Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie

OJĀRS BUŠS Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotwy Kierunki badań naukowych: łotewska onomastyka, ogólna onomastyka teoretyczna, leksykologia. RENĀTE SILIŅA-PĪŅĶE Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotwy Kierunki badań naukowych: łotewska onomastyka historyczna, leksykografia historyczna, łotewski słownik historyczny, niemiecko-łotewski kontakt językowy. MAPA OBSZARU ZAMKU BĒRZAUNE Z XVII WIEKU I HYDRONIMIA BAŁTYCKA1 Mapa okolic zamku Bērzaune z XVII wieku i hydronimia bałtycka ANNOTACJA Pierwszy obszerny zbiór toponimów Łotwy wiąże się z działalnością gospodarczą Szwecji w XVII wieku (należała do niej północna część Łotwy). Rezultatami tej działalności są (1) protokoły rewizji ziemskiej, zawierające wiele łotewskich nazw miejscowości, oraz (2) mapy pomiarowe, na których zaznaczono dość wiele łotewskich nazw wód i nazw terenowych. Die Karte des Schlossgebiets Bērzaune (entstanden um 1680–1685) zeigt mehr als 70 Hydronyme. Die etymologische Analyse zeigt: die meisten von ihnen sind Namen baltischer (lettischer) Herkunft, z. B. die Flussnamen Ackman ups (= *Akmen̦upe), Roabesche 1 Artykuł powstał w ramach projektu „Studies of the Latvian language in the context of 21st century science” w ramach Państwowego Programu Badawczego „Lettonics: history of Latvia, languages, culture and values”. Straipsniai / Articles 101 OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIN̦K̦E upy (= *Robežupe). Nazwa jeziora Plaxen Siö (obecnie Plaksis lub Plaksnis) można interpretować jako nazwę pochodzenia onomatopeicznego. Nazwa rzeki Plising Rīvus może pochodzić od łotewskiego rdzenia plīs-/plēš- ‘łamać; rozrywać’. Hydronimy wywodzące się od tematu Sau- (Savins ups, Sawitz Lacus, obecnie Savīte, Savītes ezers) wprawdzie pozornie przypominają hydronimy indoeuropejskie i indoeuropejski rdzeń *sh2eu- ‘wylewać, padać (o deszczu)’, jednak nazwy te są raczej pochodzenia bałtycko-fińskiego, por. estońskie sau, savi ‘glina’. Podobnie brzmiące nazwy z Sāv- (obecnie Savīte, Sāvienas ezers) mają prawdopodobnie jako etymon łotewskie dialektalne słowo sāva ‘blizna’. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, hydronimia, XVII wiek, mapy okręgów zamkowych, Inflanty. ANNOTACJA Pierwszy obszerny zbiór dawnych toponimów Łotwy wiązał się z działalnością gospodarczą Szwecji w XVII wieku, gdy północna część Łotwy należała do tego kraju. Rezultatami tej działalności są materiały rewizji ziemskiej, zawierające wiele łotewskich ojkonimów, a także mapy pomiarowe sporządzane na potrzeby podziału majątków, na których zaznaczono dość wiele łotewskich hydronimów i mikrotoponimów. The map of the Bērzaūne castle district (apr. 1680–1685) contains more than 70 hydronyms. Their etymological research shows that most of them are names of Baltic (Latvian) origin, e.g., the river names Ackman ups (=*Akm eņūpe), Roabesche ups (=*Robežupe). The lake name Plaxen Siö (now Plaksis or Plaksnis) is most likely to be treated as a name of onomatopoetic origin. The river name Plising Rīvus could be derived from the Latvian stem plīs-/plēš- ‘to break, to tear’. The hydronyms derived from the stem Sau- (Savins ups, Sawitz Lacus, now Savīte, Savītes ezers), although seemingly compare with the Indo-European hydronyms originating from the root ide. *sh2eų- ‘to pour, to rain’, are most likely the names of Finno-Ugric origin, cf. Estonian sau, savi ‘clay’. Similar names with -ā- (now Savīte, Sāvienas ezers) are probably an etymon of the Latvian dialect word sāva ‘scar’. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, hydronimia, XVII wiek, mapy okręgów zamkowych, Inflanty. Badania nad hydronimami bałtyckimi są dalekie od wyczerpujących. Wiele hydronimów bałtyckich nie ma jeszcze akceptowalnych objaśnień pochodzenia ani jednoznacznego kontekstu etnolingwistycznego. Szczególnie wiele nierozwiązanych zagadek pozostaje w zakresie etymologii hydronimów łotewskich. Te nierozwiązane problemy etymologiczne są także jednym z powodów, 102 Acta Linguistica Lithuanica LXX XIII Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie dlaczego słownik etymologiczny hydronimów Łotwy jeszcze się nie ukazał i prawdopodobnie nie ukaże się również w dającej się przewidzieć przyszłości. Do zadań badawczych nadal należy poszerzanie korpusu hydronimów. Zadanie to nie jest ani proste, ani łatwe do ogarnięcia, ponieważ przede wszystkim w nieopublikowanych dokumentach przechowywanych w Łotewskim Państwowym Archiwum Historycznym (Latvijas Valsts vēstures arhīvs) kryją się nieznane dotąd nazwy rzek i jezior. Niniejszy artykuł ma dwa cele: (1) włączenie do dyskusji lingwistycznej i onomastycznej pojedynczych dawnych, dziś zapomnianych hydronimów, (2) analizę pochodzenia niektórych hydronimów, zarówno znanych, jak i mniej znanych. Pierwszy okres intensywnego zapisywania toponimów na Łotwie wiąże się z interesami gospodarczymi Królestwa Szwecji (zob. rys. 1). Pod koniec XVII wieku w północnej Łotwie (łot. Vidzeme2), która od 1629 roku oficjalnie należała do Szwecji, przeprowadzono tak zwaną redukcję dóbr. Już w starszych źródłach historycznych, zwłaszcza począwszy od XIII wieku, poświadczone są liczne nazwy osad, pól i wód, jednak w XVII wieku zapisy te osiągają nowy poziom ilościowy i jakościowy. Do uregulowania płatności podatkowych na nowo nabytych terytoriach potrzebne były informacje o ziemiach i ich mieszkańcach. Z tego powodu przeprowadzono rewizję kraju, tak zwaną szwedzką rewizję łanową, której protokoły poświadczają liczne nazwy osad. Rewizje organizowano kilkakrotnie: pierwszą już podczas wojny polsko-szwedzkiej w 1601 roku (opublikował ją Švābe 1933), następnie w latach 1617, 1624 i 1630, największą w 1638 roku (opublikowali ją Dunsdorfs 1938, 1940, 1941), a także ponownie w 1688 roku. Planowana redukcja dóbr wymagała jednak dokładnych map różnych regionów Inflant. Szwedzcy kartografowie należeli w XVII wieku do czołówki europejskiej. 49 szwedzkich mierniczych w latach 1681–1684 i 1687–1696 zmierzyło całe szwedzkie Inflanty (Vidžemes kartes 1996: 7). W rezultacie powstały liczne mapy poszczególnych dóbr, które następnie połączono w tak zwanych mapach piątej części jako mapy okręgów zamkowych w skali 1:48.000 lub 1:57.600. Dla dzisiejszej Łotwy istnieje ponad dwadzieścia takich map okręgów zamkowych, na przykład okręgów Cēsis (niem. Wenden), Koknese (niem. Kokenhusen), Mālpils (niem. Lemburg), Rauna (niem. 2 Po niemiecku nazywane także łotewskimi Inflantami lub południowymi Inflantami, w odróżnieniu od położonych na północy Inflant estońskich. Straipsniai / Articles 103 OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE RYS. 1. Wschodnie Bałtyki w XVII wieku. http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sw_BalticPr_17cen.jpg Ronneburg), Suntaži (niem. Sunzel) i Madliena (niem. Sissegall) i in. Dla toponomastów mapy te mają wielkie znaczenie, przede wszystkim ze względu na zaznaczone na nich hydronimy, a także niektóre mikrotoponimy. Mapy okręgów zamkowych przechowywane są w Łotewskim Państwowym Archiwum Historycznym (łot. Latvijas Valsts vēstures arhīvs, LVVA Fundusz 7404, opis 3, akta 1–30). Niektóre z nich opublikował i przeanalizował na emigracji łotewski historyk Edgars Dunsdorfs w Australii (Dunsdorfs 1974). Już on, choć 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie nie był językoznawcą, dostrzegł znaczenie tych map właśnie dla badań nad hydronimią: „Dla badaczy nazw interesujące mogą być hydronimy na mapach, które często różnią się od nazw współczesnych” (Dunsdorfs 1974: 8). Od tej wypowiedzi minęło ponad czterdzieści lat i dopiero w ostatnich latach rozpoczęto — na razie dość skromną — analizę lingwistyczną tych map. Do tych map należy również mapa okręgu zamkowego Bērzaune o powierzchni około 1500 km2. Okręg zamkowy leży we wschodnich Inflantach i obejmuje obszar gwar seloniańskich w Vidzeme3 (zob. rys. 2). Jak widać na mapie, jest to obszar bardzo bogaty w rzeki i jeziora. Zaznaczono łącznie 70 hydronimów4 — nazw jezior jest nieznacznie więcej niż nazw rzek. Około 15 poświadczonych hydronimów nie jest znanych ani ze źródeł współczesnych, ani z innych źródeł historycznych. Ustalenie odpowiadających im dzisiejszych obiektów hydrograficznych wydaje się niemożliwe lub co najwyżej hipotetyczne. Nieznane współcześnie nazwy rzek to Ackman ups, anting aus, Baben ups, mellonetz, Monke