Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose

LAURA GERŽOTAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Uniwersytet Wileński Kierunki badań naukowych: badania arealne języków bałtyckich, geolingwistyka, dialektologia. ŚWIADOMOŚĆ DIALEKTALNA MŁODYCH MIESZKAŃCÓW SZAWLI I PONIEWIEŻA: GRANICE NA MAPACH MENTALNYCH1 Świadomość dialektalna młodych mieszkańców Szawli i Poniewieża: granice na mapach mentalnych ANOTACJA W artykule omówiono badanie świadomości dialektalnej młodych mieszkańców Szawli i Poniewieża. Materiał badawczy stanowią dane z jednego z najważniejszych zadań dialektologii percepcyjnej — mapy mentalnej dialektów. Analiza materiału zebranego w miastach położonych na pograniczu dialektów lub w jego pobliżu wykazała, że klasyfikacja dialektów litewskich przedstawiana przez dialektologów różni się od tej, która funkcjonuje w świadomości zwykłych użytkowników języka. Młodzi respondenci skłonni są zaliczać do dialektu aukštaitskiego tylko niewielką część obszaru tego dialektu wskazywanego w pracach dialektologicznych. Znaczna część pozostałego terytorium dialektu aukštaitskiego przypada na Dzuków i Suvalkijczyków, traktowanych jako odrębne jednostki dialektalne. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, mapa mentalna, klasyfikacja dialektów, region etnograficzny 1 Serdecznie dziękuję prof. dr Danguole Mikulėnienė i doc. dr Daivie Aliūkaitė za cenne wskazówki przy przygotowywaniu artykułu. Straipsniai / Articles 121 LAURA GERŽOTAITĖ ANOTACJA Artykuł przedstawia badania nad świadomością dialektalną młodych mieszkańców miast Szawle i Poniewież. Materiał badawczy stanowią dane z dialektalnej mapy mentalnej, będącej jednym z najważniejszych zagadnień dialektologii percepcyjnej. Analiza materiału zebranego na pograniczu dialektów lub w pobliskich miejscowościach wykazała, że binarny podział dialektów litewskich stosowany przez dialektologów różni się od tego, który funkcjonuje w świadomości zwykłych użytkowników języka. Młodzi respondenci skłonni są przypisywać dialekt auksztaicki niewielkiemu obszarowi, określonemu w pracach dialektologów. Znaczna część pozostałego terytorium dialektu auksztaickiego zaliczana jest przez mieszkańców do regionów Dzukiji i Suwalszczyzny, uznawanych za odrębne jednostki dialektalne. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, mapa mentalna, klasyfikacja dialektów, region etnograficzny. Na początku XXI w. wzrosła liczba badań nie tylko w dialektologii litewskiej, lecz także w etnologii, podsumowujących zarówno obiektywny (oparty na podstawach naukowych), jak i subiektywny (oparty na samoświadomości) obraz dialektu lub regionu. Wśród językoznawców na szczególną uwagę ze względu na obszerność i szczegółowość zasługują badania Daivy Aliūkaitė (Aliūkaitė 2007: 211–223; 2008; 2009: 164–179; 2011: 209–220). Wykorzystując teoretyczne założenia dialektologii percepcyjnej, ukazano w nich zarówno obiektywne (opisane przez naukowców), jak i subiektywne (postrzegane przez zwykłych użytkowników języka) cechy mowy dialektalnej mieszkańców Anykščiai posługujących się wschodnim dialektem auksztaickim; wspomina się także o subiektywnych izoglosach odróżniających dialekty, istniejących w świadomości przeciętnego użytkownika. Wzmianki tego rodzaju pojawiają się również w badaniach etnologicznych poświęconych zagadnieniom samoświadomości1. Badanie przeprowadzone przez Petrasa Kalniusa niemal dziesięć lat temu wzdłuż wskazanego przez dialektologów pogranicza dialektów żmudzkiego i auksztaickiego wykazało, że „dla współczesnych Żmudzinów najważniejszym wskaźnikiem utożsamiania się z Żmudzią i odróżniania od nie-Żmudzinów nie jest zamieszkiwane terytorium, [...] lecz inny język” (Kalnius 2006: 116). Ustalono, że „zdecydowana większość respondentów nie zna [...] uznanej przez językoznawców granicy oddzielającej dialekty żmudzki i auksztaicki [...]. W ich przekonaniu Żmudź kończy się tam, gdzie zaczynają się mieszkańcy mówiący inaczej niż my, których mowa jest, ich zdaniem, nieco odchylona od normy” (Kalnius 2006: 116). Stwierdzono, że „jeśli za linię orientacyjną przyjąć granicę dialektów wyznaczoną przez językoznawców, izofona samoświadomości przesuwa się na obie strony tej granicy w pasie o łącznej szerokości niemal 40 km” (Kalnius 2006: 116). Obszar etnicznej samoświadomości Żmudzi znacznie się skurczył, a w kształtujące się jej peryferie wchodzą rozległe skraje północnego i południowego dialektu żmudzkiego 122 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose w okolicach Rietavas, Połągi, Kretyngi, Możejek, Okmian, Rosień, Taurogów (Petrulis 2005: 167–168; Kalnius 2006a: 78–80). Badania wykazały, że także Aukštaitowie określają swoją regionalną tożsamość kulturową za pomocą języka (Savoniakaitė 2003: 121–126; 2007: 180). Warto zauważyć, że niełatwo określić obszar auksztaickiej świadomości dialektalnej (nie regionalnej), ponieważ nazwy dialektów używane w codziennej mowie tylko częściowo pokrywają się z nazwami stosowanymi przez dialektologów: w obu przypadkach Żmudzinami nazywa się grupę ludzi zamieszkujących to samo lub niemal to samo terytorium. Aukštaitami określa się zazwyczaj tylko większość zachodniego dialektu auksztaickiego, w tym jego odmianę szawelską, oraz wschodni dialekt auksztaicki, zgodnie z klasyfikacją dialektów litewskich. Mieszkańców pozostałej części obszaru dialektu auksztaickiego nazywa się zazwyczaj Dzukami i Suwalczanami (lub Suwałkami) (Papaurelytė, Župerka 2010: 186–187). Przedmiotem artykułu są mentalne