wraz z fragmentem faksymile odpowiedniej strony gramatyki J. Otrębskiego mógłby również rozwiązać kwestię dostępu do tekstu OGJL, który staje się rzadkością bibliograficzną. ŹRÓDŁA I LITERATURA Ambrazas Vytautas 2006: Historyczna składnia języka litewskiego. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Arkadiev Peter, Holvoet Axel, Wiemer Björn 2015: Introduction Baltic Linguistics: State of the Art. – Contemporary Approaches to Baltic Linguistics (Trends in Linguistics Studies and Monographs), ed. by Peter Arkadiev, Axel Holvoet & Björn Wiemer. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 1–109. Dostęp w internecie: http://www. academia.edu/5617002/Baltic_linguistics_State_of_the_art http://www.researchgate.net/publication/281175671_Introduction._Baltic_ linguistics_state_of_the_art Słownik współczesnego języka litewskiego 2011: szóste (trzecie elektroniczne) wydanie. Płyta kompaktowa / kolegium redakcyjne: Stasys Keinys (redaktor naczelny), Laimutis Bilkis, Jonas Paulauskas, Vytautas Vitkauskas. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2006; wersja internetowa http://dz.lki.lt tautas Ambrazas. Wilno: Artykuły / Articles 217 Jano Otrębskio Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis Dini Pietro Umberto 2014: Foundations of Baltic Languages. Wilno: Vilnius University. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, ketvirtasis pataisytas leidimas, red. VyInstytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2006 (1994). Endzelynas Janis 1957 [1948]: Dźwięki i formy języków bałtyckich. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Holvoet Axel 2004: Kategoria evidencjalności. – Badania kategorii gramatycznych, red. Axel Holvoet, Loreta Semėnienė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 105–120, 168– 169. ( = Prace z gramatyki języka litewskiego 2.) Jablonskis Jonas (Jonas z Rygiškiai) 1997 [1922]: Gramatyka języka litewskiego, trzecie wydanie fototypiczne. Wilno: Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Jonikas Petras 1939: Dialekt Pagramantis. Kowno: Drukarnia spółki „Spindulys”. Judžentis Artūras 2014: Kategorie gramatyczne języka litewskiego. Wilno: Wileńskiego universiteto leidykla. Kazlauskas Jonas 1968: Gramatyka historyczna języka litewskiego. Wilno: Mintis. Laigonaitė Adelė 1978: Akcentologia języka litewskiego. Wilno: Mokslas. LKE – Encyklopedia języka litewskiego, 2. poprawione i uzupełnione wydanie, oprac. Kazys Morkūnas, red. Vytautas Ambrazas. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2008. LKG I – Gramatyka języka litewskiego. Fonetyka i morfologia, red. naczelny. Kazys Ulvydas. Wilno: Mintis, 1965. LLKŽ – Słownik języka litewskiego i polskiego, oprac. Algis Kalėda, Barbara Kalėdienė, Marija Niedzviecka. Vilnius: Mokslas, 1991. Mažiulis Vytautas 1970: Stosunki języków bałtyckich i innych języków indoeuropejskich (Deklinacja). Wilno: Mintis. OGJL1 – Otrębski Jan. Gramatyka języka litewskiego 1: Wiadomości wstępne. Nauka o głoskach. Warszawa: Państwowe wydawnictwo naukowe, 1958. OGJL2 – Otrębski Jan. Gramatyka języka litewskiego 2: Nauka o budowie wyrazów. Warszawa: Państwowe wydawnictwo naukowe, 1965. OGJL3 – Otrębski Jan. Gramatyka języka litewskiego 3: Nauka o formach. Warszawa: Państwowe wydawnictwo naukowe, 1956. Palionis Jonas 1967: Litewski język literacki XVI–XVII w. Wilno: Mintis. Paulauskienė Aldona 1979: Gramatyczne kategorie czasownika języka litewskiego, Wilno: Mokslas. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 218 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Paulauskienė Aldona 2006: Pierwsze gramatyki języka litewskiego. Wilno: Gimtasis žodis. Rosinas Albertas 1995: Zaimki języków bałtyckich: rozwój morfologii. Wilno: Uniwersytet Wileński. Rosinas Albertas 1996: Zaimki litewskiego języka ogólnego. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Rosinas Albertas 2001: Mikalojaus Daukšos tekstų įvardžių semantinė ir morfologinė struktūra. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Sabaliauskas Algirdas 1982: Historia badań języka litewskiego. 1940–1980. Wilno: Mokslas. Salys Antanas 1985: Języki bałtyckie, narody i plemiona. Wilno: Baltos lankos. Senkus Juozas 2006: Prace językoznawcze. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Senn Alfred 1966: Podręcznik języka litewskiego 1: Gramatyka. Heidelberg: Carl Winter, wydawnictwo uniwersyteckie. Skardžius Pranas 1996 [1943]: Pisma wybrane 1. Słowotwórstwo języka litewskiego. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Skardžius Pranas 1997: Pisma wybrane 2. Zagadnienia języka ogólnego. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Skardžius Pranas 1998: Pisma wybrane 3. Kultura języka ogólnego. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Skardžius Pranas 1998: Pisma wybrane 4. Artykuły naukowe i studia. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Skardžius Pranas 2013: Rinktiniai raštai 7. Rodyklės ir bibliografija, par. Eglė Žilinskaitė-Šinkūnienė, Mindaugas Šinkūnas. Vilnius: Vilniaus universitetas. Smoczyński Wojciech 2007: Słownik etymologiczny języka litewskiego. Wilno: Uniwersytet Wileński. Stundžia Bonifacas 1995: System akcentuacji ogólnego języka litewskiego. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Stundžia Bonifacas 2009: Akcentologia ogólnego języka litewskiego. Wilno: Uniwersytet Wileński universiteto leidykla. Zinkevičius Zigmas 1980: Historyczna gramatyka języka litewskiego 1. Wilno: Nauka. Zinkevičius Zigmas 1981: Gramatyka historyczna języka litewskiego 2. Wilno: Nauka. Artykuły / Articles 219 Jano Otrębskio Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): istorija ir dabartis Jan Otrębski’s Gramatyka języka litewskiego (III – 1956, I – 1958, II – 1965): Historia i Dzisiaj STRESZCZENIE Artykuł omawia proces publikacji trzytomowej gramatyki litewskiej autorstwa wybitnego polskiego językoznawcy Jana Otrębskiego (1889–1971), kompozycję opisu gramatycznego, jego osobliwości i oceny. Typ tej gramatyki umożliwia nam stworzenie zarówno indeksu form wyrazowych użytych w gramatyce, jak i indeksu ich równoległych polskich odpowiedników. Współczesny elektroniczny indeksowo-słownik wyrazów zwiększyłby żywotność myśli gramatycznej J. Otrębskiego oraz byłby doskonałym źródłem leksykograficznym dla języków litewskiego i polskiego, a także pomocą dydaktyczną. Taki indeks z faksymilowym fragmentem odpowiedniej strony z gramatyki J. Otrębskiego przyczyniłby się również do rozwiązania problemu dostępności tekstu tej gramatyki. Įteikta 2015 m. gegužės 22 d. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]