Rytis Ambrazevičius, Asta Leskauskaitė. „Priebalsių akustinės ypatybės: palatalizacija ir balsingumas“

296 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI VYTAUTAS KARDELIS Uniwersytet Wileński Kierunki badań naukowych: dialektologia, fonologia synchroniczna i diachroniczna, historia języka, semantyka kognitywna. RYTIS AMBRAZEVIČIUS, ASTA LESKAUSKAITĖ AKUSTYCZNE WŁAŚCIWOŚCI SPÓŁGŁOSEK: PALATALIZACJA I DŹWIĘCZNOŚĆ Kowno: Technologija, 2014, 312 s. ISBN 978-609-02-1135-9 W 2014 r. wydawnictwo „Technologija“ opublikowało monografię naukową profesora, doktora Ryčia Ambrazevičiusa z Uniwersytetu Technologicznego w Kownie oraz Litewskiej Akademii Muzyki i Teatru i starszej pracownicy naukowej, doktor Asty Leskauskaitė z Instytutu Języka Litewskiego. Monografia naukowa Priebalsių akustinės ypatybės: palatalizacija ir balsingumas autorstwa akustyka muzyki i języka, etnomuzykologa oraz doświadczonej dialektolożki, specjalistki w dziedzinie fonetyki i fonologii, stanowi wspólne dzieło Ryčia Ambrazevičiusa i Asty Leskauskaitė. Tandem akustyka muzyki i języka, etnomuzykologa oraz doświadczonej dialektolożki, specjalistki w dziedzinie fonetyki i fonologii, już przed wydaniem tej monografii opublikował wspólne prace naukowe z zakresu fonetyki akustycznej. Wspomniana i omawiana tutaj monografia jest solidnym rezultatem współpracy dwojga naukowców. Przygotowanie monografii wsparła Państwowa Komisja Języka Litewskiego ze środków programu Normalizacji, używania, upowszechniania i rozpowszechniania języka państwowego na lata 2016–2015. Monografię zrecenzowały doświadczone specjalistki w dziedzinie fonetyki, profesor, doktor Asta Kazlauskienė, doc. dr. Lina Murinienė, dr. Jurgita Jaroslavienė. Monografię tworzą „Wstęp”, dwa obszerne rozdziały „Palatalizacja spółgłosek” i „Dźwięczność spółgłosek”, „Wnioski”, a także wykaz literatury, indeks nazwisk, indeks rzeczowy, glosariusz i streszczenie w języku angielskim. We „Wstępie” krótko omówiono badania akustycznych właściwości spółgłosek na świecie i na Litwie; przedstawiono przedmiot i cel badań, omówiono materiał badawczy i metodologię pracy; wskazano, który autor opracował poszczególne rozdziały monografii. Rytis Ambrazevičius, Asta Leskauskaitė. Priebalsių akustinės ypatybės: palatalizacija ir balsingumas Recenzje / Reviews 297 Dalsza struktura monografii jest przejrzysta, logicznie uporządkowana i wygodna dla czytelnika. W miarę możliwości – uzgodnić pierwszy i drugi rozdział. Oba rozpoczynają się podrozdziałem „Wiadomości ogólne” i kończą się „Podsumowaniem”. W pierwszym rozdziale „Palatalizacja spółgłosek” analizowana jest palatalizacja sonantów, spółgłosek szczelinowych, spółgłosek zwarto-wybuchowych, afrykat i skupień spółgłosek. W drugim rozdziale „Dźwięczność spółgłosek” analizowana jest dźwięczność spółgłosek szczelinowych, spółgłosek zwarto-wybuchowych, afrykat i skupień spółgłosek. Tak więc pierwszy rozdział składa się z siedmiu, a drugi – z sześciu mniej lub bardziej skorelowanych ze sobą podrozdziałów. Należy jeszcze powiedzieć, że oba rozdziały i tworzące je podrozdziały dzielą się na dwie części: jedna z nich poświęcona jest palatalizacji spółgłosek standardowego (autorzy używają terminu ogólnolitewskiego) języka litewskiego, druga zaś – palatalizacji i dźwięczności spółgłosek gwar języka litewskiego (wileńskich i uciańskich gwar południowoi wschodniolitewskich). Na początku każdego podrozdziału omawiane są cechy ogólne (na przykład ogólne cechy palatalizacji, ogólne cechy palatalizacji spółgłosek szczelinowych, ogólne cechy dźwięczności spółgłosek, ogólne cechy dźwięczności skupień itd.), następnie jeden podrozdział poświęcony jest analizie odpowiednich akustycznych właściwości spółgłosek standardowego języka litewskiego, a drugi – spółgłosek gwar języka litewskiego. Struktura ta jest konsekwentnie zachowywana w całej monografii i, oczywiście, zasługuje na pozytywną ocenę. Ułatwia ona pracę zwłaszcza temu czytelnikowi, który interesuje się na przykład tylko językiem standardowym albo tylko gwarami. Ponadto taka struktura pozwala łatwo odnajdywać i porównywać te same lub różne cechy w różnych ujęciach. Do wygody użytkowania w znacznym stopniu przyczynia się również indeks rzeczowy. W dalszej części tej recenzji krótko wymienię także inne, moim zdaniem, pozytywne aspekty omawianej monografii. a) Bardzo dobre wrażenie robią przedstawione w monografii w sposób umiejętny i zwięzły podejścia oraz spostrzeżenia teoretyczne, a także odwoływanie się do klasycznych i najnowszych teoretycznych prac z zakresu fonetyki akustycznej. Teoria wiarygodnie i mocno wiąże się z metodologią – aspekty metodologiczne wzmacniają ją i harmonijnie łączą z badaną bazą empiryczną. b) Kolejną pozytywną cechą jest kontakt z typologią, odwoływanie się do badań innych języków (rosyjskiego, francuskiego, angielskiego itd.), ich metodologii i wyników tych badań. Co prawda unika się nazbyt szczegółowego porównywania, jednak język litewski od razu zostaje tu umieszczony w szerszym kontekście typologicznym – jest to swego rodzaju wskazówka dla przyszłych badań. c) Ważne jest, że nie pominięto klasycznych i najnowszych prac litewskich fonetyków, lecz się na nich oparto i podjęto dyskusję z ich autorami. Nie pominięto również prac kolegów łotewskich, z których niektóre powstały we współpracy z litewskimi kolegami. d) Cieszy, że nie pominięto kwestii terminologicznych (w litewskiej przestrzeni lingwistycznej kwestie terminologii lingwistycznej są zawsze aktualne, zwłaszcza ze względu na ich VYTAUTAS KARDELIS 298 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI wynikających z tego pewnych niejasności). Podejmuje się starania, aby jasno objaśniać terminy, z których część jest nowa lub jeszcze nieutrwalona w litewskiej literaturze fonetycznej; proponowane warianty są również uzasadniane jako, zdaniem autorów, najwłaściwsze. e) Należy podkreślić jeszcze jedną kwestię, o której w monografii wspominają również jej autorzy: „Niniejsza monografia może być wykorzystywana zarówno jako punkt wyjścia do dalszych, bardziej szczegółowych prac, jak i częściowo jako pomoc dydaktyczna i metodyczna” (s. 14). Chociaż monografia zawiera tekst zrozumiały wyłącznie dla specjalistów w dziedzinie fonetyki, część tekstów, zwłaszcza na początku rozdziałów wprowadzających, z pewnością może być wykorzystywana do celów dydaktycznych. Ponadto teksty te pięknie i pożytecznie wiążą się z wydanym w 2011 r. opracowaniem metodycznym Akustyka mowy w skrócie, którego autorem jest jeden z autorów monografii – R. Ambrazevičius. I chyba najważniejszym i najbardziej godnym pochwały elementem jest zamieszczony na końcu omawianej monografii „Słowniczek” – znakomita pomoc dla studentów, którym wykładany jest kurs fonetyki. f) Ważne jest, że monografia obfituje w materiał ilustracyjny, obiektywnie uzasadniający badania, rozważania i spostrzeżenia autorów. g) Szczególnie pozytywnie należy ocenić badanie zbitek spółgłoskowych pod kątem palatalizacji i dźwięczności – zwłaszcza badania materiału gwarowego. Autorzy przedstawili tu ważne spostrzeżenia i nakreślili problematykę, którą w przyszłości warto podjąć nie tylko fonetykom, lecz także dialektologom i fonologom. h) Zasadniczo pozytywnie należy ocenić również badanie materiału standardowego języka litewskiego i materiału gwarowego oraz porównanie wyników – taki sposób ma swoje zalety, a ponadto rodzi również pewne kwestie dyskusyjne – co także jest zaletą monografii. dużą różnorodność, a czasami także z powodu niekonsekwencji i i) Należy również podkreślić jeszcze jeden pozytywny aspekt badania, który został zadeklarowany we wstępie („W monografii główną uwagę poświęca się cechom dystynktywnym, tj. nie tendencjom, lecz wyraźnym różnicom”, s. 13), a także znajduje odzwierciedlenie we wnioskach („Jednakże przy opisywaniu właściwości spółgłosek różnych klas należałoby stosować nie jedną metodę badawczą, lecz ich kompleks”, s. 264). Poszukiwanie różnic poprzez postrzeganie go przez pryzmat kompleksowości jest godnym pochwały podejściem metodologicznym. I kilka uwag i myśli dyskusyjnych, które nasunęły się podczas studiowania omawianej monografii. a) Nie udałoby się sformułować żadnych krytycznych uwag dotyczących metodologii pracy – autorzy monografii doskonale opanowali metodologię. Jednakże w odniesieniu do doboru materiału można by postawić dyskusyjną kwestię. Do badania języka standardowego wykorzystano książki Aldonasa Pupkisa i Antanasa Pakerisa Lietuvių kalbos bendrinė tartis. Nagrania z załącznika do tekstów na płycie kompaktowej (2004) – z dysku kompaktowego. Materiał gwarowy badano na podstawie nagrań dźwiękowych spontanicznej mowy siedmiu mężczyzn występujących w roli informatorów. Autorzy monografii twierdzą: „Przede wszystkim należy powiedzieć, że podstawą tego badania nie są dźwięki użyte w idealnych warunkach (izolowane lub w sztucznych Rytis Ambrazevičius, Asta Leskauskaitė. Priebalsių akustinės ypatybės: palatalizacija ir balsingumas Recenzijos / Reviews 299 połączeniach), jak zwykle ma to miejsce w pracach z zakresu fonetyki akustycznej, lecz w mowie spontanicznej (monologach, dialogach) – spółgłoski” (s. 11). Całkowicie zgadzam się, że kryterium spontaniczności pasuje do mowy gwarowej, jednak co do zastosowania tego kryterium do języka standardowego – miałbym wątpliwości. Język standardowy w tym przypadku nie jest całkowicie spontaniczny. Przecież płytę kompaktową nagrał lektor, a cel nagrania jest jasny – standardowa wymowa języka litewskiego, można więc przypuszczać, że wobec lektora zastosowano odpowiednie wymagania, a wymowa miała być wzorcowa. Toteż o takiej spontaniczności, jaka występuje w nagraniach gwarowych, w przypadku języka standardowego raczej trudno mówić. Przecież sami autorzy mówią, że „Bez wątpienia na omawiane zjawiska wpływ może mieć także odmienna ekspresyjność spontanicznego języka gwarowego i demonstracyjnego języka aktora” (s. 62). Przecież standard sam w sobie wymaga jak najmniejszej wariantywności i fakultatywności, podczas gdy spontaniczny język gwarowy właśnie zmierza w tym kierunku. Niemniej jednak takie porównanie jest z zasady dość interesujące i wartościowe. Prawdę mówiąc, uwaga ta dotyczy raczej terminów niż samego badania. Tak czy inaczej, czytelnik został jasno poinformowany, jaki materiał jest badany i porównywany. Do badania języka gwarowego „<...> nieprzypadkowo wybrano informatorów najstarszego pokolenia (średnia wieku – 70 lat) – to oni najlepiej zachowują cechy tradycyjnej gwary” (s. 12). Teoretycznie – tak, praktycznie – niekoniecznie; ponadto byłoby ciekawiej i być może wartościowiej, gdyby nie trzymano się ściśle kryterium NORM. Być może w takim przypadku wyniki badań byłyby ciekawsze i lepiej odzwierciedlałyby rzeczywistą sytuację gwar. b) Inna, również bardziej związana z terminologią uwaga dotyczy użycia terminów palatalny, palatalizowany, palatalizacja oraz miękki, twardy. W monografii stosuje się je zamiennie, chociaż, moim zdaniem, lepiej byłoby wybrać wyłącznie terminy palatalny, palatalizowany, palatalizacja. c) Chociaż monografia jest ewidentnie pracą z zakresu fonetyki, to miejscami pojawia się również jeden czy drugi termin fonologiczny, na przykład opozycja, cechy dystynktywne, pozycja relewantna (s. 14, 20, 38, 41). Niekiedy nieco zbliża się ona do fonetyki percepcyjnej – pojawia się termin percepcja (s. 33, 36, 53, 54, 86). Termin rozpoznanie czasami skłania do zastanowienia i wyjaśnienia, czy chodzi tu o aspekt percepcyjny, czy o rozpoznanie dźwięku „fonetycznie”, tj. na podstawie widma (por. s. 54) – przecież doświadczeni fonetycy mogą wiele powiedzieć o dźwięku, patrząc na widmo. Być może takie dygresje zasadniczo nie są wielkim złem, jednak nieco zakłócają spójną ideę i strukturę monografii fonetycznej. Ponadto czasami trudno zorientować się, czy termin jest używany w kontekście fonetycznym, czy fonologicznym, na przykład depalatalizacja (s. 61). W niektórych miejscach pojawiają się niepoprawne z synchronicznego punktu widzenia sformułowania, na przykład: „Należy pamiętać, że w gwarach południowo-wschodnio-litewskich połączenie lė wymawia się twardo” (s. 68) – jeżeli wymawia się lė, to nie jest to połączenie „twarde”. VYTAUTAS KARDELIS 300 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI d) I ostatnia kwestia dyskusyjna, bardziej związana z dialektologicznym materiałem monografii i jego badaniem. Autorzy spontanicznie uchwycili problem (por.: „Na wschodnich obrzeżach obszarów gwarowych mieszkańców Wilna z południowej i wschodniej Auksztoty opozycja twardości i miękkości jest zmienna, dlatego niektóre spółgłoski o historycznej i asymilacyjnej miękkości mogą być wymawiane różnie”, s. 42), ale nie sformułowali go do końca jasno. A tym problemem, a właściwie mówiąc, ważnym aspektem badania i fenomenem językowym jest wariantywność oraz fakultatywność niektórych fenomenów językowych w mowie spontanicznej. Ten, kto zetknął się z empirycznym materiałem dotyczącym gwar języka litewskiego, sądzę, wyraźnie dostrzega, że jedną z najbardziej charakterystycznych cech gwar języka litewskiego jest nie tylko klasyczna wariantywność diatopiczna, diastratyczna i diafazowa, lecz także wielość fakultatywnych, konkurujących wariantów, właściwa niemal wszystkim poziomom struktury języka. Bardzo ważne jest również to, że fakultatywne, konkurujące warianty charakteryzują mowę jednego i tego samego informatora. Taką konkurencją szczególnie odznaczają się wschodni Aukštaitowie wileńscy, choć, jak właśnie powiedziano, zasadniczo jest ona właściwa całemu obszarowi języka litewskiego. Chociaż autorzy wyraźnie rozumieją znaczenie cech mowy poszczególnych informatorów, por.: „A zatem indywidualne cechy mowy informatora mogą determinować wartości locus F2 spółgłosek, dlatego należy je obliczać, uogólniać i interpretować z ostrożnością“ (s. 124), jednak w monografii, jak się wydaje, zabrakło większej uwagi poświęconej wariantywności w ogóle, a w tym przypadku fakultatywności i konkurującym wariantom. Niemniej uwagi te są raczej skierowane ku przyszłości; autorzy monografii, kontynuując przyszłe prace, mogliby osobno się nad nimi zastanowić. Kończąc ten krótki przegląd, chciałbym życzyć Kolegom dalszego kontynuowania rozpoczętej pracy i sprawienia wspólnocie lingwistów radości nowymi wynikami badań. Omówiona monografia i wyniki przeprowadzonych w niej badań zmuszają do wytężenia wysiłku nie tylko specjalistów w dziedzinie fonetyki, lecz także do zastanowienia się fonologów – jak włączyć najnowsze wyniki badań fonetyki akustycznej do teorii i praktyki fonologii. Przedłożono 3 czerwca 2017 r. VYTAUTAS KARDELIS Uniwersytet Wileński Wydział Filologiczny ul. Universiteto 5, LT-01513 Wilno, Litwa [email protected]