mapy dialektów2 uczniów klas gimnazjalnych (9–12) w Szawlach i Poniewieżu. Celem jest analiza wyobrażeń o dialektach, które ujawniają świadomość dialektalną uczniów z różnych dużych miast. Materiał badawczy stanowią zebrane w ramach projektu Miejsce języka ogólnego na mentalnej mapie języka litewskiego3 dane z kwestionariuszy 2844 uczniów gimnazjów w Szawlach i Poniewieżu, uzyskane w zadaniu z mapą. W artykule wykorzystano materiał z pierwszego zadania kwestionariusza Ocena mowy dialektalnej i języka ogólnego, opracowanego w trakcie badania (zob. rys. 1). Na mapie, na której zaznaczono granice samorządów oraz większość ich siedzib5, uczniowie mieli nie tylko wskazać, gdzie mówi się dialektem, lecz także napisać, jakim dialektem, oraz ocenić mowę dialektalną. Przegląd kwestionariuszy młodych respondentów ankietowanych w ramach projektu nie tylko w Szawlach i Poniewieżu, lecz także w innych miastach Litwy (Kretyndze, Birżach, Kupiszkach, Mereczu) pokazuje, że zadanie z mapą zostało wykonane przez wszystkich uczniów 2 W badaniach dialektologii percepcyjnej pojęcie mapy mentalnej (ang. Mental Map) określa, jaki obraz miejscowości lub grup miejscowości wyłania się w świadomości zwykłych użytkowników języka. W ten sposób ujawnia się przestrzenno-językowa orientacja zwykłych członków wspólnoty językowej (Diercks 2002: 52; Aliūkaitė 2009: 166). Mentalną mapę dialektów (ang. Mental Map of Dialects) można scharakteryzować jako subiektywny podział dialektów (Inoue 1999: 161). 3 Projekt jest realizowany ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego. Kierowniczką projektu jest doc. dr Daiva Aliūkaitė. 4Zadania 1. polegającego na pracy z mapą nie wykonało, tj. w żaden sposób nie zaznaczyło map, 10 proc. gimnazjalistów z miast Szawle i 2 proc. gimnazjalistów z Poniewieża. 5W dialektologii percepcyjnej, przy zastosowaniu techniki mapowania (szerzej zob. Preston 1989; 1999; xxiii–xl; 1999a: 359–373), badanym przedstawia się puste mapy (zob. Evans 2002: 76–83) albo, aby ułatwić orientację, mapy z granicami największych jednostek administracyjno-terytorialnych (zob. Long 1999: 178) i zaznaczonymi dużymi miastami (zob. Dailey-O’Cain 1999: 228). Straipsniai / Articles 123 LAURA GERŽOTAITĖ ZADANIE 1. Zaznacz na mapie (obrysuj, pokoloruj lub w inny sposób wyróżnij), gdzie mówi się gwarą (kursywą, jaką gwarą; skomentuj, jak jej używanie jest oceniane – jako ładne czy brzydkie, poprawne czy niepoprawne itp.) RYS. 1. Pierwsze zadanie z mapą w ankiecie RYS. 2. Przykład zaznaczonych obszarów gwarowych wśród uczniów z Poniewieża (Pn_1_V10)8 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose bardzo podobnie. Młodzi respondenci zaznaczali mapy na trzy sposoby. Do pierwszej grupy zaliczają się mapy, na których zaznaczono jedynie regionalne obszary językowe lub strefy6, w których mówi się gwarą. Do drugiej grupy należą mapy, na których uczniowie nie tylko zaznaczyli obszary, gdzie używa się gwary, lecz także jakoś je nazwali, na przykład: gwara żmudzka, Żmudzini, Suwalczanie, Auksztoci, gwara dzukijska itp. Mapy z trzeciej grupy wyróżniają się tym, że obszar języka litewskiego podzielono na gwary. Komentarze uczniów znaleziono przy mapach wszystkich grup. Taki podział map zostanie zastosowany również w niniejszej pracy. Każdą z wyróżnionych grup, obejmującą w tym przypadku dane z map uczniów z Szawli i Poniewieża, można podzielić na mniejsze kategorie i omówić szerzej. Mapy z zaznaczonymi na nich obszarami językowymi, na których mówi się gwarą. Podkreślając lub obrysowując ośrodki poszczególnych obszarów językowych albo kolorując cały obszar danej strefy, w której mówi się gwarą, lecz nie wskazując, o jaką gwarę chodzi, mapy zaznaczyło 54 proc. uczniów z miasta Szawle i 26 proc. uczniów z miasta Poniewież7 (zob. rys. 2). 8Największą część tej grupy map stanowią takie, na których zaznaczone strefy językowe zwykle kojarzą się lub mogą kojarzyć każdemu użytkownikowi języka z konkretną gwarą (często również z regionem etnograficznym). Można przypuszczać, że bardzo często, zwłaszcza uczniowie z Szawli, wskazywali jako gwarowe takie ośrodki językowe zachodniej Litwy, jak Płungiany i Telsze, położone w sercu obszaru żmudzkiej świadomości etnicznej; niewątpliwie uczniowie musieli łączyć je z gwarą żmudzką (lub żmudzkim regionem etnograficznym). Oprócz nich prawdopodobnie za żmudzkie uznawano także często zaznaczane na mapie pobliskie ośrodki, na przykład: Możejki, Kretynga, Szyłele9. Jak wynika z przeglądu wszystkich ankiet, zaznaczone miejscowości, w których używa się gwary aukszockiej, a także ich skupiska tworzące zwarty obszar, w świadomości uczniów częściowo lub też 6 An. Regional Speech Zones (žr. Preston 1999: xxxiv). 7Aby nie zniekształcać dokładnych danych procentowych, mapy zaznaczone niejednoznacznie pominięto. Stanowią one 6 proc. wszystkich map. 8W artykule zastosowano następujące skróty kodowe oznaczające badanych: Šiaul – badani z gimnazjum w Szawlach, Pn – badani z gimnazjum w Poniewieżu. Liczby oddzielone łącznikami oznaczają grupy uczniów należących do różnych klas. Litery M i V wskazują płeć badanych. Cyfry następujące po literach oznaczają numery ankiet. 9Nie można było z dużą dokładnością określić, które samorządy rejonowe, w których mówi się gwarą, uczniowie wskazywali najczęściej (tj. przedstawić danych statystycznych), ponieważ wprowadzało ich w błąd kilka elementów mapy: położenie nazw siedzib samorządów rejonowych, na przykład Akmenė. Uczniowie prawdopodobnie kojarzyli tę nazwę nie z terytorium przypisanego jej samorządu, lecz z położonym bliżej samorządem rejonu telszańskiego. Można przypuszczać, że zaznaczanie utrudniał uczniom również fakt, iż na mapie nie podano nazw siedzib niektórych zaznaczonych samorządów, na przykład Rietavas, Taurogi, Pakruojis, Kupiškis czy Wiłkomierz. Straipsniai / Articles 125 LAURA GERŽOTAITĖ całkowicie pokrywają się z granicami etnograficznego regionu Auksztoty. Dlatego niewątpliwie z tą gwarą (tj. auksztocką) uczniowie obu miast musieli szczególnie często wiązać miejscowości położone w północnej i północno-wschodniej części Litwy, które na mapach zaznaczali najczęściej: Pasvalys, Biržai, Panevėžys, Utena, Rokiškis, Anykščiai, Molėtai i Ignalina. W południowej i południowo-zachodniej części obszaru języka litewskiego (zob. rys. 2), jak wynika z oznaczeń uczniów na mapach, gwarą mówi się najczęściej na obszarze obejmującym okolice Vilkaviškis, Marijampolė, Alytus, Lazdijai, a także Varėna. Brak komentarzy, a więc dodatkowych informacji, utrudnia stwierdzenie, z jaką gwarą (auksztocką) lub regionem (Dzukiją czy Suwalszczyzną) mogły być utożsamiane ośrodki obszarów językowych położone na tym obszarze. Na kilkunastu kolejnych mapach tej grupy uczniowie z miasta Šiauliai (takich oznaczeń nie odnotowano na mapach uczniów z Panevėžys) wskazali, że gwarą mówi się tylko w ich rodzinnym Šiauliai (tj. językowej ojczyźnie10) lub, rzadziej, także w okolicznych miejscowościach, na przykład w okolicach Plungė, Telšiai, Akmenė, Kelmė i Radviliškis. Można przypuszczać, że uczniom językowa ojczyzna mogła kojarzyć się z dwojaką realizacją gwarową – żmudzką (wskazują na to zaznaczone na zachód od Šiauliai okolice Plungė i Telšiai) oraz auksztocką (Radviliškis), nie tylko dlatego, że niewiele różni się ona od języka, którym sami się posługują. Utrwaleniu się w ich świadomości takiej wielorakiej realizacji językowej w aspekcie gwarowym mogła sprzyjać wiedza ukształtowana za pośrednictwem telewizji, radia i prasy, że region Šiauliai nie jest ani całkowicie żmudzki, ani całkowicie auksztocki. Na niektórych mapach (w obu miastach jest ich tyle samo) wskazano, że gwarą mówi się na całej lub niemal całej Litwie (odpowiednio zaznaczono ją w całości lub prawie w całości) albo tylko w największych miastach kraju i ich okolicach. Uczniowie nie utożsamili z żadną gwarą niektórych obszarów w środkowej części Litwy (Kėdainiai, Ukmergė, Jonava, Širvintos i Kaišiadorys) ani w jej południowo-wschodniej części (Švenčionys, Vilnius, Šalčininkai). Można to wyjaśnić tym, że miasta, w których w czasach sowieckich zbudowano ogromne fabryki podlegające władzom centralnym, nie były uznawane za strefy gwarowe, do których przyjeżdżali do pracy mieszkańcy nie tylko pobliskich miast. Południowo-wschodnia część obszaru języka litewskiego, zamieszkana przez wielu użytkowników innych języków, pozostawała pusta nawet na mapach dialektologów. Aż do początku XXI w. w litewskiej dialektologii nie podejmowano kwestii gwarowości regionów (zob. Mikulėnienė, Meiliūnaitė 2014). Mapy tej grupy nie były zbyt obszernie komentowane. Najwięcej i dość szczegółowo swoje mapy skomentowali uczniowie z Panevėžys. Można dostrzec niewielkie różnice między poglądami uczniów z różnych miast. Na mapach uczniów z Šiauliai dominują komentarze pozytywne, przeważnie o charakterze uogólniającym 10 An. Linguistic Homeland (žr. Diercks 2002: 51). 126 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose na przykład: „Wszystkie gwary są piękne, ponieważ stanowią dziedzictwo. Każda z nich jest swoista i różni się od języka ogólnego” (Šiaul_1(2)_M13), „Wszystkie gwary oceniam pozytywnie. Każdy człowiek jest wyjątkowy, a jego gwara dodaje mu uroku” (Šiaul_2(2)_M16), „Wszystkie gwary są różne i na swój sposób interesujące” (Šiaul_2(2)_M13). Ponadto, zdaniem uczniów z miasta Šiauliai, na obszarze gwary żmudzkiej, a także w obszarach językowych o charakterze żmudzkim, choć niewymienionych z nazwy, mówi się niezbyt zrozumiale i niepoprawnie, ale pięknie: „Gwara żmudzka jest dla mnie swoiście piękna, choć niezbyt poprawna” (Šiaul_1(2)_M11), „Język żmudzki uważam za trudny, «zniekształcony», ale piękny. A my, mieszkańcy Šiauliai, mówimy z «uciętymi końcówkami»” (Šiaul_3(3)_V16), „[Mažeikiai, Plungė, Telšiai] piękna, niepoprawna”11. Na obrzeżach map uczniów z Panevėžys dominują komentarze przypisane poszczególnym obszarom. Gwarowość ocenia się nie tylko według kryteriów: piękna czy brzydka, poprawna czy niepoprawna, lecz także zrozumiała czy niezrozumiała, śmieszna, interesująca, dziwna: „[Šiauliai] piękna”, „[Panevėžys] śmieszna”, „[Utena] brzydka, niepoprawna”, „[Kaunas] piękna, poprawna” (Pn_1_M20), „[Rietavas] bardzo piękna, niepoprawna”, „[Panevėžys] gwara śmieszna, drażniąca ucho, niepoprawna” (Pn_1_M19). Tylko na kilku mapach wskazano, że język Panevėžys, a więc językowego pokrewieństwa, i okolic jest niepoprawny (Pn_1_V10, Pn_1_M19). Warto zauważyć, że w świadomości uczniów z obu miast niepoprawność gwary żmudzkiej kojarzy się z niezrozumiałością (zob. także Aliūkaitė, Švarcienė 2009: 269), choć nie wyjaśniono szerzej, na czym miałaby ona polegać. Niepoprawność gwary auksztockiej uzasadnia się przyczynami językowymi, przede wszystkim „uciętymi” lub, jak się twierdzi, „odgryzanymi” końcówkami. Mapy z zaznaczonymi obszarami, określonymi pod względem dialektalnym. Mapy drugiej grupy różnią się od map pierwszej grupy tym, że uczniowie (Szawle – 18%, Poniewież – 38%) dodatkowo zapisali, jakim dialektem mówi się w