uppe, Mudsa Rīvus, Plising Rīvus, Roabesche ups, nieznane nazwy jezior — Ines Siö, In Siö, Karps Siö, Kati Siö, Lodatz, Paslois, Siogos. W przypadku dziesięciu jezior na tej mapie nazwy różnią się od ich dzisiejszych (lub przynajmniej od obecnych oficjalnych) nazw, np. Asening (obecnie Pudulu ezers), Berſen Siö (obecnie Salu ezers, także synonimicznie Bērzaunes ezers), Damis Siö (obecnie Šumānu ezers), Nygast Siö (Lauteres ezers), Malz Siö (Grīvu ezers), Plaxen Siö (Rāceņu ezers, także synonimicznie Plaksis), Sawitz Lacus (Kaņepēnu ezers, także synonimicznie Savītes ezers), Syles Siö (Stirnezers), Wesonitz Siö (Kalsnavas ezers). Niektóre z wymienionych hydronimów (podobnie jak kilka innych poświadczonych na mapie) wydają się mieć pochodzenie bałtyckofińskie, być może liwskie lub estońskie, np. Kuja (por. Laansalu 2014), Mudsa Rīvus. Większość hydronimów ma jednak pochodzenie bałtyckie, przede wszystkim łotewskie. Niekiedy związek z łotewskimi apelatywami jest oczywisty lub niemal oczywisty, np. Ackman ups = *Akmeņupe (por. łot. akmens ‘kamień’), Roabesche ups = *Robežupe (por. łot. robeža ‘granica’), Karps Siö = *Karpas ezers (lub Karpis?; por. łot. karpa ‘karp’). Ostatnia nazwa oczywiście nie należy do dawnych hydronimów pochodzenia bałtyckiego, ponieważ jej etymon — nazwa ryby karpa — jest zapożyczeniem z języka niemieckiego (ME II 197 s.v. kārpa I; Sehwers 3 Obszar obejmuje w przybliżeniu gminy Bērzaune, Grostona, Kalsnava, Lazdona, Lubāna, Lubeja, Ļaudona, Mārciena, Meirāni, Mētriena, Prauliena, Saikava, Sāviena, Vējova i Viesiena, a także wschodnią część gminy Vestiena (niezaznaczoną na mapie). Na rys. 2 przedstawiono granice gmin z 1939 roku. 4 Na mapie zaznaczono również rzeki i jeziora bez nazw. Straipsniai / Articles 105 OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PINK̦E RYC. 2. Przybliżone granice dóbr zamkowych (rys. Liene Markus-Narvila) 1936: 47; Laumane 1973: 105–106), ewentualnie częściowo zapożyczony za pośrednictwem języka rosyjskiego (Karulis 1992: I 384). Hydronim poświadczony w XVII wieku pozwala datować zapożyczenie apelatywu najpóźniej na XVI wiek, choć bardzo prawdopodobne, że nastąpiło ono jeszcze wcześniej. Najstarsze poświadczenia pisemne odnotowane przez Laumane (1973: 105) pochodzą z XVIII wieku, ale wariant rodzaju męskiego Karpis został już utrwalony w słowniku Georga Elgera (1683) (Karulis 1992: I 384). Wśród hydronimów o przejrzystej etymologii można wymienić jeszcze osobliwą nazwę rzeki anting aus (zob. ryc. 3). Dotychczas znana jest ona wyłącznie z tej mapy dóbr zamkowych. Zapis ten oznacza dość krótki strumień (lub tylko odcinek rzeki) i można go odczytać najpewniej jako Antina auss (‘ucho Antinša’). Jeśli ten odczyt jest poprawny, nazwa ta wzbogaca liczne znane przypadki, w których części ciała człowieka służą za podstawę interpretacji toponimicznych. Ilustruje tę uniwersalną tendencję w tworzeniu tonimów mniej typowym przykładem – apelatyw auss ‘ucho’ był rzadko używany przy tworzeniu łotewskich toponimów i nie należy do terminów anatomicznych charakterystycznych dla toponimii (Rapa 2014: 63). W pierwszym tomie słownika nazw miejscowych Łotwy Jānisa Endzelīnsa nie ma żadnego (!) toponimu, którego pochodzenie jednoznacznie 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie RYC. 3. anting aus na mapie dóbr zamkowych Bērzaune (za Dunsdorfs 1974) auf das Appellativ auss zurückzuführen wäre (s. Endzelīns 1956: 55–56, Lemmata auf auss-). Nur die zweite Komponente des Toponyms ist baltischer Herkunft. Die erste Komponente – das lettische Anthroponym Antinš (< Anton) – ist griechischer oder lateinischer Herkunft (HdV I, 177; Silinš 1990: 62) und hat nur einen indirekten Bezug zur Hydronymie. Die Einmaligkeit dieses Hydronyms im ganzen lettischen toponomastischen Kontext führt zu einer gewissen Unsicherheit, ob der Name nicht doch anders gelesen und/oder interpretiert werden muss. Oczywiście, zarówno na Łotwie w ogóle, jak i na tej mapie hydronimów o jednoznacznej etymologii jest bardzo niewiele. W większości przypadków potrzebna jest analiza etymologiczna. Jako przykład omówione zostaną dwa hydronimy zaczynające się na Pl-: rzeka Plising Rivus oraz jezioro Plaxen Siö. Jezioro ma także współczesne nazwy synonimiczne, takie jak Plaksis // Plaksnis // Plakšezers // Plakšņu ezers, a ponadto poświadczono kilka nazw utworzonych od innych rdzeni (por. LVV 177). Już w 1638 r. w szwedzkiej rewizji łanów utrwalono formę Plaxen (Dunsdorfs 1941: 1159), a więc identyczną z nazwą na mapie, lecz bez członu rodzajowego Siö (por. szw. sjö ‘jezioro’). Ponieważ w językach bałtyckofińskich na początku wyrazu nie występują grupy spółgłoskowe5, należy jednoznacznie preferować pochodzenie bałtyckie. Na terytorium Łotwy istnieją wprawdzie także toponimy pochodzenia germańskiego i słowiańskiego, jednak w tym przypadku pochodzenie słowiańskie jest z przyczyn arealnych mało prawdopodobne, 5 Takie skupiska rzadko występują w najnowszych zapożyczeniach z XX i XXI wieku i zazwyczaj spotyka się je tylko w języku potocznym. Straipsniai / Articles 107 OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PINK̦E podczas gdy nazwy pochodzenia germańskiego spotyka się czasem wśród łotewskich nazw osad, ale – z bardzo nielicznymi wyjątkami – nie wśród starszych nazw wodnych. Poszukując etymonu nazwy jeziora Plaksis // Plaxen Siö, należy najpierw rozważyć pochodzenie onomatopeiczne. Z fonetycznego punktu widzenia ten wariant wydaje się bardzo wiarygodny, ponieważ w języku łotewskim (zarówno standardowym, jak i w dialektach) występują czasowniki onomatopeiczne plakšēt, plakšķēt, używane zwłaszcza do opisywania cichych odgłosów wody, np. „Airi klakšķēja duļļos, ūdens plakšķēja [laivai] abās malās...” (Andrejs Upīts; LLVV 239). Możliwe pochodzenie onomatopeiczne toponimów na Plakš- wspomniano również w Latvijas vietvārdu vārdnīca (LVV 177 s.v. Plakši), choć bez szczegółowej analizy. Z drugiej strony, właśnie w omawianym regionie występuje kilka nazw pól i łąk z rdzeniem Plak- (Plok-, Plôk-), których pochodzenie łatwiej wyjaśnić regionalizmem plôka ‘nisko położone, równe pole’; plaka ‘równina, nizina’ (LVV 175 s.v. Plaka) oraz przymiotnikiem języka standardowego plakans ‘równy, płaski’. Semantyka ‘równy, płaski; równina, nizina’ wydaje się również dość wiarygodną motywacją nazwy jeziora. Dla porównania można przywołać nazwę jeziora Ploskoye ozero, występującą w Rosji, na Ukrainie i w Kazachstanie (dosłownie ‘płaskie/równe jezioro’). Kilka takich jezior znajduje się niedaleko Łotwy, w obwodzie pskowskim, regionie o bałtyckim substracie hydronimicznym. Hydronim Ploskoye ozero oczywiście nie należy do tego substratu; stanowi jedynie asumpt do rozważań o możliwych wzajemnych wpływach semantycznych – bałtyckich i słowiańskich – w hydronimii. Z semantycznego punktu widzenia jeszcze bardziej wiarygodne mogłoby być porównanie z innym łotewskim regionalizmem – plasa ‘woda zalewająca łąkę’ (ME III 320). Przeciwko temu przemawiają jednak aspekty fonetyczne i arealne. Trudną do wyjaśnienia hipotetyczną zmianę -s- > -ks- można by jeszcze próbować uzasadnić kontaminacją plasa + plaka. Największą przeszkodą dla tej interpretacji pochodzenia jest jednak zasięg regionalizmu plasa i utworzonych od niego toponimów – obejmuje on historyczno-kulturowe regiony Zemgale i Łatgalię6, ale nie Vidzeme, i sięga daleko od gminy Lazdona oraz jeziora Plaksis // Plaxen Siö (por. LVV 182–183). Można zatem sformułować co najmniej trzy hipotezy dotyczące etymologii tej nazwy jeziora. Najbardziej wiarygodna wydaje się hipoteza onomatopeiczna. 6 A zatem Łotwa Środkowa, Południowo-Wschodnia i Wschodnia. 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie Nazwa rzeki Plising Rivus, którą można odczytać jako *Plīsiṇ- lub *Plisiṇ-, z kolei wyraźnie kojarzy się z łotewskim czasownikiem plīst „rozrywać, rozłupywać, łamać”. W leksykonie toponimów Łotwy Latvijas vietvārdu vārdnīca odnotowano około 15 toponimów z rdzeniem Plīs- (LVV 244–245), które najprawdopodobniej pochodzą od wspomnianego czasownika. Są to jednak nazwy terenowe (np. Plisa – pole w gminie Drabēši, las w Karļi, pastwisko w Kūduṃs, łąka w Rāmuļi); wśród tych nazw nie ma hydronimu. Ponieważ nasza Plising Rivus, jak wynika z mapy, jest dość małym strumieniem, jego nazwa może być ewentualnie wywiedziona od dawno zapomnianej nazwy terenowej7. Należy dodać, że od plēs-, innego stopnia apofonicznego tego rdzenia, utworzono apelatyw plēsums „karczowisko”, który dość często występuje jako element łotewskich toponimów (zob. LVV 223–226). Nie można jednak stwierdzić bezpośredniego związku między tym apelatywem a hydronimem Plising Rivus. Możliwe jest natomiast umieszczenie tego hydronimu w szerszym kontekście indoeuropejskim i porównanie go z kilkoma toponimami w Europie. Na przykład na Białorusi są dwie rzeki o nazwie Plisa, a także staropruska nazwa miejscowa Plissinges z 1284 r. (Gerullis 1922: 125), zapisywana niemal identycznie jak nasz hydronim. Wiele łotewskich i litewskich toponimów z członami Ples-, Plēs- i Plēs- (Pleš-) jest również etymologicznie spokrewnionych z Plising Rivus i Plissinges. Wspólne pochodzenie tych nazw prowadzi do indoeuropejskiego rdzenia *pleh₁k̂- „odrywać” (zob. LIV 483), jednak motywacja toponimów może być różna: 1) karczowanie, 2) pozorny podział okolicy przez bieg rzeki, 3) „rozrywanie” skał i krajobrazu podczas powstawania koryta rzecznego, a także inne, jeszcze bardziej hipotetyczne lub jedynie rekonstruowalne czynniki. Kolejną problematyczną z etymologicznego punktu widzenia grupą nazw w tym regionie są hydronimy (oraz jeden ojkonim) z członami Sav- i Sāv-. Na mapie są to rzeki Savins ups i Sawe ups oraz jeziora Sawitz Lacus i Sawen Lacus (obecnie: Savīte, Sāvīte oraz Savītes ezers, Sāvienas ezers, z wieloma wariantami nazw), a także majątek ziemski Safwenhoff (obecnie wieś Sāviena), znany lepiej z innych źródeł i literatury jako Sawensee (BHO II 550), co wskazuje na pochodzenie nazwy osady od hydronimu (zob. ryc. 4). 7 Kwestia, czy nazw małych strumieni i jezior nie należałoby zaliczyć do nazw terenowych (mikrotoponimów), jest od dawna dyskutowana, lecz nie da się na nią udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Straipsniai / Articles 109 OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIN̦ĶE Hydronimy z członem Sav- były wielokrotnie omawiane w literaturze naukowej, zarówno w kontekście europejskim, jak i jako część hydronimii staroeuropejskiej. Do najważniejszych badań należą, pośród wielu innych, publikacje Hansa Krahego (Krahe 1964: 50), Vladimira Toporova i Olega Trubačeva (Топоров, Трубачев 1962: 206) oraz Jürgena Udolpha (Udolph 2007). Aleksandras Vanagas w swoim etymologicznym słowniku hydronimów litewskich analizuje wszystkie te badania i przychyla się do poglądu, że europejskie hydronimy z członem Sav- mogły powstać od indoeuropejskiego rdzenia *seu- [=*seu-?] „wilgotny; kapać, płynąć”, i rekonstruuje apelatyw *souos „wilgoć; ciecz” (Vanagas 1981: 292–293, s.v. Savìstas). Nawiązując do słoweńskiej (także chorwackiej i serbskiej) nazwy rzeki Sava oraz badań nad pochodzeniem tej nazwy zebranych przez France’a Bezlaja (Bezlaj 1961: 173), Vanagas przyjmuje za możliwy etymon w języku praindoeuropejskim rdzeń *seu-, *sou- (Vanagas 1981: 293). W świetle najnowszych tendencji w indoeuropeistyce, zwłaszcza teorii laryngalnej, jako jeden z możliwych etymonów hydronimów z członem Sav- należy wymienić indoeuropejski rdzeń *sh₂eu- „lać, padać (o deszczu)” (LIV 545). Etymologia ta wydaje się całkiem wiarygodna w odniesieniu do dawnych hydronimów europejskich i ich kontynuantów — zarówno pod względem motywacji, jak i pokrewieństwa etymologicznego. Harald Bichlmeier również zajmował się etymologią tej nazwy rzeki z perspektywy współczesnej indoeuropeistyki i za najbardziej wiarygodny spośród pięciu wymienionych przez siebie rdzeni indoeuropejskich (*seu-, *seuh₁-, *seuh₃-, *sh₂eu- i *seuH-) uznaje rdzeń *sh₂eu- „lać, padać (o deszczu)” (Bichlmeier 2012: 20–21). Analizując dawne hydronimy z członem Sav-, Krahe (1964: 50) wspomina również o łotewskiej Savīte, a Vanagas (1981: 293) w haśle Savìstas porównuje ten litewski toponim z łotewskimi nazwami rzek Sava i Savīte. Nie udzielono jednak jeszcze odpowiedzi na pytanie, czy hydronimy z członami Sav- i Sāv- z okręgu zamkowego Bērzaune rzeczywiście należą do tego zespołu etymologicznego. Możliwy związek tych nazw z dawnymi hydronimami europejskimi nie jest oczywisty. Savīte i Sāvīte to dość małe rzeki (Savīte ma 25 km, a Sāvīte około 8 km długości), dlatego możliwe jest (choć nie całkiem pewne), że ich nazwy nie są tak stare i należą do młodszej warstwy hydronimów. Nie należy też zapominać, że w tym regionie, w okręgu zamkowym Bērzaune, obecność substratu bałtycko-fińskiego jest całkiem możliwa. Już ponad 50 lat temu Marta Rudzīte stwierdziła, że niektóre łotewskie nazwy rzek z członem Sav- mogą mieć pochodzenie bałtycko-fińskie, i porównała je z fińską nazwą jeziora Savijä̈rvi (Rudzīte 1968: 191). 110 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie RYC. 4. Savve ups, Saven Lacus i Safwenhoff na mapie obszaru zamkowego Bērzaune (za Dunsdorfs 1974) Kontekst toponimiczny hydronimów z Sav- i Sāv- nie jest na Łotwie zbyt wymowny. Na Łotwie występuje mniej niż dziesięć hydronimów z Sav- oraz około dwudziestu innych toponimów (nazw osad i nazw terenowych) z Sav- i Sāv- (LaVI). Nie tworzą one jednolitego obszaru występowania, można jednak stwierdzić pewne prawidłowości. Sāvaiņi – nazwa kilku gospodarstw – jest poświadczona dość licznie w południowej Zemgalii, niedaleko granicy litewskiej, i może mieć związek ze śladami substratu semigalskiego, jednak należy jeszcze znaleźć dokładniejszą interpretację. Niektóre toponimy we wschodniej Łotwie (np. nazwy jezior Savinu ezers, Saves ezers) mogły powstać od słowiańskich antroponimów, mianowicie imienia Sava i odpowiadającego mu patronimicznego nazwiska Savin, być może za pośrednictwem nazw osad – wsi lub dawnych majątków, por. np. Savina – wieś w gminie Rundēni. W odniesieniu do hydronimów obszaru zamkowego Bērzaune szczególnie interesujący jest dawny strumień Saviena w Zeltiņi, gminie w północnej Łotwie, gdzie jeszcze niespełna sto lat temu mówiono po liwskiemu – południowoestońskim dialektem (Vaba 1997: 39–40). W toponimii tego regionu można by oczekiwać bałtycko-fińskiego (estońskiego) adstratu. Hydronimem, o którym warto wspomnieć z perspektywy ewentualnych wpływów bałtycko-fińskich, jest także rzeka Savinu upe w gminie Jaunroze przy granicy estońskiej (o ile pochodzenia nazwy nie należy wywodzić od wspomnianego wcześniej słowiańskiego nazwiska). Cztery hydronimy z Sav-, chociaż Straipsniai / Articles 111 OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PINK̦E nie tworzą jednolitego obszaru występowania, są więc poświadczone na Łotwie w regionach, w których już wcześniej stwierdzono substrat lub adstrat bałtycko-fiński albo uznano jego obecność za bardzo prawdopodobną. Nietrudno znaleźć możliwy etymon wymienionych łotewskich hydronimów w językach bałtycko-fińskich. Mogłoby nim być apelatywne słowo oznaczające ‘glinę, ił’, np. estońskie sau, savi, fińskie savi. Słowa o takim znaczeniu wielokrotnie i w wielu językach wykorzystywano przy tworzeniu hydronimów. Świadczy o tym wspomniana już fińska nazwa jeziora Savijärvi, podobnie jak inne estońskie i fińskie toponimy z rdzeniem Sav-, w tym również nazwa historyczno-kulturowego regionu Finlandii Savo (Paikkala 2007: 406–407), a także łotewskie Mālupe i litewskie Mólupis, jak również inne toponimy z tym rdzeniem (zob. Endzelīns 1961: 390–393, Vanagas 1981: 219 s.v. Mólė i in.). Bałtycko-fińskie pochodzenie hydronimu Savīte można uznać za dość wiarygodne, choć przy wszystkich argumentach pro i contra należy zauważyć, że struktura toponimu może budzić pewne wątpliwości. W hydronimach języków bałtycko-fińskich savi występuje zazwyczaj jako pierwszy człon złożenia, natomiast Savīte jest prawdopodobnie stosunkowo nową derywacją sufiksalną z łotewskim sufiksem deminutywnym –īt– (a zatem raczej nie da się go również wywodzić z *Savintia [Krahe 1964: 50]). Czyżby z czasem uległ redukcji drugi człon starszego bałtycko-fińskiego *Savijoki lub (estońskiego?) *Savijoe, jak widać na przykładzie wspomnianej wyżej fińskiej nazwy miejscowej Savo lub fińskiej nazwy wsi Savio (Paikkala 2007: 406–407), a na jego miejsce wszedł łotewski sufiks? Nie jest to interpretacja, która od razu nasuwa się sama, jednak hipoteza o bałtycko-fińskim pochodzeniu wydaje się w tym przypadku bardziej wiarygodna niż ta odwołująca się do hydronimii staroeuropejskiej. Związek etymologiczny z chorwacką i słoweńską nazwą rzeki Sava nie wydaje się prawdopodobny, ale nie można go też kategorycznie wykluczyć. Do innej rodziny etymologicznej należą najwyraźniej hydronimy z Sāv-, w tym również nazwy z obszaru zamkowego Bērzaune – nazwa rzeki Sāvīte i nazwa jeziora Sāvienas ezers. Nazwy te są najprawdopodobniej pochodzenia bałtyckiego, a ich etymonem mogłoby być łotewskie dialektalne rzeczownik sāva, czyli sâva ‘podłużna blizna (także w korze drzewa)’, albo przymiotnik sāvains, czyli sâvains ‘pokryty bliznami’ (ME III 809). Te regionalizmy, jak już wspomniano w cytowanym słowniku, są spokrewnione z litewskim słowem šòva ‘jaskinia, zagłębienie’; na Łotwie ich obszar występowania jest dość niewielki, poświadczono je tylko w kilku dialektach. Należy do nich jednak również dialekt Bērzaune, dlatego etymologiczny związek hydronimów tego obszaru zamkowego z regionalizmem sāva wydaje się całkiem prawdopodobny, zwłaszcza, 112 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie ponieważ z punktu widzenia semantyki etymologicznej lub motywacji wpisuje się on w szereg semantycznych uniwersaliów hydronimów. Możliwe, że nazwy rzek Sāuite i Plising Rīous tworzą parę hydronimów o podobnej motywacji semantycznej, natomiast podobieństwo nazw Sāuite i Savite jest jedynie przypadkowe, a ich jedynym wspólnym elementem jest sufiks, czyli wygłos. ŹRÓDŁO Mapa obszaru zamkowego Bērzaune. Łotewskie Państwowe Archiwum Historyczne, zespół nr 7404, opis 3, akta 2. L I T E R A T U R A B e z l a j F r a n c e 1961: Slovenska vodna imena 2. del (M–Ž). Ljubljana: Slovenska Akademija Znanosti i Umetnosti. BHO II – Bałtycki historyczny leksykon miejscowości 2: Łotwa (Liwonia Południowa i Kurlandia). Red. Hans Feldmann, Heinz von zur Mühlen. Kolonia, Wiedeń: Böhlau Verlag, 1990. (=Źródła i studia z historii bałtyckiej. Tom 8/II) B i c h l m e i e r H a r a l d 2012: Einige ausgewählte Probleme der alteuropäischen Hydronymie aus Sicht der modernen Indogermanistik – Ein Plädoyer für eine neue Sicht auf die Dinge. – Acta Linguistica Lithuanica 66, 11–47. D u n s d o r f s E d g a r s 1938, 1940, 1941: Vidzemes 1638. gada arklu revīzija. 4 burtnīcas. Rīga: Latvijas vēstures institūta apgādiens. (=Latvijas vēstures avoti. 4. sēj.) D u n s d o r f s E d g a r s 1974: Der große schwedische Kataster in Livland 1681–1710. Kartenband. Melbourne [ohne Verlag]. E n d z e l ī n s J ā n i s 1956: Latvijas PSR vietvārdi 1. d. 1. sēj. A–J. Rīga: Latvijas PSR Zinātņu akadēmijas izdevniecība. E n d z e l ī n s J ā n i s 1961: Latvijas PSR vietvārdi 1. d. 2. sēj. K–Ō. Rīga: Latvijas PSR Zinātņu akadēmijas izdevniecība. G e r u l l i s G e o r g 1922: Staropruskie nazwy miejscowości. Berlin, Lipsk: Walter de Gruyter & Co. HdV I – Seibicke Wilfried 1996: Historisches deutsches Vornamenbuch 1. Berlin, New York: Walter de Gruyter. K a r u l i s K o n s t a n t ī n s 1992: Latviešu etimoloģijas vārdnīca 1–2. Rīga: Avots. Straipsniai / Articles 113 OJĀRS BUŠS, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE Krahe Hans 1964: Unsere ältesten Flußnamen. Wiesbaden: Otto Harrassowitz. Laansalu Tiina 2014: Dry Rivers and Secret Rivers. – 25th International Congress of Onomastic Sciences. 25th–29th August 2014 Glasgow. Abstracts. Glasgow: University of Glasgow, 88. Zugänglich unter: http://www.icos2014.com/wp-content/uploads/ICOS-2014-List-of-Abstracts-v3.pdf Laumane Benita 1973: Zioju nosaukumi latviešu valodā. Rīga: Zinātne. LaVI – Kartoteka toponimów w Instytucie Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotwy. LIV – Leksykon czasowników indoeuropejskich. Rdzenie i ich formacje tematów pierwotnych. Pod kierownictwem Helmuta Rixa. Wyd. 2, rozszerzone. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag, 2001. LLVV – Latviešu literārās valodas vārdnīca 62, red. odp. L. Ceplītis. Rīga: Zinātne, 1987. LVV – Latvijas vietvārdu vārdnīca. Pilaci – Pracapole, red. odp. O. Bušs. Rīga: LU Latviešu valodas institūts, 2006. ME I–IV – Mīlenbahs Kārlis. Latviešu valodas vārdnīca 1–4. Zredagował, uzupełnił i kontynuował J. Endzelīns. Rīga: Kultūras fonds, 1923–1932. Paikkala Sirkka, ed., 2007: Suomalainen paikannimikirja. Helsinki: Karttakeskus, Kotimaisten kielten tutkimuskeskus. Rapa Sanda 2014: Some Semantic Universals in the Latvian Toponymy. – 25th International Congress of Onomastic Sciences. 25th–29th August 2014 Glasgow. Abstracts. Glasgow: University of Glasgow, 63. Zugänglich unter: http://www.icos2014.com/wp-content/uploads/ICOS-2014-List-of-Abstracts-v3.pdf Rudzīte Marta 1968: Somugriskie hidronīmi Latvijas PSR teritorijā. – Latviešu leksikas attīstība. Rīga: Zinātne, 175–197. Sehwers Johann 1936: Sprachlich-kulturhistorische Untersuchungen vornehmlich über den deutschen Einfluß im Lettischen. Leipzig: Otto Harrassowitz. (= Veröffentlichungen des Slavischen Instituts an der Universität Leipzig, Nr. 13). Siliņš Klāvs 1990: Latviešu personvārdu vārdnīca. Rīga: Zinātne. Švābe Arveds 1933: Die älteste schwedische Landrevision Livlands. – Latvijas Universitātes raksti. Tautsaimniecības un tiesību zinātņu fakultātes sērija. 2. sējums, Nr. 3. Rīga, 338–596. Udolf Jürgen 2007: Alteuropa in Kroatien: der Name der Sava/Save. – Folia Onomastica Croatica 12–13 (2003–2004) [2007], 523–548. Vaba Lembit 1997: Uurimusi läti-eesti keelesuhetest. Tallinn, Tampere [ohne Verlag]. 114 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Die Landkarte des Schlossgebietes Bērzaune vom 17. Jahrhundert und die baltische Hydronymie Vanagas Aleksandras 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius: Mosklas. Vidzemes kartes 1996 – Vidzemes kartes. 17. gadsimts. Izstādes katalogs. Red.: Latvijas Valsts vēstures arhīvs. Ryga: 1996 Dostępne pod adresem: http://www.arhivi.lv/sitedata/LVVA/dokumenti/Publikacijas/Vidzemes%20Kartes.pdf Топоров Владимир, Трубачев Олег 1962: Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва: Издательство Академии наук СССР. Mapa okolic zamku Bērzaune z XVII wieku i hydronimia bałtycka STRESZCZENIE Pierwszy okres intensywniejszego zapisywania dawnych łotewskich nazw miejscowych wiąże się z działalnością gospodarczą Szwecji w XVII wieku, gdy północna część Łotwy należała do tego kraju. Rezultatem tej działalności są materiały rewizji gruntowej, w których zapisano wiele łotewskich oikonimów, oraz mapy topograficzne sporządzane na potrzeby tak zwanej redukcji dóbr, na których utrwalono liczne hydronimy i mikrotoponimy. Na mapie okolic zamku Bērzaune (około 1680–1685) zapisano ponad 70 hydronimów (ponad połowę stanowią nazwy jezior), z których około 15 nie było znanych z innych źródeł i nie jest dziś używanych. Analiza etymologiczna hydronimów zapisanych na mapie wskazuje, że niektóre z nich mają pochodzenie ugrofińskie, na przykład nazwy rzek Kūja, Mudsa Rivus, jednak większość wywodzi się z języków bałtyckich (łotewskiego), na przykład nazwy rzek Ackman ups (=* Akmenupe), por.: łot. akmens ‘kamień’, upe ‘rzeka’, Roabesche ups (=*Robežuпе), por.: łot. robeža ‘granica’. Nazwę rzeki Anting aus należy prawdopodobnie odczytywać jako Antina auss ‘ucho Antona’. Pochodzenie niektórych innych nazw można wyjaśnić jedynie na podstawie szczegółowej analizy etymologicznej. Nazwa jeziora Plaxen Siö (obecnie Plaksis lub Plaksnis) ma prawdopodobnie pochodzenie onomatopeiczne, por.: łot. plakšēt, plakšķēt ‘wydawać niewielki hałas’, na przykład ‘chlapać o powierzchnię wody’. Nazwę rzeki Plising Rivus można wywieść z łotewskiego rdzenia plīs-/plēs- ‘łamać, rozdzierać’; pokrewne hydronimy wywodzone ze wspólnego indoeuropejskiego etymonu *pleh₁k- ‘oderwać’ można znaleźć na Litwie, w dawnych Prusach i na Białorusi. Chociaż hydronimy wywodzone od rdzenia Sav- (Savins ups, Sawitz Lacus, obecnie Savīte, Savītes ezers) można by porównywać z hydronimami pochodzenia indoeuropejskiego, wywodzonymi od *s₂h₂eu- ‘lać, padać (o deszczu)’, to prawdopodobnie są to nazwy pochodzenia ugrofińskiego, por.: estoń. sau, savi ‘glina’, fiń. savi ‘glina’, fińskie nazwy miejscowe Savo, Savio, fińska nazwa jeziora Savijärvi. Straipsniai / Articles 115 OJĀRS BUŠŠ, RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE Pozornie podobne nazwy z –ā- (obecnie – Sāvīte, Sāvienas ezers) należy prawdopodobnie wywodzić od innego etymonu – łotewskiego gwarowego słowa sāva ‘blizna’. Nadesłano 31 marca 2015 r. OJĀRS BUŠŠ LU Latviešu valodas institūts Akadēmijas laukums 1, LV-1050 Rīga, Latvija oj [email protected] RENĀTE SILIŅA-PIŅĶE LU Latviešu valodas institūts Akadēmijas laukums 1, LV-1050 Rīga, Latvija [email protected] 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII