Toponymization in the Latvian Language

Artykuły / Articles 117 SANDA RAPA Instytut Języka Łotewskiego, Uniwersytet Łotewski. Obszary badań: onomastyka, leksykologia, gramatyka. TOPONIMIZACJA W JĘZYKU ŁOTEWSKIM Toponimizacja w języku łotewskim STRESZCZENIE Artykuł dotyczy procesów gramatykalizacji w toponimii łotewskiej i ma na celu znalezienie różnic w derywacji toponimii i słownictwa pospolitego. Zaobserwowano trzy typy (toponimizację pierwotną, wtórną i złożeniową) oraz sześć etapów toponimizacji (rozszerzenie, czyli użycie wyrazu w nowych rozszerzeniach, transkategoryzacja, czyli zmiana kategorii, dekategoryzacja, czyli utrata niektórych składników kategorialnych, desemantyzacja, czyli utrata lub zmiana semów w polu semantycznym nazwy miejscowej, klityzacja, czyli połączenie dwóch wyrazów w jeden, erozja, czyli utrata substancji fonetycznej, epezegetykalizacja, czyli nabycie nowego rozszerzenia morfologicznego lub semantycznego w celu wyjaśnienia nazwy miejscowej). Wyróżniono dwa etapy desemantyzacji – częściową i całkowitą. SŁOWA KLUCZOWE: nazwy miejscowe, toponimizacja, desemantyzacja, zmiany gramatyczne toponimu. ADNOTACJA W artykule omówiono procesy gramatykalizacji łotewskich nazw miejscowości oraz podjęto próbę ustalenia różnic między derywacją nazw miejscowości a derywacją wyrazów pospolitych. Wyodrębniono trzy sposoby toponimizacji (toponimizację pierwotną, wtórną i złożoną) oraz sześć poziomów (ekstensję, czyli użycie wyrazu w innym kontekście, transkategoryzację, czyli zmianę kategorii, dekategoryzację, czyli wypadnięcie określonych komponentów kategorialnych, desemantyzację, czyli wypadnięcie lub zmianę semów wyrazu w polu semantycznym nazwy miejscowości, klityzację, czyli połączenie dwóch wyrazów, erozję, czyli wypadnięcie elementów fonetycznych, epeksegietyzację, czyli uzyskanie nowego komponentu morfologicznego lub semantycznego wyjaśniającego nazwę miejscowości). Wyodrębniono dwa poziomy desemantyzacji: częściową i całkowitą. SŁOWA KLUCZOWE: nazwy miejscowości, toponimizacja, desemantyzacja, zmiany gramatyczne nazwy miejscowości. SANDA RAPA 118 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Wraz z uzyskaniem statusu nazwy własnej rzeczownik pospolity nie przestaje się rozwijać – nadal jest dostosowywany do systemu językowego i gramatyki. Językoznawcy zazwyczaj nazywają to gramatykalizacją (lub gramatyzacją) – procesem, w wyniku którego jednostki leksykalne i konstrukcje zaczynają pełnić funkcje gramatyczne w określonych kontekstach językowych, a po ugramatykalizowaniu nadal rozwijają nowe funkcje gramatyczne (Hopper, Traugott 1994: XV). Jednakże, mając na uwadze, że nazwy własne stanowią swoistą kategorię słownictwa, a zatem mają odmienne modele derywacyjne i być może także odmienny dalszy rozwój, proces przystosowywania się wyrazów do systemu językowego w onomastyce should be referred to as toponymization. Onomaści mają dwa poglądy na temat toponimizacji w odniesieniu do kompletności tego procesu. Grupa Ekspertów ONZ ds. Nazw Geograficznych (UNGEGN) podaje następującą definicję tego terminu: „akt utworzenia toponimu (tj. rzeczownika własnego) z rzeczownika pospolitego lub innej części mowy” (Report 2011: 3). W rosyjskiej onomastyce proces toponimizacji wyjaśnia się w sposób bardziej szczegółowy: jako typ onimizacji, który zakłada nie tylko