wyróżnionych przez nich regionach językowych (zob. rys. 3). Podobnie jak na mapach pierwszej grupy, najczęściej zaznaczono tu (co znajduje odzwierciedlenie w ankietach uczniów z Szawli) centra regionów językowych zachodniej Litwy, które dość łatwo powiązać z dialektem żmudzkim: Płungiany, Telsze, Kretynga i inne. W okolicach Szawli, tj. okolice rodzinne, ich zdaniem, mówi się po auksztocku. Takie opinie uczniów, jak „dialekt szawelski jest piękny” (Šiaul_1(2)_M07), „piękny, bo sama nim mówię” (Šiaul_3(3)_M06), wskazują, że tak zwany kompleks niższości dialektu12 nie jest im właściwy, a badani czują się pewnie pod względem językowym. Jednakże 11 Komentarze uczniów – to, co poprawne, niekoniecznie jest oceniane pozytywnie – potwierdzają spostrzeżenia Fumio Inoue, poczynione po zbadaniu wyobrażeń respondentów z Wielkiej Brytanii na temat dialektów (Inoue 1999: 152). 12 An. Dialect (inferiority) Complex (žr. Inoue 1999: 148). Straipsniai / Articles 127 L A U R A G E R Ž O T A I T Ė RYS. 3. Przykład obszarów zaznaczonych na mapach i powiązanych z dialektem (Pn_1_M06) Opinie dotyczące rodzinnych okolic rzadko wyrażano na mapach uczniów z obu miast. Trudno powiedzieć, czy obserwacja ta potwierdziłaby się również na podstawie większej liczby takich map. Typowe strefy językowe auksztockie częściej wskazywali uczniowie z Poniewieża. Na ich mapach często wyróżniano również obszar rodzinnych okolic Poniewieża. Używany tam dialekt regionalny uczniowie oceniają w nieco szerszym kontekście, obejmującym obszary sąsiednich gwar; na przykład dialekt auksztocki używany w Paswalu i Poniewieżu jest dla nich „brzydki, niepoprawny, z uciętymi końcówkami” (Pn_1_M57), natomiast w Radziwiliszkach, Poniewieżu, Oniksztach i Ucianie jest „bardzo piękny, podoba mi się” (Pn_1_M57). Oprócz Poniewieża jako auksztockie wskazano także centra kilku innych regionów – Birż, Paswalu i Onikszt. Na pozostałej części obszaru języka litewskiego mówi się już nie dialektem auksztockim, lecz – jak wynika z komentarzy uczniów – dialektami suwalczyków i dzuków, wyróżnionymi na podstawie etnograficznej. Według wiedzy uczniów dialektem suwalczyków mówi się głównie w okolicach Kazlų Rūdy, Mariampola i Wyłkowyszek, natomiast dialektem dzuków – w okolicach Oran i Olity, położonych w jądrze regionu kulturowego Dzukii (Ragauskaitė, Daugirdas 2010–2011: 23). Warto zauważyć, że znaczną część map zaliczonych do omawianej grupy uczniowie oznaczyli bardzo nieczytelnie. Na niektórych mapach, na których dość wyraźnie 128 A c t a L i n g u i s t i c a L i t h u a n i c a LXXIV Dialektalna samoświadomość młodych mieszkańców Szawli i Poniewieża: granice na mapach mentalnych RYC. 4. Przykład obszaru zaznaczonego na mapie i (nie)przypisanego do dialektów (Pn_1_M83) zaznaczono i dokładnie nazwano obszary dialektalne, zawsze pozostają też takie, przy których lub o których nie napisano nic (zob. ryc. 4). Na innych mapach uczniowie z Poniewieża, którzy na różne sposoby wyodrębnili regiony językowe, w których — ich zdaniem — mówi się gwarą, na obrzeżach map zwykle opisywali swoją gwarę tak: „na północnym wschodzie Litwy mówi się po aukštaitijsku. Na północnym zachodzie — po żmudzińsku” (Šiaul_2(2)_M02, Pn_1_M15) (zob. ryc. 5). Na samych mapach (zob. ryc. 5) obszary zaznaczone kolorem i przypisane do jednego lub drugiego dialektu często nie są wyraźnie oddzielone. Z takich map trudno zrozumieć, gdzie przebiega wyobrażana przez uczniów granica między północnym zachodem (tj. Żmudzią) a wschodem (tj. Auksztotą), dlatego trudno wnioskować o postrzeganej przez uczniów przynależności dialektalnej niektórych obszarów językowych, a więc i o ich dialektalnej samoświadomości. Mapy pierwszej, a zwłaszcza drugiej grupy (nawet jeśli oznaczenia są niejasne) pokazują, że w świadomości uczniów mocno zakorzeniony jest nie tylko dwudzielny system dialektalny (żmudzki i aukštaitijski), lecz także wykształcony na podstawie etnograficznej system czteroczłonowy: Żmudzini, Auksztoci, Dzūkowie, Suwalszczanie (Suwałczanie) (zob. ryc. 6).13 13 Takie same wyniki uzyskano w badaniach postaw młodych Żmudzinów, a także studentów z różnych miast (Aliūkaitė 2011: 211; 2013: 12). Straipsniai / Articles 129 LAURA GERŽOTAITĖ RYC. 5. Przykład niejasno zaznaczonego na mapie obszaru przypisanego do dialektów (Pn_1_M37) Dominuje ona na mapach uczniów klas gimnazjalnych z obu miast14. Tylko na kilku z nich (Pn_1_M30, Pn_1_M31) zaznaczono, że południowa i południowo-zachodnia część obszaru języka litewskiego jest pod względem dialektalnym również aukštaitijska. Tylko jeden uczeń wie, że pod względem etnograficznym obszar języka litewskiego dzieli się nie na cztery, lecz na pięć regionów15. Na dostępnych mapach strefa przypadająca na południową część wspomnianego piątego regionu, tj. Litwy Mniejszej, 14 Wyniki ankiety przeprowadzonej w 2010 r. na potrzeby prac przygotowawczych do projektu „Język litewski: ideały, ideologie i przełomy tożsamościowe” wykazały, że w świadomości zwykłych użytkowników języka dwudzielną klasyfikację dialektów języka litewskiego coraz częściej uzupełniają dwa elementy: dialekty dzūkijski i suwalski. Uważa się, że taka klasyfikacja z jednej strony odzwierciedla pewną wiedzę o podziale obszaru języka litewskiego na regiony, z drugiej zaś — nie wszystkie cechy dialektalne, na podstawie których wyróżnia się dialekty litewskie, są jednakowo istotne dla każdego użytkownika języka. Funkcję cech dystynktywnych mogą pełnić także te cechy, które zwykle jej nie pełnią, np. tzw. dzūkowanie (Aliūkaitė 2013: 22). Taki czteroczłonowy system dialektów wprowadzono, aby omówić wyniki analizy dialektów litewskich w miastach Litwy (więcej zob. Ramonienė, Krupickaitė 2013: 16–17, 40–53; Krupickaitė, Baranauskienė 2013: 40–51). 15 Do regionu Litwy Mniejszej gmina rejonowa w Szyłokarczmie została ponadto przypisana na jednej mapie ucznia z Poniewieża należącego do trzeciej grupy (Pn_1_V21). 130 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Dialektalna świadomość młodych użytkowników gwary szawelskiej i poniewieskiej: granice na mapach mentalnych RYC. 6. Gwary języka litewskiego w opinii uczniów (Šiaul_1(2)_M25) na przykład część okolic Jurbarkasu uczniowie częściej określali jako obszar gwar auksztockich (suwalskich), rzadziej żmudzkich, a niektórych w ogóle nie zaznaczali ani nie opatrywali komentarzem. Należy dodać, że choć z punktu widzenia dialektologii taki podział nie jest ścisły, to jednak, jak twierdzi Aliūkaitė (2011: 211), w badaniach dialektologii percepcyjnej „granice wyczucia językowego”, wyznaczające granice dialektów na mapie kognitywnej, rzadko pokrywają się z granicami „rzeczywistości językowej”. Z niektórych map tej grupy (nie ma ich wiele) wynika, że nie wszyscy uczniowie w ogóle orientują się, jak rozmieszczone są gwary, a nawet regiony, na podstawie których niemal wszyscy dzielą Litwę na cztery obszary gwarowe. Można zrozumieć pomylenie sąsiadujących ze sobą obszarów auksztockich zachodnich i południowych, czyli z etnograficznego punktu widzenia odrębnych obszarów Suwalszczyzny i Dzukii. Trudno znaleźć wyjaśnienie, dlaczego gwarą auksztocką południową, czyli po dzukijsku, mówi się w północnej części gwary żmudzkiej, a więc w jej centrum, natomiast po żmudzku — na wschodnim krańcu Litwy. W świadomości niektórych młodych użytkowników gwar szawelskiej i poniewieskiej ukształtowały się zatem nieprecyzyjne lub niejasne wyobrażenia granic nie tylko gwarowych, omawianych w niniejszym artykule, lecz także regionów etnograficznych. Komentarze uczniów umieszczone na obrzeżach map jedynie uzupełniają informacje przedstawione na samych mapach. Uczniowie z Szawli określili jako żmudzkie Straipsniai / Articles 131 LAURA GERŽOTAITĖ i ocenili (jako piękne lub brzydkie, poprawne lub niepoprawne) obszary językowe zaznaczone w północno-zachodniej części Litwy, co do których nie mieli wątpliwości. Strefy zaznaczone przez nich w części północnej i północno-wschodniej na tych mapach najczęściej jedynie oceniono. Ich przynależność gwarowa (tj. auksztocka) była wskazywana bardzo rzadko. Uczniowie z Poniewieża zaznaczyli, nazwali i ocenili obszary znajdujące się na terenie obu gwar. Należy dodać, że uwagi gimnazjalistów z Szawli zamieszczone na mapach tej grupy wskazują na dość przychylne nastawienie do gwary żmudzkiej. W większości przypadków nie jest ona ani zrozumiała, ani piękna, ale „na swój sposób interesująca” (Šiaul_1(2)_M25). Dla uczniów z Poniewieża gwara żmudzka jest często nie tylko „piękna i interesująca” (Pn_1_M38), „[...] pięknie brzmiąca, bardzo swoista [...]” (Pn_1_M41), lecz także „[...] wyjątkowa” (Pn_1_M05). Wiadomo, że jednym z najważniejszych czynników decydujących o atrakcyjności gwary jest jej zgodność z tak zwanym językiem standardowym używanym w telewizji i radiu (Aliūkaitė 2011: 211). Z nastawienia uczniów, z których większość w ankietach deklaruje, że zna gwarę szawelską lub auksztocką, a rzadziej żmudzką, wynika, że gwara żmudzka, choć nie spełnia tego kryterium, jest przez uczniów oceniana bardzo przychylnie i cieszy się niemałym prestiżem. Podobnie uczniowie z obu miast ocenili gwarę auksztocką. W przeciwieństwie do żmudzkiej jest ona „[...] zwyczajną, typową gwarą” (Pn_1_V41), „[...] bardzo dobrze znaną” (Pn_1_M29), a więc zrozumiałą, jednak w niektórych konkretnych obszarach językowych, na przykład w okolicach Birż i Rokiszek — „[...] prostacka, szorstka” (Pn_1_M18), w okolicach Poniewieża — „[...] wiejska [...]” (Pn_1_M10), a w okolicach Onikszt — „[...] dziwna” (Pn_1_M08). Badanie przeprowadzone w miastach Litwy przez Dovilė Krupickaitė i Viktoriję Baranauskienė wykazało, że za najbardziej prestiżową i najbardziej typową mieszkańcy dużych miast uznawali nie gwarę żmudzką, lecz auksztocką (Krupickaitė, Baranauskienė 2013: 43). Należy dodać, że respondenci wyróżnili także gwarę żmudzką, która, jak twierdzą, konkuruje z suwalską. Mapy, na których (dość) wyraźnie wskazano granicę między gwarami żmudzkimi i auksztockimi. Obszar języka litewskiego podzieliło według gwar 28 proc. gimnazjalistów z Szawli i 36 proc. gimnazjalistów z Poniewieża16. Aby omówić relację między granicą rozdzielającą gwary (regiony) a granicą w świadomości uczniów, zestawiono dostępne mapy z mapą gwar języka litewskiego (zob. ryc. 7). 16 Aby nie zniekształcić precyzyjnych danych wyrażonych w procentach, nie uwzględniono map oznaczonych niejasno. Stanowią one 3 procent wszystkich map. 132 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Świadomość dialektalna młodych mieszkańców okolic Szawli i Poniewieża: granice na mapach mentalnych 7 RYS. Przykład oznaczania dialektów litewskich i ich granic na mapach uczniów (Pn_1_V58)17 Granica dialektów żmudzkiego i auksztockiego wyznaczona na mapach wielu uczniów (zob. przykład takiego oznaczenia na rys. 7) aż do okolic Kielm i Rosień odpowiada granicy wskazywanej przez dialektologów. Idąc dalej na południe, obszar dialektu żmudzkiego na mapach jest często nieco mniejszy: nie obejmuje niewielkich części okolic Rosień i Jurborka, które językoznawcy zazwyczaj uznają za żmudzkie. Na samym południu obszar tego dialektu uczniowie bardzo często nieco powiększają, zaliczając do niego auksztocką strefę Pojegów. Rejestracja obszarów językowych zaznaczonych na mapach (a zatem uznawanych za dialektalne), leżących na granicy dwóch dialektów lub nieco od niej oddalonych po obu stronach, pokazuje, że obiektywne granice dialektów (wyznaczane przez językoznawców na podstawie cech językowych) i granice subiektywne (istniejące w świadomości zwykłych użytkowników) nieco się różnią18 (zob. tabelę). 17 Na mapie przybliżoną granicę dialektów żmudzkiego i auksztockiego oznaczono czarną linią przerywaną (zob. LKA I, mapa nr 1). 18 Przeprowadzone badania wykazały, że mieszkańcy największych miast Litwy dobrze znają granicę dialektów żmudzkiego i auksztockiego (Krupickaitė, Baranauskienė 2013: 40–53). Straipsniai / Articles 133 LAURA GERŽOTAITĖ TABELA. Wschodnia granica dialektu żmudzkiego w opinii uczniów ze Szawli i Poniewieża¹⁹ Obszary językowe; Ż+A²⁰; Ż+A²; Ż+S?; Ż+?; Ż; Ż?; A; A?; S+?;? (?+?); S; M¹; Szawle; Pokroje; Szyłele; Kielmy; Radziwiliszki; Rosieje; Jurbork; Taurogi; Pojegi; Szyłokarczma; Możejki; Okmiany; Janiszki; Telsze 134 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose Znaczna część uczniów z miasta Szawle (zob. tabelę) wyznaczała północną granicę między dwoma dialektami na styku okolic Okręgu i Janiszek. A zatem strefę Okręgu lub jej część zaliczali oni do dialektu żmudzkiego. Uczniowie z miasta Poniewież często przesuwali tę granicę jeszcze bardziej na wschód, zaliczając do obszaru dialektu żmudzkiego nie tylko okolice Okręgu, lecz także okolice Janiszek i Radziwiliszek lub ich części, uznawane przez językoznawców za auksztockie (zob. tabelę). Granicę dialektów mniej więcej w połowie regionu Szawli (zob. rys. 8) nieco częściej wyznaczali tylko uczniowie z Szawli. Granicę między dialektem żmudzkim a auksztockim w połowie tego obszaru wyznaczyło tylko kilku uczniów z Poniewieża. Na mapach zaliczonych do omawianej grupy prawie wszyscy uczniowie z Poniewieża uznawali obszar Szawli za żmudzki (zob. rys. 9). Przynależność dialektalna strefy Kelm okazała się dość oczywista dla uczniów z obu miast. Prawie wszyscy młodzi mieszkańcy Poniewieża i znaczna część uczniów z Szawli wskazali, że mówi się tam po żmudzku. Na mapach kilku respondentów ankietowanych w mieście Szawle (podobnie jak w pracach dialektologicznych), w przeciwieństwie do map respondentów z Poniewieża, w okolicach Kelm wyznaczono granicę nie jednego, lecz dwóch dialektów — żmudzkiego i auksztockiego. Region Rosieni, jak wynika z map młodzieży z miasta Szawle, można zaliczyć do obszaru dialektu żmudzkiego tylko umownie. Podobne wyniki uzyskano po zestawieniu danych z map uczniów z Poniewieża. Obszar Jurborka bardzo często w ogóle nie był zaznaczany przez uczniów z Szawli. Gimnazjaliści z Poniewieża zaliczali terytorium gminy Jurbork do dialektu żmudzkiego. Ustalenie przynależności dialektalnej obszaru Pagėgiai (w dialektologii uznawanego za obszar zachodnioauksztockiego dialektu kowieńskiego) było trudne dla uczniów z obu miast. Większość młodzieży z Szawli nie potrafiła powiązać tej strefy z żadnym konkretnym dialektem. Pozostali uznawali ją za żmudzką. Prawie wszyscy uczniowie z Poniewieża, w tym nawet ci, którzy dość dokładnie odróżniali Żmudzinów od Auksztotów, wskazali jako żmudzki obszar Pagėgiai, który pod względem dialektalnym jest auksztocki. Młodzi mieszkańcy Szawli i Poniewieża niemal zgodnie zaliczali obszar Szyłele, podobnie jak Szyłokarczmy, do dialektu żmudzkiego. 19 W dialektologii linia wyznaczona przez miejscowości wyróżnione w tej tabeli pogrubioną czcionką oznacza granicę między dialektami żmudzkim i auksztockim (zob. LKA I, mapa nr 1). 20 W tabeli podano następujące skróty jednostek dialektalnych (etnograficznych) wskazanych przez młodych respondentów: Ž – dialekt żmudzki, A – dialekt auksztocki, S – dialekt suwalkijski, ML – Mała Litwa. Znak zapytania oznacza obszary językowe uznane przez uczniów za dialektalne, ale niepowiązane z żadnym dialektem. Do rozróżnienia odpowiedzi respondentów z Szawli i Poniewieża wybrano skróty nazw ich miast: Šl i Pn. 21 W nawiasach podano liczbę wystąpień. Straipsniai / Articles 135 LAURA GERŽOTAITĖ 8 RYS. Dialektalna przynależność obszarów pogranicznych w opinii uczniów szkół średnich z Szawli 136 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Świadomość dialektalna młodych mieszkańców Szawli i Poniewieża: granice na mapach mentalnych 9 RYS. Dialektalna przynależność obszarów pogranicznych w opinii uczniów szkół średnich z Poniewieża Straipsniai / Articles 137 LAURA GERŽOTAITĖ Z powyższych rozważań wynika, że na mapach niektórych młodych mieszkańców Szawli i Poniewieża postrzeganie geograficznych granic dialektu żmudzkiego jest bardzo zróżnicowane: na jednych mapach granica obszaru żmudzkiego jest nieznacznie lub nieco bardziej przesunięta na wschód, na innych zaś obszar ten zostaje znacznie zawężony na zachodzie. Młodym uczestnikom badania trudno było określić obszar dialektu auksztockiego. Uczniowie, jak wynika z map i ich komentarzy, wyróżniają jedynie północny i północno-wschodni obszar Litwy, gdzie mówi się po auksztocku (a więc niemal całą etnograficzną Auksztotę), w którym, jak wskazują, częściej używa się dialektu auksztockiego, znacznie rzadziej zaś dialektów północnoauksztockiego i wschodnioauksztockiego (zob. rys. 7). Bardzo podobnie określono obszar dialektu auksztockiego także na mapach uczniów ankietowanych w ramach badania przeprowadzonego w innych miastach Litwy. Uczniowie z Szawli i Poniewieża, a także z innych miast, bardzo rzadko zaznaczali, że również w południowo-zachodniej części Litwy mówi się po auksztocku (Šiaul_2(3)_V08, Šiaul_2(3)_V10). Najczęściej południowo-zachodni obszar języka litewskiego określano jako dialekt suvalkijski (Šiaul_2(2)_M08), Suwałkowie (Šiaul_2(3)_M04), suvalkijski (Pn_1_M01), Suwałków (Pn_1_M42). Jak zauważa Rima Bakšienė (Bakšienė 2015: 8), świadczy to o tym, że „z perspektywy przeciętnego użytkownika Suwałkowie stanowią odrębną jednostkę terminologiczną; w świadomości przeciętnego użytkownika nie jest rzeczą zwyczajną zaliczanie ich do Auksztotów”. Za odrębną jednostkę terminologiczną należy uznać także Dzuków, czyli w ujęciu terminologicznym Auksztotów południowych, których obszar na mapach uczniowie wyodrębniali albo osobno, albo łącznie z wymienionymi Suwałkami. Młodzi uczestnicy ankiety szczególnie często mylili te dwa obszary22. Niektórzy uczniowie z innych miast, na przykład reprezentujący gimnazja w Birżach, ankietowani w ramach projektu, jak wynika z ich map, napisali, że po prostu nie wiedzą, jakim dialektem mówi się na tym obszarze, albo w ogóle go nie zaznaczyli. Nieliczne komentarze uczniów z Szawli umieszczone na obrzeżach map (przypomnijmy, że do tej grupy można było zaliczyć bardzo niewiele map) nie różnią się pod względem dialektów od dopisków uczniów z Szawli na mapach drugiej grupy. Dialekt żmudzki jest dla nich „bardzo piękny, oczywiście trudny do zrozumienia, ale prawdziwy (niepoprawny)” (Šiaul_2(3)_M07). Dialekt auksztocki, zwłaszcza w opinii gimnazjalistów z Poniewieża, jest rodzimy, a zatem najpiękniejszy i najbliższy („Dialekt wschodnioauksztocki. Jest mi najbliższy” (Pn_1_V53)), najbardziej zrozumiały („[...] mowa ludzi z Auksztoty jest dla mnie najbardziej zrozumiała” (Pn_1_M80), „Po auksztocku – moim zdaniem to najbardziej zrozumiały dialekt” (Pn_1_V22)) i najpoprawniejszy, ponieważ „[...] najbardziej przypomina język ogólny” (Pn_1_M52). 22 Podobne wyniki uzyskał Žilvytis Šaknys: młodym przedstawicielom młodego pokolenia szczególnie trudno było określić granice regionu Dzukii (Šaknys 2012: 135). 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose WNIOSKI Na podstawie wyników analizy danych zebranych w zadaniu polegającym na pracy z mapą, przeprowadzonym wśród uczniów starszych klas gimnazjalnych w miastach Szawle i Poniewież, w wielu przypadkach sformułowano takie same wnioski jak w badaniach przeprowadzonych wcześniej zgodnie z zasadami dialektologii percepcyjnej. Większość młodych użytkowników języka dość precyzyjnie zaznaczyła na mapie i nazwała obszary gwarowe Żmudzi i Auksztoty, które budzą najmniej wątpliwości i mają charakter prototypowy. Na niemałej części map wskazano, że gwarą mówi się jedynie w rodzinnych stronach lub także w otaczających je okolicach. Wbrew twierdzeniom zawartym w badaniach etnologów uczniowie dość dobrze znają system litewskich gwar — auksztockich i żmudzkich: wyznaczona w dialektologii granica między nimi w znacznej mierze pokrywa się z izoglosami odzwierciedlającymi percepcję młodych respondentów, widocznymi na mapach. Obszar gwary auksztockiej ukształtowany w samoświadomości młodych użytkowników gwary szawelskiej i poniewieskiej obejmuje wyłącznie dialektologicznie wyodrębnioną zachodnią Auksztotę szawelską oraz część wschodniej Auksztoty. Pozostały obszar języka litewskiego, którego nie wiążą oni z gwarą auksztocką, określa się nazwami suwalczan (lub Suwałków) i Dzuków, wyznaczającymi regiony etnograficzne. LITERATŪRA Aliūkaitė Daiva 2007: Tarminio kalbėjimo estetinė vertė: nuostatų tyrimas. – Tekstai ir kontekstai 1, 211–223. Aliūkaitė Daiva 2008: Tarminio kalbėjimo suprantamumas: apriorinės eilinių kalbos bendruomenės narių nuostatos. – Lietuvių kalba 2. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/4/4. Aliūkaitė Daiva 2009: Perceptyviniai dialektų tyrimai: mentalinis žemėlapis. – Respectus Philologicus 15(20), 164–179. Aliūkaitė Daiva 2011: Jaunųjų žemaičių raiškos idealai: sąmoningosios nuostatos. – Respectus Philologicus 20(25), 209–220. Aliūkaitė Daiva 2013: Horizontalusis ir vertikalusis kalbos kontinuumo skaidumas: XXI amžiaus kalbėjimo variantai paprastojo kalbos vertintojo požiūriu. – Taikomoji kalbotyra 2. Prieiga internete: http://taikomojiikalbotyra.lt/lt/2013/03/horizontalusis-ir-vertikalusis-kalbos-kontinuumo-skaidumas-xxi-amziaus-kalbejimo-variantai-paprastojo-kalbos-vertintojo-poziuriu. Straipsniai / Articles 139 LAURA GERŽOTAITĖ Aliūkaitė Daiva, Merkytė Erika 2009: Sociolingvistinis terminų kodų taisyklingumo tyrimas. – Kalbos kultūra 82, 259–274. Bakšienė Rima 2015: Terminio kalbėjimo savivertė ir gyvybingumas: XXI a. pradžios Šakių ir Jurbarko šnektos. – Lietuvių kalba 9. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/viewFile/172/140. Dailey-O’Cain Jennifer 1999: The Perception of Post-Unification German Regional Speech. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, ed. by Dennis R. Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 227–242. Diercks Willy 2002: Mental Maps. Linguistic-Geographic Concepts. – Handbook of Perceptual Dialectology 2, ed. by Daniel Long, Dennis R. Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 51–70. Evans Betsy 2002: Attitudes of Montreal Students towards Varieties of French. – Handbook of Perceptual Dialectology 2, ed. by Daniel Long, Dennis R. Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 71–93. Inoue Fumio 1999: Subjective Dialect Division in Great Britain. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, ed. by Dennis R. Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 161–176. Inoue Fumio 1999a: Classification of Dialects by Image. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, ed. by Dennis R. Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 147–159. Kalnius Petras 2006: Aukštaitijos ir Žemaitijos paribio vietinių gyventojų savimonė. – Lietuvos etnologija 6(15), 95–121. Kalnius Petras 2006a: Aukštaitiškumas lietuviškosios tapatybės kontekste. – Aukštaičių tapatumo paieškos, sud. Vitalija Vasiliauskienė. Kaunas: Žiemgalos leidykla, 66–88. Krupickaitė Dovilė, Baranauskienė Viktorija 2013: Regioniniai kalbų vartojimo Lietuvos miestuose ypatumai. – Miestai ir kalbos 2. Sociolingvistinis Lietuvos žemėlapis, sud. Meilutė Ramonienė. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 9–20. LKA I – Lietuvių kalbos atlasas 1. Leksika, ats. red. Kazys Morkūnas. Vilnius: Moks-las, 1977. Long Daniel 1999: Geographical Perception of Japanese Dialect Regions. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, ed. by Dennis R. Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 177–198. 140 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose Mikulėnienė Danguolė, sud. ir aut., Meiliūnaitė Violeta, sud. ir aut. 2014: XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai). Vilnius: Briedis. Papaurelytė Silvija, Župerka Kazimieras 2010: Lietuvos etninių sričių gyventojų charakterio bruožai kalbos pasaulėvaizdyje. – Kalbos kultūra 83, 185–201. Petrulis Valdas 2005: Žemaitijos etninės savimonės regiono erdvinė struktūra. – Geografijos metraštis 38(1), 163–175. Preston Dennis 1989: Perceptual Dialectology: Nonlinguists’ Views of Areal Linguistics. Dordrecht: Foris. Preston Dennis 1999: Introduction. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, ed. by Dennis R. Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, xxiii–xl. Preston Dennis 1999a: A Language Attitude Approach to the Perception of Regional Variety. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, ed. by Daniel Long, Dennis R. Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 359–373. Ragauskaitė Alma, Daugirdas Vidmantas 2010–2011: Dzūkijos kultūrinis regionas. – Annales Geographicae 43–44, 16–28. Ramonienė Meilutė, Krupickaitė Dovilė 2013: Įvadas. Miestai ir sociolingvistika. – Miestai ir kalbos 2. Sociolingvistinis Lietuvos žemėlapis, sud. Meilutė Ramonienė. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 9–20. Savoniakaitė Vida 2003: Aukštaičiai apie savo tradicinę kultūrą. – Tautosakos darbai 18(25), 120–133. Savoniakaitė Vida 2007: Bendra, bet sava: apie šiuolaikinius aukštaičius. – Lietuvos kultūra. Aukštaitijos papročiai, sud. Rasa Paukštytė-Šaknienė, Vida Savoniakaitė, Žilvytis Šaknys, Irma Šidiškienė. Vilnius: LII leidykla, 120–133. Šaknys Žilvytis 2012: Etnografiniai regionai Lietuvoje: šiuolaikinio jaunimo požiūris. – Tautosakos darbai 43, 126–142. Straipsniai / Articles 141 LAURA GERŽOTAITĖ Dialectal Self-awareness of the Young Inhabitants of Šiauliai and Panevėžys: Borders in Mental Maps SUMMARY The dialectal images that reveal the dialectal self-awareness of the schoolchildren of two cities – Šiauliai and Panevėžys – are discussed in the article. A questionnaire designed according to the principles of sociolinguistics, dialectology and perceptive dialectology served as a research tool. The data collected according to the first task in the questionnaire – the mental map – were drawn on in this work. Most attention was devoted to the analysis of the subjective maps (existing only in the self-awareness of the ordinary language user), which revealed the Lithuanian dialectal classification. The analysis of the data of the task of the map collected in the cities of Šiauliai and Panevėžys in most cases led to the same conclusions which had already been drawn when employing the methods of perceptive dialectology. In the given map most young language users rather precisely marked and named the areas of the prototypical Samogitian and Aukštaitian dialects, which raised no doubts. It was pointed out in the greater part of the maps that the dialects were only spoken in native areas or also in the surrounding environs. The schoolchildren were a little more in favour of the not very regular but beautiful dialect of the Samogitian dialectal area or the dialect of the neighbouring Šiauliai region. Contrary to some ethnologists’ research, the analysis of the data gathered in border towns demonstrated that the schoolchildren are rather well aware of the border between the Lithuanian dialects – Samogitian and Aukštaitian – drawn in dialectology. Nevertheless, the binary classification of Lithuanian dialects given by dialectologists and the one existing in the self-awareness of the nave language user is different. In the self-awareness of the young responders the language area attributed to the Aukštaitian dialect encompasses one-third of the area of this dialect only. Quite a large area of the rest of the Southern and South-western dialectological Aukštaitian is comprised of the people of Suvalkija and Dzūkija who are considered dialectal units by ordinary language users. Įteikta 2016 m. sausio 8 d. LAURA GERŽOTAITĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308, Vilnius, Lietuva [email protected] 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV