Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose

Straipsniai / Articles 121 LAURA GERŽOTAITĖ Lietuvių kalbos institutas, Vilniaus universitetas Mokslinių tyrimų kryptys: arealiniai baltų kalbų tyrimai, geolingvistika, dialektologija. ŚWIADOMOŚĆ DIALEKTALNA MŁODYCH MIESZKAŃCÓW SZAWEL I MIESZKAŃCÓW PONIEWIEŻA: GRANICE NA MAPACH MENTALNYCH1 Dialectal Self-awareness of the Young Inhabitants of Šiauliai and Panevėžys: Borders in Mental Maps STRESZCZENIE W artykule omówiono badanie świadomości dialektalnej młodych mieszkańców Szawel i Poniewieża. Materiał badawczy stanowią dane z jednego z najważniejszych zadań dialektologii percepcyjnej – mentalnej mapy dialektów. Analiza materiału zebranego w miastach położonych na pograniczu dialektów lub w jego pobliżu wykazała, że przedstawiona przez dialektologów binarna klasyfikacja dialektów litewskich różni się od tej istniejącej w świadomości zwykłego użytkownika języka. Młodzi respondenci skłonni są przypisywać gwarze auksztaickiej jedynie niewielką część obszaru tej gwary wskazanego w pracach dialektologów. Znaczna część pozostałego terytorium gwary auksztaickiej przypada na uważanych za odrębne jednostki gwarowe Dzuków i Suwalczan. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, mapa mentalna, klasyfikacja gwar, region etnograficzny 1 Serdecznie dziękuję prof. dr. za cenne rady przy przygotowywaniu artykułu. Danguole Mikulėniene oraz dr. doc. Daivie Aliūkaitė. LAURA GERŽOTAITĖ 122 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV ADNOTACJA Artykuł przedstawia badania nad świadomością dialektalną młodych mieszkańców miast Szawle i Poniewież. Dane mentalnej mapy dialektalnej, które analiza materiału zebranego na is one of the most important tasks in perceptive dialectology, serve as research material. pograniczu dialektów lub w pobliskich miejscowościach wskazała, dowodzą, że binarna klasyfikacja dialektów litewskich przedstawiana przez dialektologów i ta istniejąca w świadomości użytkowników języka potocznego różnią się. Młodzi respondenci mają tendencję do przypisywania dialektowi aukštockiemu niewielkiego obszaru dialektu wyznaczonego w pracach dialektologów. Dość rozległe pozostałe terytorium dialektu aukštockiego przypisują mieszkańcom Dzukii i Suwalszczyzny, które uznaje się za odrębne jednostki dialektalne. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, mapa mentalna, klasyfikacja dialektów, region etnograficzny. XXI a. pradžioje ne tik lietuvių tarmėtyroje, bet ir etnologijoje padaugėjo tyrimų, apibendrinančių ne tik objektyvųjį (moksliškai pagrįstą), bet ir subjekwłaściwy (oparty na samoświadomości) obraz dialektu lub regionu. Wśród językoznawców jako najliczniejsze i najbardziej wyczerpujące należy mai (Aliūkaitė 2007: 211–223; 2008; 2009: 164–179; 2011: 209–220). Juose, remiantis perceptyviosios dialektologijos teorinėmis nuostatomis, atskleisti ne tik wymienić badania Daivy Aliūkaitė dotyczące nie tylko obiektywnych (opisanych przez naukowców), lecz także subiektywnych (postrzeganych przez zwykłych użytkowników języka) cech gwarowego mówienia wschodnich aukštaitów anykštėnów; wspomina się również o subiektywnych izoglosach rozgraniczających gwary, istniejących w świadomości zwykłego użytkownika. Podobne wzmianki można znaleźć także w badaniach etnologów poświęconych zagadnieniom samoświadomości. Badanie przeprowadzone przez Petrasa Kalniusa niemal dekadę temu wzdłuż wskazanej przez dialektologów granicy między gwarami żmudzkimi i aukštockimi wykazało, że „dla współczesnych Żmudzinów przy utożsamianiu się i odróżnianiu od nie-Żmudzinów najważniejszym wskaźnikiem jest nie zamieszkiwane terytorium, […] lecz inny język” (Kalnius 2006: 116). Ustalono, że „absolutna większość respondentów nie zna […] uznanej przez językoznawców granicy rozdzielającej gwary żmudzkie i aukštockie […]. Ich zdaniem Żmudź kończy się tam, gdzie zaczynają się mieszkańcy mówiący inaczej niż my, których język, ich zdaniem, jest nieco odchylony od normy” (Kalnius 2006: 116). Doszli do wniosku, że „jeśli za linię orientacyjną przyjąć granicę rozdzielającą dialekty, wyznaczoną przez językoznawców, izofona samoświadomości waha się od niej w obie strony w obrębie pasa o łącznej Artykuły / Articles 123 Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose szerokości prawie 40 km” (Kalnius 2006: 116). Znacznie skurczony obszar żmudzkiej świadomości etnicznej; na kształtujące się jego peryferie wchodzą znaczne skrawki północnego i południowego dialektu żmudzkiego z okolicami Rietãvo, Palangõs, Kretingõs, Mažekių, Akmẽnės, Raséinių, Taurags (Petrulis 2005: 167–168; Kalnius 2006a: 78–80). Badania wykazały, że także Auksztoci określają swoją regionalną tożsamość kulturową za pomocą języka (Savoniakaitė 2003: 121–126; 2007: 180). Należy zauważyć, że zlokalizowanie obszaru aukštaitijskiej świadomości dialektalnej (a nie regionalnej) nie jest proste, ponieważ używane w języku codziennym nazwy dialektów tylko częściowo pokrywają się z nazwami podawanymi przez dialektologów: w obu przypadkach Żmudzinami nazywa się grupę ludzi mieszkających na tym samym lub prawie tym samym terytorium. 186–187). Auksztotami określa się zazwyczaj jedynie większą część zachodnich Auksztotów szawelskich i wschodnich Auksztotów z klasyfikacji dialektów litewskich. Mieszkańców pozostałego obszaru dialektu aukštaitijskiego zwykle nazywa się Dzukami i Suwalczanami (lub Suwałkami) (Papaurėlytė, Župerka 2010: Przedmiotem niniejszego artykułu są klasy gimnazjalne (9–12) Šiauli i Pãnevėžio mleivių mentaliniai tarmių žemėlapiai2. Cel – przeanalizowanie świadomości dialektalnej uczniów różnych wielkich miast. skleidžiančius tarmių vaizdinius. Materiał badawczy – zgromadzone w ramach projektu Miejsce języka standardowego na mentalnej mapie języka litewskiego3 dane z ankietowych zadań z mapą, wypełnionych przez 2844 uczniów gimnazjów w Szawlach i Poniewieżu. W artykule oparto się na materiale z pierwszego zadania ankiety Ocena mowy dialektalnej i języka standardowego, przygotowanej podczas badania (zob. rys. 1). Na mapie, na której zaznaczono granice samorządów i większość ich centrów5, uczniowie mieli nie tylko zaznaczyć, gdzie mówi się dialektem, lecz także napisać, jakim dialektem, oraz ocenić mowę dialektalną. Przegląd ankiet młodych respondentów, przebadanych w ramach projektu nie tylko w Szawlach i Poniewieżu, lecz także w innych miastach Litwy (Kretyndze, Birżach, Kupiszkach, Mereczu), pokazuje, że zadanie z mapą wszyscy uczniowie wykonali 2 W badaniach dialektologii percepcyjnej pojęcie mapy mentalnej (ang. Mental Map) wskazuje, jaki obraz miejscowości lub grup miejscowości wyłania się w świadomości zwykłych użytkowników języka. W ten sposób ujawnia się przestrzenno-językowa orientacja zwykłych członków wspólnoty językowej (Diercks 2002: 52; Aliūkaitė 2009: 166). Mentalną mapę dialektów (ang. Mental Map of Dialects) można określić jako subiektywny podział dialektów (Inoue 1999: 161). 3 Projekt realizowany jest ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego. Kierowniczka projektu dr hab. Daiva Aliūkaitė. 4 Nie wykonało pierwszego zadania z mapą, tj. w żaden sposób nie zaznaczyło map, 10 proc. Szawli i 2 proc. gimnazjalistów z miast Pãnevėžys. 5 W dialektologii percepcyjnej, stosując technikę mapy (szerzej zob. Preston 1989; 1999; 178), xxiii–xl; 1999a: 359–373) tiriamiesiems pateikiami tušti (žr. Evans 2002: 76–83) arba, kad būtų lengviau orientuotis, su didžiausių administracinių teritorinių vienetų ribomis (žr. Long 1999: mapy z zaznaczonymi miastami (zob. Dailey-O’Cain 1999: 228). LAURA GERŽOTAITĖ 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV RYC. 1. Pierwsze zadanie mapowe ankiety 2 IL. Przykład obszarów dialektalnych zaznaczonych przez uczniów z Pãnevėžys (Pn_1_V10)8 jest bardzo podobny. Artykuły / Articles 125 Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose Wszystkie mapy młodych respondentów zaznaczano na trzy sposoby. Na grupei priskirtini žemėlapiai tik su pažymėtomis regioninėmis kalbos sritimis ar zonomis6, kuriose kalbama tarmiškai. Į antrąją grupę patenka žemėlapiai, kupierwszych z nich uczniowie nie tylko zaznaczyli obszary, w których używa się dialektu, lecz także jakoś je nazwali, na przykład: dialekt żmudzki, Żmudzini, Suwalszczanie, Auksztotowie, dialekt dzukijski itp. Mapy trzeciej grupy wyróżniają się tym, że obszar języka litewskiego podzielono na dialekty. Komentarze uczniów znaleziono przy mapach wszystkich grup. Taki podział map będzie stosowany również w niniejszej pracy. Każdą z wyróżnionych grup, w tym przypadku obejmującą dane z map uczniów z Šiauliai i Pãnevėžys, można podzielić bardziej szczegółowo i omówić szerzej. Mapy z zaznaczonymi na nich obszarami ma tarmiškai. Pabraukdami, apibraukdami atskirų kalbinių sričių centrus ar językowymi, na których — poprzez pokolorowanie całego obszaru jednej lub drugiej strefy, gdzie mówi się gwarą, lecz bez wskazania, jaką gwarą — zaznaczyło 54 proc. osób. uczniów Szawel i 26 proc. uczniów miejskich z Poniewieża7 (zob. ryc. 2). 8Największą część tej grupy map stanowią takie, na których zaznaczone strefy językowe zwykle każdemu użytkownikowi języka kojarzą się lub mogą kojarzyć z konkretną gwarą (często także z regionem etnograficznym). Można przypuszczać, że szczególnie często, zwłaszcza przez uczniów Szawel, jako gwarowe wskazywano takie ośrodki językowe zachodniej Litwy jak Plungė i Telsze, znajdujące się w jądrze obszaru żmudzkiej tożsamości etnicznej; niewątpliwie uczniowie musieli je kojarzyć z gwarą żmudzką (lub żmudzkim regionem etnograficznym). Oprócz nich za żmudzkie najprawdopodobniej uznawano również sąsiednie ośrodki dość często zaznaczane na mapie, na przykład: Możejki, Kretynga, Szyłele9. Zaznaczone miejscowości występowania gwar aukštaitskich lub też ich grupy tworzące zwarty obszar, jak wynika z przeglądu wszystkich ankiet, w świadomości uczniów częściowo lub też 6 An. Regionalne strefy mowy (zob. Preston 1999: xxxiv). 7 Aby nie zniekształcić dokładnych danych procentowych, niejasno oznaczone mapy nie zostały uwzględnione. Stanowią one 6 proc. wszystkich map. 8 W artykule stosuje się skróty kodowe osób badanych: Šiaul – osoby badane z gimnazjum w Šiauliai, Pn – osoby badane z gimnazjum w Pãnevėžys. Liczby oddzielone myślnikami oznaczają grupy uczniów należących do różnych klas. Litery M i V wskazują płeć osób badanych. Liczby występujące po literach oznaczają numery ankiet. 9 Nie można było bardzo dokładnie stwierdzić, które samorządy rejonowe wskazane przez uczniów mówiących gwarą były wymieniane najczęściej (tj. przedstawić danych statystycznych), z powodu kilku elementów mapy, które ich wprowadzały w błąd: miejsca umieszczenia nazw centrów samorządów rejonowych, na przykład Akmẽnės. Przypuszczalnie uczniowie wiązali ten zapis nie z przypisanym mu terytorium, lecz z położonym bliżej terytorium samorządu rejonu telszańskiego. Można przypuszczać, że uczniom utrudniało oznaczanie również to, iż nie podano centrów niektórych samorządów wyznaczonych na mapie, na przykład: Rietavas, Taurogów, Pakruojis, Kupiškis czy Wiłkomierz. LAURA GERŽOTAITĖ 126 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV visiškai sutampa su Aukštaitijos etnografinio regiono ribomis. Todėl neabejotinai su šia tarme (t. y. aukštaičių) abiejų miestų moksleivių turėjo būti siejamos žemėlapiuose ypač dažnai jų pažymėtos šiaurės, šiaurės rytinėje Lietuvõs damiejscowości położone w tej części: Pasvalys, Birże, Poniewież, Uciana, Rokiszki, Onikszty, Malaty i Ignalino. W południowej i południowo-zachodniej części obszaru języka litewskiego (zob. ryc. 2), jak pokazują oznaczenia uczniów na mapach, gwarowo najczęściej mówi się na obszarze obejmującym okolice Wyłkowyszek, Mariampola, Olity, Łoździejów, a plote. Nesant komentarų, taigi be papildomos informacijos, sunku pasakyti, su kokia tarme (aukštaičių) ar regionu (Dzūkija ar Suvalkija) galėjo būti siejami į minėtą plotą įeinantys kalbinių sričių centrai. także jeszcze Oran. Na kilkunastu kolejnych mapach tej grupy uczniowie z miasta Szawle (na mapach uczniów z Poniewieża takiego oznaczenia nie odnotowano) wskazali, że gwarowo mówi się tylko na obszarze ich rodzinnych Szawel (tj. ojczyzny językowej10) lub, rzadziej, także sąsiednich okolic, na przykład: Plungė, Telsze, Okmiany, Kielmy, Radziwiliszki. Można