Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie

Straipsniai / Articles 101 OJĀRS BUŠS Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotwy Kierunki badań naukowych: łotewska onomastyka, ogólna onomastyka teoretyczna, leksykologia. RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotwy Kierunki badań naukowych: łotewska onomastyka historyczna, leksykografia historyczna, łotewski słownik historyczny, kontakt językowy niemiecko-łotewski. MAPA OBSZARU ZAMKOWEGO BĒRZAUNE Z XVII WIEKU ORAZ HYDRONIMIA BAŁTYCKA1 Mapa okolic zamku w Berzaune z XVII w. i hydronimia Bałtów ADNOTACJA Pierwszy obszerny zbiór toponimów Łotwy wiąże się z działalnością gospodarczą Szwecji (należała do niej północna część Łotwy) w XVII wieku. Rezultatami tej działalności są (1) protokoły rewizji kraju, zawierające dużą liczbę łotewskich nazw osad, oraz (2) mapy pomiarowe, obejmujące dość wiele łotewskich nazw wód i uroczysk. pochodzenia estońskiego (łotewskiego), np. nazwy rzek Ackman ups (= *Akmeņupe), Roabesche 1 Artykuł powstał w ramach projektu „Studies of the Die Karte des Schlossgebiets Bērzaune (entstanden um 1680–1685) zeigt mehr als 70 Hydronyme. Die etymologische Analyse zeigt: die meisten von ihnen sind Namen balLatvian language in the context of 21st century science” w ramach Państwowego Programu Badawczego „Lettonics: history of Latvia, languages, culture and values”. OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE 102 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII ups (= *Robežupe). Nazwa jeziora Plaxen Siö (obecnie Plaksis lub Plaksnis) może być rozumiana jako nazwa pochodzenia onomatopeicznego. Nazwa rzeki Plising Rivus może pochodzić od łotewskiego rdzenia plīs-/plēš- ‘łamać; ‘rwać’. Hydronimy wywodzące się od rdzenia Sav (Savins ups, Sawitz Lacus, obecnie Savīte, Savītes ezers) wprawdzie pozornie przypominają hydronimy indoeuropejskie oraz indoeuropejski rdzeń *sh2eṷ- ‘wylewać, padać (o deszczu)’, jednak nazwy te mają raczej pochodzenie ugrofińskie bałtyckie, por. estońskie sau, savi ‘glina, ił’. Podobnie brzmiące nazwy na Sāv- (obecnie Sāvīte, Sāvienas ezers) mają prawdopodobnie jako etymon łotewskie dialektalne słowo sāva ‘blizna’. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, hydronimia, XVII. stulecie, mapy okręgów zamkowych, Inflanty. ADNOTACJA Pierwszy obszerny zbiór dawnych toponimów Łotwy wiązał się z działalnością gospodarczą Szwecji w XVII wieku, kiedy północna część Łotwy należała do tego kraju. Rezultatami tej działalności są materiały rewizji gruntów, które zawierają dużą liczbę łotewskich ojkonimów, a także mapy pomiarowe sporządzane na potrzeby redukcji majątków, zawierające dość wiele łotewskich hydronimów i mikrotoponimów. Mapa okręgu zamku Bērzaune (ok. 1680–1685) zawiera ponad 70 hydronimów. Ich badania etymologiczne pokazują, że większość z nich to nazwy bałtyckie (łat... Nazwę jeziora Plaxen Siö (obecnie Plaksis lub vian) origin, e.g., the river names Ackman ups (=*Akmeņupe), Roabesche ups (=*Robežupe). Plaksnis) najprawdopodobniej należy uznać za nazwę pochodzenia onomatopeicznego. Nazwa rzeki Plising Rivus mogła zostać utworzona od łotewskiego rdzenia plīs-/plēš- ‘łamać, rozdzierać’. Hydronimy wywodzące się od rdzenia Sav- (Savins ups, Sawitz Lacus, obecnie Savīte, Savītes ezers), choć pozornie można je porównywać z indoeuropejskimi hydronimami pochodzącymi od rdzenia ide. *sh2eṷ- ‘lać, padać (o deszczu)’, są najprawdopodobniej nazwami pochodzenia ugrofińskiego, por. estońskie sau, savi ‘glina’. Podobne nazwy z -ā- (obecnie Sāvīte, Sāvienas ezers) są prawdopodobnie etymonem łotewskiego dialektalnego słowa sāva ‘blizna’. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, hydronimia, XVII wiek, mapy okręgów zamkowych, Liwonia. Badania hydronimów bałtyckich są nadal dalekie od wyczerpania. Wiele hydronimów bałtyckich wciąż nie ma akceptowalnych objaśnień pochodzenia ani jednoznacznego kontekstu etnolingwistycznego. Szczególnie wiele nierozwiązanych zagadek pozostało w dziedzinie etymologii hydronimów łotewskich. Te nierozwiązane problemy etymologiczne są również jednym z Straipsniai / Articles 103 Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie powodów, dla których etymologiczny słownik hydronimów Łotwy jeszcze nie powstał i w przewidywalnej przyszłości prawdopodobnie również nie powstanie. Do zadań badań nadal należy rozszerzanie korpusu hydronimów. Zadanie to nie jest ani proste, ani łatwe do ogarnięcia, ponieważ przede wszystkim w Łotewskim Historycznym Archiwum Państwowym (Latvijas Valsts vēstures arhīvs), w nieopublikowanych dokumentach, kryją się nieznane dotąd nazwy rzek i jezior. Niniejszy artykuł ma dwa cele: (1) włączenie poszczególnych dawnych, dziś zapomnianych hydronimów do dyskusji lingwistycznej i onomastycznej, (2) analizę pochodzenia niektórych zarówno znanych, jak i mniej znanych hydronimów. Pierwszy okres intensywnego zapisywania toponimów na Łotwie wiąże się z interesami gospodarczymi Królestwa Szwecji (zob. ryc. 1). Pod koniec XVII wieku w północnej Łotwie (łot. Vidzeme2), która od 1629 roku oficjalnie należała do Szwecji, przeprowadzono tak zwaną redukcję dóbr. Już w starszych źródłach historycznych, zwłaszcza pochodzących z XIII. Począwszy od wieku, poświadczone są liczne nazwy osad, pól i wód, w XVII wieku zapisy te osiągają jednak nowy poziom ilościowy i jakościowy. Do uregulowania płatności podatków na nowo nabytych terytoriach potrzebne były informacje o ziemiach i mieszkańcach. Z tego powodu przeprowadzono rewizję kraju, tak zwaną szwedzką rewizję łanową, w której protokołach poświadczonych jest wiele nazw osad. Najobszerniejsze rewizje przeprowadzono w roku 1638 (opublikowane u Dunsdorfa w latach 1938, 1940, 1941), a także ponownie w 1688 roku. Planowana redukcja dóbr wymagała jednak dokładnych map różnych regionów Inflant. Szwedzcy kartografowie należeli w XVII wieku do czołowych w Europie. 49 den mehrmals organisiert, die erste schon während des polnisch-schwedischen Krieges im Jahr 1601 (veröffentlicht bei Švābe 1933), dann 1617, 1624, 1630, die szwedzkich mierniczych w latach 1681–1684 oraz 1687–1696 przeprowadziło pomiary całej szwedzkiej Liwonii (Vidzemes kartes 1996: 7). W rezultacie powstały liczne mapy poszczególnych dóbr, które następnie połączono w tak zwane mapy piątej części jako mapy obszarów zamkowych w skali 1:48.000 lub 1:57.600. Dla dzisiejszej Łotwy istnieje ponad dwadzieścia takich map obszarów zamkowych, np. obszarów zamkowych Cēsis (niem. Wenden), Koknese (niem. Kokenhusen), Mālpils (niem. Lemburg), Rauna (niem. 2 Po niemiecku nazywana także łotewską Liwonią lub Południową Liwonią, w odróżnieniu od położonej na północy estońskiej Liwonii. OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Ronneburg), Suntaži (niem. Sunzel) i Madliena (niem. Sissegall) i in. Dla toponomastów mapy te mają ogromne znaczenie, przede wszystkim ze względu na wpisane hydronimy, a także niektóre mikrotoponimy. Mapy tych obszarów zamkowych znajdują się w Łotewskim Państwowym Archiwum Historycznym (łot. Latvijas Valsts vēstures arhīvs, LVVA, zespół 7404, inwentarz 3, jednostki 1–30). Niektóre z nich opublikował i przeanalizował na emigracji łotewski historyk Edgars Dunsdorfs w Australii (Dunsdorfs 1974). Już on, choć ABB. 1. Wschodnie Bałtyki w XVII. wieku. http://commons.wikimedia.org/wiki/ nie będąc językoznawcą, dostrzegł znaczenie File:Sw_BalticPr_17cen.jpg Straipsniai / Artykuły 105 Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie tych map właśnie dla badań hydronimicznych: „Dla badaczy nazw hydronimia na mapach może być interesująca, ponieważ często różni się od dzisiejszych nazw” (Dunsdorfs 1974: 8). Od tej wypowiedzi minęło ponad czterdzieści lat i dopiero w ostatnich latach rozpoczęła się – jak dotąd dość skromna – analiza lingwistyczna tych map. Do tych map należy również mapa obszaru zamkowego Bērzaune o powierzchni około 1500 km2. Obszar zamkowy znajduje się we wschodniej Liwonii i obejmuje teren gwar selonijskich w Vidzeme3 (zob. ryc. 2). Jak wynika z mapy, jest ona bardzo bogata w rzeki i jeziora. Łącznie odnotowano 70 hydronimów4 – nazw jezior jest nieznacznie więcej niż nazw rzek. znane ze źródeł historycznych. Określenie odpowiadających im współczesnych obiektów hydrograficznych wydaje się niemożliwe lub co najwyżej hipotetycznie możliwe. Nieznane współcześnie nazwy rzek to Ackman ups, anting aus, Etwa 15 der belegten Hydronyme sind weder aus den heutigen noch aus andeBaben ups, mellonetz, Monke uppe, Mudsa Rivus, Plising Rivus, Roabesche ups, a nieznane nazwy jezior – Ines Siö, In Siö, Karps Siö, Kati Siö, Lodatz, Paslois, Siogos. W przypadku dziesięciu jezior na tej mapie nazwy różnią się od ich współczesnych (lub przynajmniej od współczesnych oficjalnych) nazw, np. Asening (obecnie Pudulu ezers), Berʃen Siö (obecnie Salu ezers, jako synonim także Siö (Grīvu ezers), Plaxen Siö (Rāceņu ezers, jako synonim także Plaksis), Sawitz Lacus (Kaņepēnu ezers, jako synonim także Savītes ezers), Syles Siö (Stirnezers), Wesonitz Siö (Kalsnavas ezers). Bērzaunes ezers), Damis Siö (jetzt Šūmānu ezers), Nygast Siö (Lauteres ezers), Malz Niektóre z wymienionych (jak również kilka innych poświadczonych na mapie) hydronimów wydają się mieć pochodzenie wschodniobałtyckofińskie, ewentualnie liwskie lub estońskie, np. Kuja (por. Laansalu 2014), Mudsa Rivus. Większość hydronimów ma jednak pochodzenie bałtyckie, przede wszystkim łotewskie. Niekiedy związek z łotewskimi apelatywami jest oczywisty lub prawie oczywisty, np. B., Ackman ups = *Akmeņupe (por. łot. akmens ‘kamień‘), Roabesche ups = *Robežupe (por. łot. robeža ‘granica‘), Karps Siö = *Karpas ezers (albo Karpis?; por. łot. karpa ‘karp‘). Ostatnia nazwa oczywiście nie należy do dawnych hydronimów pochodzenia bałtyckiego, ponieważ jej etymon, określenie ryby karpa, jest zapożyczeniem z języka niemieckiego (ME II 197 s.v. kãrpa I; Sehwers 3 Obszar obejmuje w przybliżeniu gminy Bērzaune, Grostona, Kalsnava, Lazdona, Lubāna, Lubeja, Ļaudona, Mārciena, Meirāni, Mētriena, Prauliena, Saikava, Sāviena, Vējava, Viesiena, a także wschodnią część gminy Vestiena (niezaznaczoną na mapie). Na ryc. 2 przedstawiono granice gmin z 1939 roku. 4 Istnieją również rzeki i jeziora, które są zaznaczone na mapie bez nazw. OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII 1936: 47; Laumane 1973: 105–106), ewentualnie częściowo zapożyczone za pośrednictwem języka rosyjskiego (Karulis 1992: I 384). Hydronim poświadczony w XVII wieku pozwala datować czas zapożyczenia apelatywu najpóźniej na XVI wiek, ale bardzo prawdopodobne, że jeszcze wcześniej. Najstarsze 105) registrierten schriftlichen Belege entstammen dem 18. Jahrhundert, die odnotowane przez Laumane (1973: forma męska Karpis jest jednak już utrwalona w słowniku Georga Elgera (1683) (Karulis 1992: I 384). Wśród etymologicznie przejrzystych hydronimów można wymienić jeszcze osobliwą nazwę rzeki anting aus (zob. ryc. 3). Jak dotąd znany jest wyłącznie z tej mapy obszaru zamkowego. Wpis oznacza dość krótką rzeczkę (albo tylko część rzeki) i można go najtrafniej odczytać jako Antiņa auss (‘ucho Antiņša’). Jeśli to odczytanie jest poprawne, nazwa ta wzbogaca liczne znane przypadki, w których ludzkie części ciała służą jako podstawa interpretacji toponimicznych. Ilustruje ona tę uniwersalną tendencję w tworzeniu tonimów mniej typowym przykładem – apelatyw auss ‘ucho’ był stosowany przy tworzeniu łotewskich toponimów tylko rzadko i nie należy do terminów anatomicznych charakterystycznych dla toponimii (Rapa 2014: 63). W pierwszym tomie słownika nazw miejscowych Łotwy autorstwa Jānisa Endzelīnsa nie ma żadnego (!) toponimu, którego pochodzenie jednoznacznie ABB. 2. Przybliżone granice obszaru zamkowego (narysowane przez Liene) można wywodzić od apelatywu auss (zob. Endzelīns 1956: 55–56, hasła na aus-). Tylko drugi Markus-Narvila) Straipsniai / Artykuły 107 Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie komponent toponimu ma pochodzenie bałtyckie. Pierwszy komponent – łotewski antroponim Antiņš (< Anton) – ma pochodzenie greckie lub łacińskie (HdV I, 177; Siliņš 1990: 62), a dronimy w całym łotewskim kontekście toponomastycznym prowadzą do pewnej niepewności, czy nazwy tej nie należy jednak odczytać i/lub hat nur einen indirekten Bezug zur Hydronymie. Die Einmaligkeit dieses Hyinterpretować inaczej. Oczywiście istnieje bardzo niewiele jednoznacznych etymologicznie hydronimów zarówno w całej Łotwie, jak i na tej mapie. W większości przypadków konieczna jest analiza etymologiczna. Jako przykład przytoczmy dwa hydronimy na Pl-: rzekę Plising Rivus i jezioro Plaxen Siö. W przypadku jeziora poświadczone są również współczesne synonimiczne nazwy, takie jak Plaksis // Plaksnis // Plakšezers // Plakšņu ezers, a także kilka nazw utworzonych od innych rdzeni (por. LVV 177). Już w 1638 roku w szwedzkiej rewizji włócznej utrwalona została forma Plaxen (Dunsdorfs 1941: 1159), a więc identyczna z nazwą na mapie, tylko bez wyrazu pospolitego Siö (por. szw. sjö ‘jezioro‘). Ponieważ w językach wschodniobałtyckofińskich zbitki spółgłoskowe na początku wyrazu nie występują5, pochodzenie bałtyckie należy zdecydowanie preferować. Na terytorium Łotwy występują wprawdzie również toponimy pochodzenia germańskiego i słowiańskiego, jednak w tym przypadku pochodzenie słowiańskie z przyczyn arealnych jest mało prawdopodobne, 5 Rzadko stwierdza się takie nagromadzenia w najnowszych zapożyczeniach z XX i XXI wieku i przeważnie występują one tylko w języku potocznym. RYC. 3. anting aus auf der Schlossgebietskarte Bērzaune (według Dunsdorfsa 1974) OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII podczas gdy nazwy pochodzenia germańskiego można niekiedy znaleźć wśród łotewskich nazw miejscowości, lecz – z bardzo nielicznymi wyjątkami – nie wśród starszych nazw wodnych. Przy poszukiwaniu etymonu nazwy jeziora Plaksis // Plaxen Siö należy najpierw rozważyć pochodzenie onomatopeiczne. Z fonetycznego punktu widzenia wariant ten wydaje się bardzo wiarygodny, ponieważ w języku łotewskim (zarówno w języku standardowym, jak i w gwarach) występują czasowniki onomatopeiczne plakšēt, plakšķēt, używane szczególnie do opisu cichych odgłosów wody, np. „Airi klakšķēja duļļos, ūdens plakšēja [laivai] abās malās…“ (Andrejs Upīts; LLVV 239). Ewentualne onomatopeiczne pochodzenie toponimów na Plakši jest również wspomniane w Latvijas vietvārdu vārdnīca (LVV 177 s.v. Plakši), choć bez szczegółowej analizy. Z drugiej strony właśnie w omawianym regionie występuje kilka nazw terenowych (nazw łąk i pól) z rdzeniem Plak- (Plok-, Plôk-), których pochodzenie od regionalizmu plôka ‘nisko położone, równe pole’, plaka ‘równina’ wydaje się bardziej prawdopodobne; jako motywacja nazwy jeziora ne, Niederung‘ (LVV 175 s.v. Plaka) und dem standardsprachlichen Adjektiv plakans ‘eben, flach‘ erklären lässt. Die Semantik ‘eben, flach; Ebene, Niederrównież jest to dość wiarygodne. Jako porównanie można wskazać jedynie występującą w Rosji, na Ukrainie i w Kazachstanie nazwę jeziora Ploskoye ozero (dosłownie ‘płaskie/równe jezioro‘). Kilka takich jezior znajduje się niedaleko Łotwy, w obwodzie pskowskim, regionie z bałtyckim substratem w hydronimii. Hydronim Ploskoye ozero oczywiście nie należy do tego substratu, służy jedynie jako punkt wyjścia do rozważań o ewentualnych wzajemnych – bałtyckich i słowiańskich – wpływach semantycznych w hydronimii. Właśnie z semantycznego punktu widzenia jeszcze bardziej wiarygodne mogłoby być porównanie z innym łotewskim regionalizmem – plasa ‘wysoka woda na łące‘ (ME III 320) –. Przeciwko temu przemawiają jednak aspekty fonetyczne i arealne. Trudny do wyjaśnienia hipotetyczny rozwój -s- > -ksmożna by jeszcze próbować uzasadnić kontaminacją plasa + plaka. Największą przeszkodą dla tej interpretacji pochodzenia jest jednak zasięg występowania regionalizmu plasa oraz utworzonych od niego toponimów – obejmuje on historyczno-kulturowe regiony Zemgale i Łatgalii6, nie obejmuje natomiast Vidzeme i pozostaje z dala od gminy Lazdona oraz jeziora Plaksis // Plaxen Siö (por. LVV 182–183). Można zatem sformułować co najmniej trzy hipotezy dotyczące etymologii tej nazwy jeziora. Najbardziej wiarygodna z nich wydaje się hipoteza onomatopeiczna. 6 Czyli środkowa, południowo-wschodnia i wschodnia Łotwa. Straipsniai / Articles 109 Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie Nazwa rzeki Plising Rivus, którą można odczytać jako *Plīsiņ lub *Plisiņg, z kolei przywołuje wyraźne skojarzenia z łotewskim czasownikiem plīst ‘rozrywać, rozdzielać, łamać’. W leksykonie toponimów Łotwy Latvijas vietvārdu vārdnīca odnotowano około 15 toponimów z rdzeniem Plīs- (LVV 244–245), które najprawdopodobniej wywodzą się od wspomnianego czasownika. Są to jednak nazwy terenowe (np. Plīsa – pole w gminie Drabeši, las w Kārļi, pastwisko w Kūdums, łąka w Rāmuļi); wśród tych nazw nie ma hydronimu. Ponieważ nasz Plising Rivus, jak wynika z mapy, jest dość małą rzeczką, jego nazwa może ewentualnie wywodzić się od dawno zapomnianej nazwy terenowej7. Należy dodać, że od plēs-, innego stopnia apofonicznego tego rdzenia, utworzony został apelatyw plēsums ‘karczowisko’, który dość często występuje jako element łotewskich toponimów (zob. LVV 223–226). Bezpośredni związek między tym apelatywem a hydronimem; hydronim ten należy umieścić w szerszym kontekście indoeuropejskim i porównać z Plising Rivus ist aber nicht festzustellen. Es besteht jedoch die Möglichkeit, diekilkoma toponimami w Europie. Istnieją na przykład dwie rzeki o nazwie Plisa na Białorusi oraz staropruska nazwa miejscowa Plissinges z 1284 roku (Gerullis 1922: 125), która wykazuje niemal identyczną pisownię jak nasz hydronim. Liczne łotewskie i litewskie toponimy na Ples-, Pleši Plēš- (Plėš-) są również etymologicznie spokrewnione z Plising Rivus i Plissinges. Wspólne pochodzenie tych nazw prowadzi do indoeuropejskiego rdzenia *pleh1k- ‘rozrywać’ (zob. LIV 483), jednak motywacja nazewnicza toponimów może być różna: 1) karczowanie, 2) pozorny podział okolicy przez bieg rzeki, 3) das „Reißen“ der Felsen, der Landschaft bei der Entstehung des Flussbettes, wie auch andere noch mehr hypothetische oder nur rekonstruierbare czynniki. Jeszcze jedną pod względem etymologicznym problematyczną grupę tej krainy stanowią hydronimy (i jeden ojkonim) na Savi Sāv-. Na mapie są to rzeki Savins ups i Sawe ups oraz jeziora Sawitz Lacus i Sawen Lacus (dziś: Savīte, Sāvīte i Savītes ezers, Sāvienas ezers, z wieloma wariantami nazw), a także majątek Safwenhoff (dziś wieś Sāviena), znany z innych źródeł i literatury lepiej jako Sawensee (BHO II 550), co wskazuje na powstanie nazwy osady od hydronimu (zob. ryc. 4). 7 Kwestia, czy nazw małych rzeczek i jezior nie należałoby zaliczać także do nazw terenowych (mikrotoponimów), jest od dawna dyskutowana i nie można na nią udzielić jednoznacznej odpowiedzi. OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Na pierwszy rzut oka podobne nazwy z -ā- (obecnie – Sāvīte, Sāvienas ezers) prawdopodobnie należy wywodzić od innego etymonu – łotewskiego dialektalnego słowa sāva ‘blizna’. Nadesłano 31 marca 2015 r. OJĀRS BUŠS Instytut Języka Łotewskiego LU Akadēmijas laukums 1, LV-1050 Ryga, Łotwa oja[email protected]m RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE LU Instytut Języka Łotewskiego Plac Akademii 1, LV-1050 Ryga, Łotwa [email protected]