przekształcenie rzeczownika pospolitego w rzeczownik własny, lecz także dalszy rozwój gramatyczny i leksykosemantyczny nazwy (Podolskaja 1978: 143); jest to proces, który najprawdopodobniej zachodzi w językach fleksyjnych. Opierając się na tym szerszym rozumieniu toponimizacji, w artykule przeanalizowano niektóre aspekty rozwoju gramatycznego łotewskich nazw miejscowych. Aby bardziej wyraźnie wyjaśnić proces toponimizacji w języku łotewskim, zostanie wykorzystana terminologia i metodologia gramatykalizacji (Hopper, Traugott 2003; Heine, Kuteva 2004; Heine 1993; Fischer, Rosenbach 2000; Lehmann 2002; Meillet 1958 itd.). Materiał do analizy – nazwy miejscowe o jasno ustalonym pochodzeniu (etymonie) – zaczerpnięto z kartotek Łotewskiego Instytutu Języka. Na pierwszym poziomie – gdy rzeczownik pospolity staje się nazwą własną – można wyróżnić trzy typy toponimizacji (zgodnie z klasyfikacją opracowaną przez polskiego językoznawcę Stanisława Rosponda i przyjętą przez łotewskich i litewskich onomastów (Rospond 1957: 235ff., Vanagas 1970, Balode 1985, Laumane 1996)): • toponimizacja pierwotna – gdy rzeczownik pospolity uzyskuje status nazwy własnej bez jakiejkolwiek transformacji morfologicznej (derywacja morfologiczna powinna zachodzić w apelatywie, a nie w nazwie własnej, np. dolina zwana Abra ‘dzieża, koryto do wyrabiania ciasta’1 w Baižkalns < 1 Tu i dalej – przybliżone lub dosłowne tłumaczenie nazwy miejscowej. Straipsniai / Artykuły 119 Toponymization in the Latvian Language abr-a [rdzeń + końcówka] oraz wąska dolina Abriņa w Cēsis < zdrobnienie od abra – abr-iņ-a [rdzeń + przyrostek zdrabniający + końcówka]); • toponimizacja wtórna – gdy rzeczownik pospolity jest derywowany za pomocą topoformantów (derywacja morfologiczna powinna zachodzić w nazwie własnej, np. Celmājs ‘miejsce z wieloma pniakami’ w Izvalta < celm-āj-s [rdzeń + topoformant, tj. przyrostek + końcówka]), • toponimizacja kompozycyjna – gdy nazwa własna składa się z dwóch lub większej liczby wyrazów (czasami może jej towarzyszyć toponimizacja wtórna). Większość złożonych nazw miejscowych to konstrukcje nominalne – zwykle element rodzajowy w połączeniu z innym rzeczownikiem (89%) lub przymiotnikiem (10%). Inne przykłady są bardzo rzadkie – konstrukcje przyimkowe, współrzędne, liczebnikowe, zaimkowe i wykrzyknikowe stanowią zaledwie 1% złożonych nazw miejscowych. Analiza ponad 100 000 nazw miejscowości z kartotek Łotewskiego Instytutu Języka pokazuje, że połowa wszystkich łotewskich nazw miejscowości (50%) powstała w wyniku toponimizacji przez złożenie, 48% utworzono w wyniku wtórnej toponimizacji, a jedynie 2% stanowią pierwotne nazwy miejscowości (zob. ilustrację nr 1). ILUSTRACJA 1. Trzy typy toponimizacji Jednakże derywacja nazw miejscowości nie jest głównym przedmiotem niniejszego artykułu – struktura morfologiczna łotewskich nazw miejscowości została już szczegółowo zbadana zarówno przez językoznawców łotewskich (np. Laimute Balode, Vallija Dambe, Benita Laumane itd.), jak i litewskich (np. Aleksandras Vanagas, Laimutis Bilkis, Dalia Kačinaite-Vrubliauskiene itd.). W niniejszym opracowaniu zostaną zarysowane główne procesy głębszej toponimizacji (tj. gramatykalizacji) w języku łotewskim. Aby wyraźniej ukazać dalszą i głębszą toponimizację w łotewskich nazwach miejscowości oraz porównać rozwój nazw własnych i pospolitych Wtórna toponimizacja Toponimizacja przez złożenie Pierwotna toponimizacja Pierwotna toponimizacja S e c t t o d o o a o n p n y d i n i z n g SANDA RAPA 120 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII słownictwo, wybrano następujący schemat opracowany przez Bernda Heinego (Heine 1993: 58): Ten łańcuch gramatykalizacji ukazuje podstawowe etapy gramatykalizacji wyrazu bez głębszego desemanticization → decategorization → clitization → erosion rozczłonkowania tego procesu. Ponieważ nazwy miejsc zwykle przez długi czas zachowują swoją formę gramatyczną, dowodów toponimizacji należy szukać bez głębszej analizy. Ponadto każdy etap gramatykalizacji zostanie opisany z punktu widzenia toponomastyki. DEKATEGORYZACJA Przy próbie umiejscowienia nazwy miejscowej w łańcuchu gramatykalizacji pierwszą korektę należy wprowadzić w sekwencji etapów, ponieważ w procesie onimizacji kategoria wyrazu zostaje naruszona już na samym początku. Kiedy rzeczownik pospolity przechodzi w nazwę własną, nie tylko zyskuje graficzne wyróżnienie (mianowicie zaczyna być zapisywany wielką literą), lecz także utrwala się w określonej (i często niezmiennej) formie kategorialnej lub gramatycznej. W ten sposób traci co najmniej jeden komponent kategorialny (na przykład rzeczowniki, które w toponimii łotewskiej stają się ojkonimami, najczęściej tracą formę liczby pojedynczej, podczas gdy przymiotniki, stając się ojkonimami, zwykle tracą formę rodzaju żeńskiego). Jednakże to przejście między apelatywem a nazwą własną nigdy nie prowadzi do kategorii niższego poziomu (np. do czasowników posiłkowych) – rzeczowniki pospolite przekształcają się w obrębie równoważnej kategorii leksykalnej; dlatego pierwszy etap toponimizacji powinien być nazywany transkategoryzacją lub rekategoryzacją. Niektórzy gramatycy wyróżnili w tym procesie jeszcze jeden podetap, poprzedzający dekategoryzację, i opisali go jako rozszerzenie – użycie wyrazu w nowych rozszerzeniach (Heine, Kuteva 2004). Chociaż później porzucili tę ideę, można ją zastosować w onomastyce. Zatem pierwszy etap toponimizacji może obejmować: rozszerzenie (użycie w nowych rozszerzeniach) > transkategoryzację (zmiana kategorii) > dekategoryzację (utrata niektórych komponentów kategorialnych). DESEMANTYZACJA Następny etap – desemantyzacja – jest niekiedy określany jako wyzwalacz gramatykalizacji, który inicjuje nieodwracalną zmianę jednostki języka i odpowiada za wszystkie kolejne etapy gramatykalizacji. Jeśli zgodzimy się z Johnem Stuartem Millem, Alanem Gardinerem i innymi badaczami, którzy twierdzą, że nazwy własne nie mają znaczenia leksykalnego i są pustymi znakami Straipsniai / Artykuły 121 Toponymization in the Latvian Language różnicującymi, powinniśmy powiedzieć, że rzeczowniki pospolite osiągają pełną desemantyzację w momencie, gdy stają się nazwami własnymi. Z drugiej strony, jeśli zgodzimy się z ich przeciwnikami, takimi jak Otto Jespersen, Ojārs Bušs i ja, możemy stwierdzić, że nazwy własne mają znaczenie leksykalne, które jest nawet szersze i obejmuje więcej niż znaczenie rzeczowników pospolitych, a zatem nadanie nazwy miejscu inicjuje nie tylko desemantyzację, lecz także resementyzację apelatywu. Na przykład apelatyw ērgļi ‘orły’, po tym jak stał się rzeczownikiem własnym Ērgļi, utracił swoje znaczenie apelatywne i zyskał nowe znaczenie, które jednak trudno zdefiniować: ‘wieś nad brzegiem rzeki Ogre, miejsce urodzenia łotewskiego pisarza Rūdolfa Blaumanisa itd.’. W kartotekach Łotewskiego Instytutu Języka znajduje się wiele przykładów ukazujących desemantyzację nazw miejscowych. W łotewskiej toponimii można wyróżnić dwa różne poziomy desemantyzacji: częściową i pełną desemantyzację, które zazwyczaj są inicjowane przez metaforę lub metonimię, tj. analogię i reinterpretację (te dwa typy transpozycji semantycznej uznaje się za najważniejsze semantycznie motywowane mechanizmy w procesie gramatykalizacji (Hopper, Traugott 2003: 87, Heine 1993: 96, Fischer, Rosenbach 2000: 15 itd.)). Częściową desemantyzację można zaobserwować w złożonych nazwach miejscowości zawierających element rodzajowy, który nie charakteryzuje (w pełni) kategorii danego obiektu. Analiza około 100 000 złożonych nazw miejscowości zawierających element rodzajowy (który oczywiście powinien oznaczać kategorię obiektu) wykazuje ponad 24 000 rozbieżności semantycznych między nazwą miejscowości a rzeczywistym obiektem geograficznym — co oznacza, że ponad jedna piąta elementów rodzajowych w łotewskich złożonych toponimach nie opisuje kategorii rzeczywistego obiektu geograficznego albo opisuje ją tylko częściowo (zob. ilustrację nr 2). termin ≠ rodzajowy nazwa 24% obiektu = bezpośredniego termin rodzajowy nazwa obiektu bezpośredniego 76% ILUSTRACJA 2. Elementy rodzajowe w łotewskich nazwach miejscowości SANDA RAPA 122 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Może to być wynikiem albo zmiany funkcjonalnej, albo transpozycji metaforycznej i metonimicznej. Jednak nawet częściowa desemantyzacja może mieć różny stopień: nazwy przeniesione metaforycznie częściowo zrywają więź między apelatywem a obiektem, natomiast przeniesione metonimicznie nazwy miejsc oraz nazwy, które pozostają niezmienione po zmianie obiektu, czynią to niemal całkowicie, podczas gdy znaczenie leksykalne apelatywu jest nadal rozpoznawalne (na przykład częste metaforyczne określenie zagłębienia, bļuoda ‘lit. : misa’, użyte w nazwie doliny Sidraba Bļoda ‘Srebrna Misa’ w Anna2, oraz apelatyw bļoda ‘misa’ mają co najmniej jeden wspólny sem — ‘okrągły kształt’, podczas gdy termin generyczny w nazwie łąki Medus Strauts ‘Miodowy Strumyk’ w Džūkste, która została nazwana przez synekdochę od strumyka płynącego wzdłuż łąki, i apelatyw strauts ‘strumyk’ nie mają żadnego wspólnego semu). Najbardziej reprezentatywnym przykładem częściowej desemantyzacji jest apelatyw purvs ‘bagno’ w łotewskich nazwach miejscowych. Około jedna szósta złożeń dopełniaczowych z tym terminem generycznym, występujących w łotewskiej toponimii, nie oznacza odpowiadającego im obiektu fizjograficznego, tj. rzeczywistego bagna lub mokradła, a przynajmniej obszaru podmokłego. Leksem purvs w łotewskich nazwach miejscowych jest często używany do oznaczania łąk, lasów, pól, stawów, zarośli, wsi, dolin, dołów itd. Ten apelatyw (prawdopodobnie wskutek zmian we florze i geologii odpowiednich obiektów) uległ wszystkim typom zmian semantycznych. Obiekt może zostać nazwany bagnem poprzez: • metaforę (gdy miejsce przypomina odpowiedni obiekt lub ma pewne jego cechy, np. nazwa łąki Elles Purvs ‘Piekielne Bagno’ w Ārlava; scharakteryzowana przez informatora jako „bardzo podmokła”); • metonimia, tj. synekdocha (miejsce znajduje się w pobliżu bagna lub bagno znajduje się na jego obszarze, np. nazwa lasu Līkais purvs „Krzywe bagno” w Brenguļi; „ma w środku kilka małych bagien”); • zmiany historyczne (gdy dany obszar był wcześniej prawdziwym bagnem, np. Laivas purs „Błoto Łodzi” w Bilska, „było ogromnym bagnem, obecnie jest to teren zmeliorowany”). Ten sam los spotkał inne nazwy rodzajowe, które występują w około połowie wszystkich łotewskich nazw miejscowych. Prawdopodobnie zacieranie się znaczenia apelatywnego nazwy miejscowej jest również determinowane przez częstotliwość jej użycia. Można to zaobserwować w użyciu najbardziej rozpowszechnionych apelatywów, takich jak aste „wąskie terytorium” (dosł. „ogon”), gals „koniec”, kalns „wzgórze”, kāja „wąskie terytorium” (dosł. „noga”), leja „dolina”, lauks „pole”, mala „skraj”, mežs „las”, upe „rzeka”, vidus „środek”, zeme „ziemia, gleba”. Istnieje kilka oznak zacierania się znaczenia semantycznego najbardziej rozpowszechnionych apelatywów w nazwach miejscowych: 2 W niniejszej pracy i dalej po nazwie miejscowej oraz jej dosłownym tłumaczeniu podaje się nazwę parafii (jednostki administracyjnej po 1939 roku), w której zarejestrowano nazwę miejscową. W niektórych przypadkach cytuje się również dodatkowe informacje podane przez informatora w cudzysłowie. Straipsniai / Artykuły 123 Toponymization in the Latvian Language a) często vartojamos kilmininko (paprastai vienaskaitos) forma: pvz., kalna-, lejas-, lauka-, meža-, vidus-, ir įgijo ypatingą reikšmę, vartojamą tik onomastiniuose junginiuose – dažniausiai siekiant atskirti naują sodybą nuo senesnės (pvz., sodybų pavadinimai Dribas, Kalna Dribas „Kalno Dribas“ ir Lejas Dribas „Slėnio Dribas“ Baižkalnyje, Kalna Uodiņi Drabešiuose, kurie, kaip teigė informantas, „buvo atskirti nuo Uodiņi“); b) paprastai prarado dalį fonetinės substancijos: kalna- > kal-, lejas- > lejs-, lauka- > lau-, vidus- > vids- (pvz., sodybos pavadinimas Kalmaļi [< kalns „kalnas“ + mala „kraštas“] Vārvėje, kaimo pavadinimas Laugals [< lauks „laukas“ + gals „galas“] Nīcoje); c) dažnai vartojamos tam tikra morfologine forma, kuri neturi specifinės reikšmės ir kurios negalima rasti bendrinėje leksikoje: gals > -gale [daryba su moteriškosios giminės galūne], -gali, -gaļi [vard. dgs.]; mala > -male [moteriškoji giminė], -maļi [vard. dgs.]; upe > -upi, -upji [vard. dgs.]; vidus > -vidi [vard. dgs.]), zeme > -zemi, -zemji [vyriškoji giminė, vard. dgs.] (pvz., Mežvidi [< mežs „miškas“ + vidus „vidurys“] Dignājoje, Ērģemėje, Gaujienoje ir kt., Ciemgali Dundagoje, Ciemgaļi [< ciems „kaimas“ + gals „galas“] Bauņiuose, Turlavoje ir kt.); d) kartais turi reduplikaciją, kurią Lehmannas (Lehmann 2002: 116–117) laiko patikimu desemantizacijos rodikliu: pvz., kalvų pavadinimai su reduplikuotu bendriniu žodžiu kalns „kalnas“: Kalniņkalns, Kalnijkalns, sodybų pavadinimai Kalnkrievkalns, Kalnkalniņi Ērgliuose; e) czasami może pojawić się dodatkowa konotacja: np. leja „dolina” może również oznaczać „dom służby folwarcznej”, a kalns „wzgórze” – „dom właściciela gospodarstwa” (ME II 143, 447) (np. Lejasvērzemnieki „Vērzemnieki w dolinie” w Cirgaļi, opisane przez informatora jako „dom służby”). Wskazania te pokazują, że najbardziej rozpowszechnione leksemy niemal uzyskały status afiksoidu (w większości przypadków prefiksoidu) – regularnego słowa, które może również funkcjonować jako morfologiczny komponent nazwy, jako afiks (prefiks). Nawet jeśli niezależne słowo traci swoją substancję fonetyczną i staje się nierozpoznawalne, może nadal być używane jako topoformant w derywacji names. Sometimes a coincidence with regular auslauts can help (for example, a nowych nazw miejscowych częsty apelatyw aste „ogon, wąskie terytorium” przypomina wygłos -a(i)ste lub przyrostek -stin w językach bałtycko-fińskich). Wiele leksemów w nazwach miejscowych osiągnęło całkowitą desemantyzację. Zjawisko to można zaobserwować w tak zwanych niejasnych nazwach miejscowych, w których szczegółowe znaczenie zostało dawno zapomniane i obecnie można je odkryć jedynie za pomocą analizy etymologicznej. Na przykład częste zakończenie -ava w łotewskich hydronimach (np. w nazwach rzek Abava, Daugava, Rucava) prawdopodobnie powstało od praindoeuropejskiego rdzenia *a(e)- i pierwotnie miało znaczenie „zwilżać, płynąć” (por. łot. avots „źródło [wody]”) (Karulis I 93–94; Buck 1949: 44; Pokorny 1959: 78). SANDA RAPA 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Istnieje wiele topoformantów, które weszły do łotewskiej toponimii jako niezależne słowa z innych języków. Wskutek późniejszej nierozpoznawalności te zapożyczone apelatywy (głównie generyczne) stały się formantami gramatycznymi. Tak więc łotewskie nazwy jezior Kaņieris w Rydze, Ninieris w Cēsis, Spicieris w Smiltene prawdopodobnie zawierają estońskie järv ‘jezioro’ lub liwońskie jōra, järu ‘jezioro’ (Dambe 1987: 34; Hauzenberga 1932: 134). To zakończenie stało się regularnym topoformantem; dlatego występuje nie tylko w hydronimach, lecz także w nazwach łąk (np. Piniers w Liezēre) i nazwach gospodarstw (np. Poņeri w Piltene). Zapożyczonymi postfeksoidami są również -nīte w regionie Kurlandii (por. estońskie niit, liwońskie nīt ‘łąka’) oraz -pole w Łatgalii (por. rosyjskie поле ‘pole’, które według Fasmera III 307 jest związane ze staroruskim полъ ‘otwarty, pusty’) itd. W łotewskich nazwach miejscowych można zaobserwować nie tylko desemantyzację, lecz także transsemantyzację lub resemantyzację, jeśli w wyniku gramatykalizacji pojawia się nowe znaczenie. Na przykład nazwa gospodarstwa Rīskalni w Rendzie powstała w wyniku kontaminacji form rijas- [gen. sg.] ‘stodoła do młócenia’ i kalni ‘wzgórza’, a nie od słów rīss ‘ryż’ i kalni ‘wzgórza’; nazwa gospodarstwa Dardedži powstała od dar(v)dedži ‘wytapiacze smoły’, a nie od dardedze ‘tęcza’; nazwa gospodarstwa Sālskalns – od saules kalns ‘wzgórze słońca’, a nie od sāls kalns ‘wzgórze soli’, nazwa gospodarstwa Piesargi oznacza pievsargi ‘strażnicy łąki’, a nie ‘przy Sargach/u Sargów’. W niektórych przypadkach jest to prawdopodobnie wynik etymologii ludowej, a nie gramatykalizacji, ale przyczyna nadal polega na desemantyzacji. KLItyZACJA Najpowszechniejszym wyzwalaczem afiksoidów jest klityka, gdy jedno słowo w szybkiej mowie łączy się z następnym słowem i zależy fonologicznie od innego słowa. Nie musi temu towarzyszyć desemantyzacja, jak pokazano w łańcuchu gramatykalizacji, ponieważ tutaj składnik toponimu zwykle zachowuje swoje znaczenie – jest ono zawsze przywoływane przez konotację z odpowiadającym mu obiektem. Najbardziej charakterystycznym procesem w łotewskiej toponimii jest proklityzacja, gdy słowo (zwykle przyimek) bez samodzielnego akcentu łączy się z następującym po nim słowem w procesie mowy. W łotewskiej toponimii nadal istnieje wiele nazw miejscowych, które przypominają opis onomastyczny. Większość z nich stanowią konstrukcje prefiksalne, a wiele z nich łączy się w wyrazy proklityczne: Aizezere < aiz + ezers ‘za jeziorem’, Aizupe < aiz + upe ‘za rzeką’, Aizpurve < aiz + purvs ‘za bagnem’, Pierobeža < pie + robeža ‘przy granicy’, Pārdaugava < pār + Daugava ‘nad/przez rzekę Dźwinę’, pārmežs < pār + mežs ‘za lasem’, Pārpurvs < pār + purvs ‘za/nad bagnem’. W tych konstrukcjach (częściej Artykuły / Articles 125 Toponymization in the Latvian Language niż w słownictwie ogólnym) akcent przenosi się z wyrazu niezależnego na prefiks (zgodnie z zasadą typowego akcentu na pierwszej sylabie w języku łotewskim). Jednocześnie nowy leksem dostosowuje się (przez przyjęcie odpowiedniego zakończenia derywacyjnego) do odpowiadającego mu denotatu: na przykład nazwa łąki Pieakmene stała się rodzaju żeńskiego, ponieważ odnosi się do rzeczownika rodzaju żeńskiego pļava ‘łąka’, podczas gdy nazwa miejsca połowu Pie akmeņa w Jumurdzie nadal zawiera rodzaj męski rzeczownika akmens ‘kamień’. Enklityka, w której wyraz łączy się fonetycznie z wyrazem poprzedzającym, wydaje się w łotewskiej toponimii stosunkowo rzadka. Jest jednak również mniej widoczna i rozpoznawalna (ponieważ, jak zauważył Christian Lehmann, po niej często następują aglutynacja i fuzja (Lehmann 2002, 145 i n.)). Częstymi topoformantami, które w łotewskiej toponimii powstały z niezależnych wyrazów ezers ‘jezioro’ i arājs ‘oracz’, są na przykład wygłosowe -eris lub -ars oraz -rāji – np. w nazwach osad Meldzere w Nīgrande i Sauzeri w Stūri, nazwie łąki Melzere w Skrundzie, nazwie jeziora Zuosars w Gaigalavie oraz nazwach zagród Dziļrāji w Code, Jaunrāji w Padure, Muižrāji w Īvande – te nazwy miejscowe prawdopodobnie wcześniej brzmiały Meld-ezere (< ‘jezioro trzcin’), Saus-ezeri (< ‘suche jezioro’), Mel(n)-ezere (< ‘czarne jezioro’), Zuos-ezers (‘jezioro gęsi’), Dziļ-arāji (< ‘głęboko orzący oracze’), Jaun-arāji (< ‘młodzi/nowi oracze’), Muiž-arāji (< ‘dworscy oracze’). Oprócz klityk na nazwy miejscowości mogą wpływać różnego rodzaju zmiany fonologiczne. Łotewska językoznawczyni Edīte Hauzenberga-Šturma opisała ponad 150 typów zmian fonologicznych w około 2000 łotewskich oikonimach, w tym zanik samogłosek, spółgłosek lub sylab, a także jakościowe zmiany samogłosek, epentezę, asymilację, dysymilację, metatezę, aliterację itd. (zob. Hauzenberga 1932). EROSJA Erozja lub zanik substancji fonetycznej (Heine, Kuteva 2002: 2) zawsze idzie w parze z procesem klityzacji i zwykle następuje po desemantyzacji (Meillet 1958: 135–139). Zazwyczaj kolokacja toponimiczna (leksem onomastyczny + element rodzajowy) staje się złożoną nazwą miejscowości, a następnie drugi składnik nazwy staje się topoformantem (jak mogliśmy zobaczyć w przypadku enklityki amples above), but often the last component (mostly a generic) is completely exdropped. Prawdopodobnie wynika to z ekonomii językowej, która jest skuteczniejsza w toponimii niż w języku ogólnym, ponieważ w przypadku toponimii trzeba zapamiętać wiele specyficznych, często niestandardowych jednostek językowych (Superanskaja 1973: 87). Poza tym bardziej oczywista utrata lub tak zwana elipsa toponimiczna