przypuszczać, że ojczyzna językowa mogła kojarzyć się uczniom z dwojaką realizacją gwarową – żmudzką (wskazują na to zaznaczone na zachód od Szawel także okolice Plungė i Telsz) i auksztocką (Radziwiliszki), nie tylko dlatego, że niewiele różni się ona od używanej przez nich samych. Z punktu widzenia gwar takiemu wielorakiemu językowemu obrazowi w ich świadomości mogła sprzyjać ukształtowana za pośrednictwem telewizji, radia i prasy wiedza, że region szawelski nie jest ani całkowicie żmudzki, ani całkowicie auksztocki. Na niektórych mapach (z obu miast jest ich po równo) wskazano, że gwarowo mówi się na całej, niemal całej Litwie (odpowiednio zakreślono ją w całości lub niemal w całości) albo tylko w największych miastach kraju i ich okolicach. Z jokia tarme juose moksleiviai neidentifikavo kai kurių vidurinėje (Kėdáinių, obszarami położonymi w północno-wschodniej (z Wiłkomierzem, Janowem, Szyrwintami i Koszedarami) lub południowo-wschodniej (Święcianami, Wilnem, Solecznikami) części Litwy. Należy to tłumaczyć tym, że miasta, w których w czasach sowieckich budowano ogromne fabryki podległości związkowej, nie były miestų gyventojai. Pietrytinė lietuvių kalbos ploto dalis, kurioje daug kitakaluważane za strefy dialektalne, do których przyjeżdżali do pracy nie tylko mieszkańcy okolicznych wsi, nawet na mapach dialektologów pozostawały puste. Aż do początku XXI wieku kwestia regionalnego zróżnicowania dialektalnego nie była podejmowana w litewskiej dialektologii (zob. Mikulėnienė, Meiliūnaitė 2014). Mapy tej grupy nie były komentowane szczególnie licznie. Najwięcej i dość szczegółowo swoje mapy skomentowali uczniowie z Pãnevėžysu. Można dostrzec niewielkie różnice między poglądami uczniów z różnych miast. Na mapach uczniów z Szawli dominują pozytywne, w większości uogólniające 10 An. Linguistic Homeland (zob. Diercks 2002: 51). Artykuły / Articles 127 Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose komentarze o takim charakterze, na przykład: „Wszystkie dialekty są piękne, ponieważ są dziedzictwem. Wszystkie są swoiste i różnią się od języka „Visas tarmes vertinu teigiamai. Žmogus kiekvienas yra unikalus ir jį jo tarmė puošia“ (Šiaul_2(2)_M16), „Visos tarmės yra skirtingos ir savaip įdomios“ ogólnego” (Šiaul_1(2)_M13), (Šiaul_2(2)_M13). Ponadto, zdaniem uczniów z miasta Šiauliai, na obszarze dialektu żmudzkiego, a także w żmudzkich, choć nienazwanych, obszarach językowych mówi się niezbyt zrozumiale i niepoprawnie, ale pięknie: „Dialekt żmudzki jest dla mnie swoiście piękny, choć nie jest zbyt poprawny” (Šiaul_1(2)_M11), „Język żmudzki uważam za trudny, „zniekształcony”, ale piękny. A my, mieszkańcy Šiauliai, mówimy „z uciętymi końcówkami” (Šiaul_3(3)_V16), „[Mažeikiai, Plungė, Telšiai] piękna, niepoprawna”11. Na obrzeżach map uczniów z Pãnevėžys dominują komentarze zapisane przy poszczególnych obszarach. Dialektalność ocenia się nie tylko według kryteriów: piękne czy niepiękne, poprawne czy niepoprawne, lecz także zrozumiałe czy niezrozumiałe, śmieszne, interesujące, dziwne: „[Šiauliai] piękna”, „[Pãnevėžys] śmieszna”, „[Utena] niepiękna, niepoprawna”, „[Kaunas] piękna, poprawna” (Pn_1_M20), „[Rietavas] bardzo piękna, niepoprawna”, „[Pãnevėžys] dialekt śmieszny, drażniący ucho, niepoprawny” (Pn_1_M19). W zaledwie kilku mapach wskazano, że język okolic Pãnevėžys, a więc językowej ojczyzny, jest niepoprawny (Pn_1_V10, Pn_1_M19). Warto zauważyć, że niepoprawność dialektu żmudzkiego w świadomości uczniów obu miast kojarzy się z niezrozumiałością (zob. także Aliūkaitė, Švarcienė 2009: 269), jednak nie wyjaśnia się szerzej, z jakiego rodzaju niezrozumiałością. Mapy dialektu auksztockiego z zaznaczonymi i z punktu widzenia dialektalnego nazwanymi klingumas grindžiamas kalbinėmis priežastimis, pirmiausia „nukirstomis“ arba, kaip teigiama, „nukandamomis“ galūnėmis. obszarami. Od map pierwszej grupy mapy drugiej grupy różnią się tym, że uczniowie (Szawle – 18 proc., Pãnevėžys – 38 proc.) dodatkowo napisali, jakim dialektem mówi się w wyróżnionych przez nich regionach językowych (zob. ryc. 3). Tutaj, podobnie jak na mapach pierwszej grupy, zaznaczono przede wszystkim (co znajduje odzwierciedlenie w ankietach uczniów z Szawel) i dość łatwo powiązano z dialektem żmudzkim centra obszarów językowych zachodniej Litwõs: Plùngė, Telšia, Kretingà i inne. W Szawlach, tj. w okolicach ich językowej ojczyzny, według nich mówi się po auksztocku. Takie nastawienie uczniów, jak: „dialekt szawelski jest piękny” (Szaw_1(2)_M07), „piękny, bo sama nim mówię” (Szaw_3(3)_M06), pokazuje, że tak zwany kompleks niższości dialektu12 nie jest im właściwy, a badani czują się językowo bezpieczni. Jednak komentarze 11 uczniów – to, co poprawne, niekoniecznie jest oceniane pozytywnie – potwierdzają spostrzeżenia Fumio Inoue po zbadaniu wyobrażeń respondentów z Wielkiej Brytanii na temat dialektów (Inoue 1999: 152). 12 An. Dialect (inferiority) Complex (zob. Inoue 1999: 148). LAURA GERŽOTAITĖ 128 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV stanowisko wobec rodzinnych okolic rzadko wyrażano na mapach uczniów obu miast. Trudno powiedzieć, czy na podstawie ich większej liczby spostrzeżenie to również znalazłoby potwierdzenie. Prototypowe strefy językowe dialektu aukštaitskiego częściej wskazywali uczniowie miasta Pãnevėžys. Na ich mapach często wyróżniano również obszar rodzinnych okolic Pãnevėžys. Używany na tym obszarze język gwarowy uczniowie oceniali w nieco szerszym kontekście, obejmującym obszary sąsiednich gwar; na przykład dialekt aukštaitski używany w Pasvalyjè i Panevėžyjè jest dla nich „brzydki, niepoprawny, z uciętymi końcówkami” (Pn_1_M57), natomiast w Radvliškyje, Panevėžyjè, Anykščiuosè i Utenojè – „bardzo piękny, podoba mi się” (Pn_1_M57). Oprócz Pãnevėžys jako aukštaitskie wskazywano także centra kilku innych regionów – Bržai, Pãsvalys i Anykšči. Na pozostałym obszarze języka litewskiego nie mówi się już dialektem aukštaitskim, lecz, jak wynika z komentarzy uczniów, wyodrębnionymi na podstawie etnograficznej dialektami suvalkijskim i dzukijskim. Według wiedzy uczniów dialektem suvalkijskim mówi się głównie w okolicach Kazl Rda, Marijámpolė i Vilkavškis, natomiast dzukijskim – w jądrze kulturowego regionu Dzukiji (Ragauskaitė, Daugirdas 2010–2011: 23), znajdującym się w W okolicach Varėny i Olity. Należy zauważyć, że znaczna część map przypisanych do omawianej grupy została przez uczniów oznaczona bardzo niejasno. Na niektórych mapach, na których dość wyraźnie 3 RYC. Przykład obszarów zaznaczonych na mapach i Artykuły / Articles 129 Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose powiązanych z gwarą (Pn_1_M06) zaznaczono i dokładnie nazwano obszary gwarowe, jednak zawsze pozostają też takie, przy których ar apie kurias neparašyta nieko (žr. 4 pav.). Na innych mapach głównie uczniowie z Pãnevėžys różnymi sposobami wyróżniali regiony językowe, w których, ich zdaniem, mówi się gwarą; na obrzeżach map swoją gwarę zazwyczaj opisywali tak: „w północno-wschodniej Litwie mówi się po auksztaicku. Na północnym zachodzie – po żmudzku” (Šiaul_2(2)_M02, Pn_1_ te obszary często nie są wyraźnie oddzielone. Na podstawie takich map trudno M15) (žr. 5 pav.). Pačiuose žemėlapiuose (žr. 5 pav.) vienai ar kitai tarmei priskirtos nuspalvinzrozumieć, gdzie [występuje] przynależność, a zatem trudno też ocenić gwarową świadomość yra moksleivių įsivaizduota riba tarp šiaurės vakarų (t. y. žemaičių) ir rytų (t. y. aukštaičių), todėl apie moksleivių suvoktą kai kurių kalbinių sričių tarminę priuczniów. Mapy pierwszej, a zwłaszcza drugiej grupy (nawet te niejasno oznaczone) pokazują, że w świadomości uczniów dość silnie zakorzeniony jest nie tylko dwudzielny (żmudzki i auksztocki), lecz także ukształtowany na podstawie etnograficznej czterodzielny system dialektów: żmudzki, auksztocki, dżukijski, suwalski (suwałkowski) (zob. rys. 6)13. 13 Takie same wyniki uzyskano podczas badania postaw młodych Żmudzinów, a także studentów z różnych miast (Aliūkaitė 2011: 211; 2013: 12). RYS. 4. Przykład obszaru zaznaczonego na mapie i (nie)przypisanego do dialektów (Pn_1_M83) LAURA GERŽOTAITĖ 136 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV RYS. 8. Przynależność dialektalna obszarów pogranicznych w opinii uczniów z Szawli Straipsniai / Articles 137 Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose 9 PAV. Paribio sričių tarminė priklausomybė Pãnevėžio moksleivių požiūriu LAURA GERŽOTAITĖ 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Z tego, co powiedziano, wynika, że na mapach niektórych młodych mieszkańców Szawli i Poniewieża bardzo zmienia się postrzeganie geograficznych granic dialektu żmudzkiego: na jednych mapach granica obszaru żmudzkiego zostaje nieznacznie lub nieco bardziej przesunięta na wschód, na innych – obszar ten zostaje znacznie Tyrime dalyvavusiems jaunuoliams buvo sudėtinga apibrėžti aukštaičių tarmės arealą. Moksleiviai, kaip matyti iš žemėlapių ir jų komentarų, skiria tik aukštaitišką šiaurės ir šiaurės rytų Lietuvõs plotą (taigi beveik visą etnografizawężony ku zachodowi. (północno-wschodnią Auksztotę), w którym, jak wskazano, częściej mówi się dialektami auksztockimi, znacznie rzadziej północnoauksztockimi i wschodnioauksztockimi (zob. ryc. 7). Bardzo podobnie obszar dialektu auksztockiego został określony także na mapach uczniów ankietowanych podczas badania przeprowadzonego w innych miastach Litwy. Niezwykle rzadko uczniowie ze Szawli i Poniewieża, a także z innych miast, zaznaczali, że również w południowo-zachodniej części Litwy mówi się po auksztocku (Šiaul_2(3)_V08, Šiaul_2(3)_V10). Najczęściej występujące określenia południowo-zachodniego obszaru języka litewskiego to dialekt suwalski (Šiaul_2(2)_M08), Suwalczanie (Šiaul_2(3)_M04), suwalska (Pn_1_M01), suwalskiego (Pn_1_M42). Jak zauważa Rima Bakšienė (Bakšienė 2015: 8), wskazuje to, że „z punktu widzenia przeciętnego użytkownika Suwalczanie są uznawani za odrębną jednostkę dialektalną; w świadomości przeciętnego użytkownika nie jest zwyczajowo przypisywać ich do Auksztotów”. Za odrębną jednostkę dialektalną uznaje się także Dzuków, czyli z dialektologicznego punktu widzenia Auksztotów południowych, których obszar kartu su minėtų suvalkiečių. Šiuos du plotus jaunieji apklausos dalyviai ypač uczniowie określali na mapach oddzielnie lub mieli skłonność do ich mieszania22. Niektórzy uczniowie reprezentujący podczas projektu gimnazja z innych miast, na przykład z Bržų, jak wynika z ich map, napisali, że po prostu nie wiedzą, jaką gwarą mówi się na tym obszarze, albo w ogóle go nie zaznaczyli. Žemėlapių pakraščiuose esantys negausūs Šiauli moksleivių komentarai (przypomnijmy, że do tej grupy można było zaliczyć bardzo niewiele map) pod względem dialektów nie różnią się od dopisków uczniów z okolic Szawel znajdujących się na mapach drugiej grupy. Dialekt żmudzki jest dla nich „bardzo piękny, oczywiście trudny do zrozumienia, ale prawdziwy (niepoprawny)” (Šiaul_2(3)_M07). Dialekt auksztaicki, co szczególnie widać w podejściu gimnazjalistów z Pãnevėžys, jest rodzimy, dlatego najpiękniejszy, najbliższy („Dialekt wschodnich auksztaiców. „Ona jest mi najbliższa” (Pn_1_V53)), najbardziej zrozumiała („[…] mowa ludzi z Auksztoty jest dla mnie najbardziej zrozumiała” (Pn_1_M80), „Po auksztońsku – moim zdaniem, to (Pn_1_M52). 22 Panašius rezultatus gavo Žilvytis Šaknys: jaunosios kartos pateikėjams ypač sunkiai sekėsi apinajbardziej zrozumiała gwara” (Pn_1_V22)) i najbardziej poprawna, ponieważ „[…] najbardziej przypomina język ogólny”, wytyczać granice regionu Dzukii (Šaknys 2012: 135). Artykuły / Articles 139 Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose WNIOSKI Na podstawie wyników analizy danych zebranych w miastach Szawle i Poniewież wśród uczniów klas gimnazjalnych za pomocą zadania mapowego w wielu przypadkach doszliśmy do takich samych wniosków, jak w przypadku badań przeprowadzonych już zgodnie z zasadami dialektologii percepcyjnej. Większość młodych użytkowników języka dość dokładnie zaznaczyła na mapie i nazwała przede wszystkim niebudzące wątpliwości, prototypowe obszary gwar żmudzkich i aukštockich. Na niemałej części map wskazano, że gwarą mówi się tylko w rodzinnych miejscowościach lub także w okolicznych obszarach. W przeciwieństwie do twierdzeń zawartych w badaniach etnologów system litewskich gwar – aukszockich i żmudzkich – jest uczniom dość dobrze znany: wyznaczona w dialektologii granica je rozdzielająca w znacznej mierze pokrywa się z izoglosami percepcji młodych respondentów odzwierciedlonymi na mapach. Obszar gwary aukszockiej ukształtowany w świadomości młodych mieszkańców Szawli i Poniewieża obejmuje jedynie dialektologicznie wyodrębnionych zachodnich Auksztotów szawelskich oraz część wschodnich Auksztotów. Pozostały obszar języka litewskiego, niezwiązany z gwarą aukszocką, określa się nazwami Suwalszczyzny (lub Suwałków) i Dzuków, definiującymi regiony etnograficzne. LITERATŪRA Aliūkaitė Daiva 2007: Tarminio kalbėjimo estetinė vertė: nuostatų tyrimas. – Tekstai ir kontekstai 1, 211–223. Aliūkaitė Daiva 2008: Zrozumiałość mowy gwarowej: aprioryczne postawy zwykłych członków wspólnoty językowej. – Lietuvių kalba 2. Dostęp w internecie: http://www/ lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/4/4. Aliūkaitė Daiva 2009: Percepcja dialektów: mapa mentalna. – Respectus Philologicus 15(20), 164–179. Aliūkaitė Daiva 2011: Ideały ekspresji młodych Żmudzinów: świadome postawy. – Respectus Philologicus 20(25), 209–220. Aliūkaitė Daiva 2013: Horyzontalna i wertykalna złożoność kontinuum językowego: warianty mowy XXI wieku z punktu widzenia zwykłego oceniającego język. – Taikomoji kalbotyra 2. Dostęp w Internecie: http://taikomojikalbotyra.lt/lt/2013/03/horinzontalusis-ir-vertikalusis-kalbos-kontinuumo-skaidumas-xxi-amziaus-kalbejimo-variantai-paprastojo-kalbos-vertintojo-poziuriu. LAURA GERŽOTAITĖ 140 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Aliūkaitė Daiva, Merkytė Erika 2009: Sociolingvistinis tarminių kodų taisybadanie płynności mowy. – Kalbos kultūra 82, 259–274. Bakšienė Rima 2015: Samoocena i żywotność mowy gwarowej: gwary rejonów Szaków i Jurborka z początku XXI wieku. – Lietuvių kalba 9. Dostęp w Internecie: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/viewFile/172/140. Dailey-O’Cain Jennifer 1999: The Perception of Post-Unification German Regional Speech. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, red. Dennis R. Preston. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 227–242. Diercks Willy 2002: Mapy mentalne. Koncepcje lingwistyczno-geograficzne. – Handbook of Perceptual Dialectology 2, red. Daniel Long, Dennis R. Preston. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 51–70. Evans Betsy 2002: Attitudes of Montreal Students towards Varieties of French. – Handbook of Perceptual Dialectology 2, red. Daniel Long, Dennis R. Preston. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 71–93. Inoue Fumio 1999: Subjective Dialect Division in Great Britain. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, red. Dennis R. Preston. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 161–176. Inoue Fumio 1999a: Klasyfikacja dialektów na podstawie wyobrażeń. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, red. Dennis R. Preston. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 147–159. Kalnius Petras 2006: Samoświadomość miejscowych mieszkańców pogranicza Auksztoty i Żmudzi. – Lietuvos etnologija 6(15), 95–121. Kalnius Petras 2006a: Auksztockość w kontekście litewskiej tożsamości. – taičių tapatumo paieškos, sud. Vitalija Vasiliauskienė. Kaunas: Žiemgalos leidykla, 66–88. AukšKrupickaitė Dovilė, Baranauskienė Viktorija 2013: Regionalne języków jimo Lietuvos miestuose ypatumai. – Miestai ir kalbos 2. Sociolingvistinis Lietuvos žemėvartolapis, oprac. Meilutė Ramonienė. Wilno: wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 9–20. LKA I – Atlas języka litewskiego 1. Leksyka, red. odp. Kazys Morkūnas. Wilno: Mokslas, 1977. Long Daniel 1999: Geograficzne postrzeganie regionów dialektów japońskich. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, ed. by Dennis R. Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 177–198. Artykuły / Articles 141 Jaunųjų šiauliškių ir panevėžiškių tarminė savimonė: ribos mentaliniuose žemėlapiuose Mikulėnienė Danguolė, oprac. i aut., Meiliūnaitė Violeta, oprac. i aut. 2014: Dialekty litewskie początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze). Wilno: Briedis. Papaurėlytė Silvija, Župerka Kazimieras 2010: Cechy charakteru mieszkańców litewskich regionów etnicznych w językowym obrazie świata. – Kalbos kultūra 83, 185–201. Petrulis Valdas 2005: Struktura przestrzenna regionu etnicznej samoświadomości Żmudzi. – Geografijos metraštis 38(1), 163–175. Preston Dennis 1989: Dialektologia percepcyjna: poglądy niejęzykoznawców na temat lingwistyki arealnej. Dordrecht: Foris. Preston Dennis 1999: Wprowadzenie. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, red. Dennis R. Preston. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, xxiii–xl. Preston Dennis 1999a: Podejście oparte na postawach językowych do postrzegania odmian regionalnych. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, red. Daniel Long, Dennis R. Preston. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 359–373. Ragauskaitė Alma, Daugirdas Vidmantas 2010–2011: Kulturowy region Dzukiji. – Annales Geographicae 43–44, 16–28. Ramonienė Meilutė, Krupickaitė Dovilė 2013: Wprowadzenie. Miasta i socjolingwistyka. – Miasta i języki 2. Mapa socjolingwistyczna Litwy, red. Meilutė Ramonienė. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 9–20. Savoniakaitė Vida 2003: Aukštaitowie o swojej tradycyjnej kulturze. – Tautosakos darbai 18(25), 120–133. Savoniakaitė Vida 2007: Wspólne, ale własne: o współczesnych Aukštaitach. – Kultura Litwy. Zwyczaje Aukštaitiji, red. Rasa Paukštytė-Šaknienė, Vida Savoniakaitė, Žilvytis Šaknys, Irma Šidiškienė. Wilno: wydawnictwo LII, 120–133. Šaknys Žilvytis 2012: Regiony etnograficzne na Litwie: poglądy współczesnej młodzieży. – „Tautosakos darbai” 43, 126–142. LAURA GERŽOTAITĖ 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Dialectal Self-awareness of the Young Inhabitants of Šiauliai and Panevėžys: Borders in Mental Maps STRESZCZENIE W artykule omówiono obrazy dialektalne ujawniające świadomość dialektalną uczniów dwóch miast – Szawli i Poniewieża. Jako narzędzie badawcze posłużył kwestionariusz opracowany zgodnie z zasadami socjolingwistyki, dialektologii i dialektologii percepcyjnej. Dane zebrane zgodnie z pierwszym zadaniem zawartym w pytaniuAnaliza danych z zadania mapowego, naire – the mental map – were drawn on in this work. Most attention was devoted to the analysis of the subjective maps (existing only in the self-awareness of the ordinary language user), which revealed the Lithuanian dialectal classification. zebranych w miastach Szawle i Poniewieżu, w większości przypadków doprowadziła do tych samych wniosków, które wyciągnięto już przy zastosowaniu metod dialektologii percepcyjnej. Na przedstawionej mapie większość młodych użytkowników języka dość precyzyjnie zaznaczyła i nazwała obszary prototypowych dialektów żmudzkiego i aukštaitskiego, co nie budziło wątpliwości. Na większej części map wskazano, że dialektami posługiwano się wyłącznie na obszarach rodzimych lub także w ich najbliższym otoczeniu. Uczniowie nieco bardziej opowiadali się za niezbyt regularnym, lecz pięknym dialektem obszaru dialektu żmudzkiego lub dialektem sąsiedniego regionu szawelskiego. Wbrew badaniom niektórych etnologów analiza danych zebranych w miastach granicznych wykazała, że uczniowie dość dobrze znają wytyczoną w dialektologii granicę między dialektami litewskimi – żmudzkim i aukštaitskim. Niemniej jednak binarna klasyfikacja dialektów litewskich przedstawiana przez dialektologów różni się od tej istniejącej w świadomości językowej naiwnego użytkownika. W świadomości tej przechodzi jedynie jedna trzecia of the young responders the language area attributed to the Aukštaitian dialect encomobszaru tego dialektu. Dość duży obszar pozostałych południowych i południowo-zachodnich dialektów aukštaitskich obejmuje ludność Suwalszczyzny i Dzukii, które zwykli użytkownicy języka uważają za jednostki dialektalne. Złożono 8 stycznia 2016 r. LAURA GERŽOTAITĖ Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vileišio 5, LT-10308, Wilno, Litwa [email protected]