Kur veda užsienio lituanistikos kelias?

266 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI ILJA LEMEŠKIN Prahos Karolio universitetas Kierunki badań naukowych: starożytna literatura i piśmiennictwo bałtyckie, folklorystyka porównawcza, leksykografia, historia bałtystyki. DOKĄD PROWADZI DROGA ZAGRANICZNEJ LITUANISTYKI? * Tytuł tego tekstu kończy się znakiem zapytania, który zmusza do natychmiastowego przyznania: autor nie zna (optymistycznej) odpowiedzi na postawione pytanie. Pytanie Dokąd prowadzi droga zagranicznej lituanistyki? jest retoryczne. Skłania ono do refleksji i wspólnych rozważań, którymi podzielono się 6 kwietnia 2017 r. na konferencji Lituanistyka (bałtystyka) we współczesnych procesach edukacyjnych (Wilno, LEU). Należałoby zacząć od bardziej konkretnych kwestii, czyli od genezy projektu „Wspieranie współpracy zagranicznych centrów bałtystyki oraz litewskich instytucji nauki i studiów”. Czuję się zobowiązany przypomnieć i przywołać to, czego byłem świadkiem 10 lat temu. 27 listopada 2007 r. w Wilnie odbyła się duża konferencja „Bałtystyka na świecie”. Ówczesne władze Litwy okazały wyjątkową przychylność i zainteresowanie losem bałtystyki na świecie (nie można tego samego powiedzieć o obecnych). Być może stało się tak również dlatego, że ówczesny prezydent Republiki Litewskiej Valdas Adamkus był wieloletnim przedstawicielem tego szerokiego świata zagranicznego. Miał on jasne pojęcie o znaczeniu ośrodka lituanistycznego, a także o jego nie tylko praktycznym pożytku w życiu emigrantów, na przykład w USA. Prezydent przyjął uczestników i organizatorów konferencji, a podczas spotkania oświadczył: „Tylko silne studia lituanistyczne na Litwie mogą sprzyjać współpracy z zagranicznymi instytucjami naukowymi oraz upowszechnianiu lituanistyki na świecie”. Po zakończeniu konferencji, jak się zdaje, tego samego dnia, 2007 11 27, odbyła się narada w MNiE. Uczestniczyli Jolanta Zabarskaitė, Grasilda Blažienė, Danguolė Mikulėnienė (wówczas LKI był jedyną instytucją na Litwie, którą interesowały ośrodki bałtystyczne i ich wewnętrzne problemy egzystencjalne; później, gdy zaczęto przyznawać finansowanie, pojawiło się więcej instytucji zainteresowanych nami). Na naradę przyszli Eugenijus Jovaiša, Zigmas Zinkevičius, Algirdas Sabaliauskas, którzy wyrazili swoje jasno określone stanowisko. Byli przedstawiciele ośrodków. Pamiętam Pietro Umberto Dini, * Tekst przygotowano w kwietniu 2017 r. na podstawie referatu wygłoszonego na posiedzeniu plenarnym konferencji Światowej Lituanistyki (Bałtystyki) Lituanistyka (bałtystyka) we współczesnych procesach edukacyjnych, która odbyła się 6 kwietnia 2017 r. Konferencję zorganizowano w ramach projektu Promowanie współpracy zagranicznych ośrodków bałtystycznych oraz litewskich instytucji naukowych i szkolnictwa wyższego, finansowanego ze środków funduszy strukturalnych UE; odbyła się ona w Wilnie, na Litewskim Uniwersytecie Edukologicznym. Wglądy / Insights 267 Dokąd prowadzi droga zagranicznej lituanistyki? Wandę Kazanskienę, innych. Właśnie wtedy podjęto decyzję w sprawie przyszłego projektu, finansowanego z funduszy strukturalnych Unii Europejskiej, którego celem miała być pomoc zagranicznej bałtystyce w przetrwaniu i rozkwicie. Centra bałtystyczne, jako nierezydenci, nie mogły figurować jako odbiorcy środków z funduszy strukturalnych, dlatego do pomocy zaproszono litewskie instytucje szkolnictwa wyższego, które jako swego rodzaju dach administracyjny miały „przykryć” cały projekt. Wtedy mowa była wyłącznie o administrowaniu. Do głowy nawet nie przyszła myśl, że ta instytucja (z czasem okazało się, że chodzi o te instytucje: obecnie mówi się o jednym koordynatorze i jego partnerach, tj. innych uniwersytetach Republiki Litewskiej) będzie miała własne koncepcje, własne pragnienia i dążenia oraz że własnymi decyzjami, które są w niewielkim stopniu omawiane i uzgadniane z centrami, będzie decydować o planowaniu i realizacji interesującej nas działalności. Formalne włączenie litewskiej instytucji(-i) do projektu, które wówczas wydawało się nieuniknione, a poza tym wzajemnie korzystne, przesądziło i nadal przesądza o charakterze projektu: z zagranicy czasami odnosi się wrażenie, że instytucje te, rzekomo dla naszego (tj. centrów) dobra i w imię naszej pomyślności, tworzą działalność same dla siebie. Dzieje się to bez naszej wiedzy i możliwości wywarcia na cokolwiek wpływu. W ciągu 10 lat nie zorganizowano ani jednego spotkania z przedstawicielami światowych centrów bałtystycznych, podczas którego omówiono by koncepcyjne aspekty realizacji projektu, na przykład w ministerstwie lub z koordynatorem projektu i jego partnerami. Jest to odczuwalne w ogólnych ramach projektu. Głównym obecnie deklarowanym celem jest wzmocnienie współpracy z instytucjami nauki i studiów Republiki Litewskiej oraz mobilności wykładowców. Powstaje pytanie: czy strona litewska jest zaznajomiona z rzeczywistą sytuacją za granicą? Istnieją różne umowy między uniwersytetami, między ministerstwami poszczególnych państw, akademiami nauk; korzystamy z programu Erasmus itd. Te umowy, które zawsze były i będą, przewidują odpowiednie kwoty wymiany, które czasami pozostawały i pozostają niewykorzystane. Czy rzeczywiście warto przeznaczać na tę działalność tak wiele energii i środków (5,8 mln euro)? Oczywiście dobrze jest mieć możliwość przysłania zdolniejszego studenta, ale obecnie ta oferta jest nieuzasadnienie rozdmuchana. Zachodnie centra bałtystyki po prostu nie mają aż tak wielu studentów, a ci, którzy są, zarabiają na swoje studia, studiują drugi kierunek albo także w innej szkole wyższej i w trakcie semestru nie mogą w dowolnym momencie wyjechać za granicę. Inna sytuacja, jak zauważyli uczestnicy innych konferencji, występuje w Gruzji i w innych ośrodkach bałtystycznych Europy Wschodniej, gdzie mamy do czynienia z inną motywacją do studiowania i innym typem studenta. Również trudno zgodzić się z opinią, względnie z celem projektu, który zakłada umocnienie kontaktów i współpracy zagranicznych bałtystów z litewskimi instytucjami naukowymi. Czy rzeczywiście wydaje się, że obecna współpraca jest niewystarczająca? Różne projekty naukowe, w których uczestniczyli i uczestniczą przedstawiciele ośrodków bałtystycznych, mają swoje początki, rytm i harmonogramy, na które nie można wpływać, intensyfikować ich ani w inny sposób regulować zgodnie z dopiero rozpoczętą współpracą ILJA LEMEŠKIN 268 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI projektem promującym. Harmonogram wizyt w Wilnie jest i zawsze był bardzo napięty, nawet bez omawianej działalności projektowej. Innym ważnym obszarem działalności jest organizowanie kursów podnoszenia kwalifikacji. Cel jest szlachetny, ale w latach 2012–2015 tych kursów było już naprawdę bardzo dużo. Wykładowcy i nauczyciele akademiccy pracujący za granicą, sądząc po poziomie ich kwalifikacji, wydają się znacznie przewyższać swoich kolegów pracujących na Litwie. Jak długo można jeździć na kursy doskonalenia zawodowego? Czasami trzeba też pracować, czyli stosować swoje udoskonalone kompetencje w praktyce, w pracy. Mówiąc o tych pracach i konkretnych interesujących nas zadaniach, ostatecznie tkwimy w miejscu. Centra bałtystyczne same doskonale wiedzą, co, kiedy i jak powinny (a czasami wręcz muszą) robić. Inicjatywa powinna wychodzić wyłącznie od nich (z wyjątkiem być może tych miejsc, w których centra bałtystyczne dopiero powstają). Formalni administratorzy projektu nie powinni mieć prawa według własnego uznania decydować, czego bałtystyka zagraniczna potrzebuje, a czego nie, ponieważ może im nieco brakować wiedzy o centrach bałtystycznych na świecie, ich stanie i potrzebach. Strona litewska musi kontrolować celowe wykorzystanie środków. Wspomniane wcześniej prace, które centra bałtystyczne zaplanowały i chętnie by wykonały, wymagają kompetencji i środków, jednak zdobyte doświadczenie pokazuje, że właśnie te prace z jakiegoś powodu wydają się litewskim instytucjom nauki i studiów nieinteresujące i niepotrzebne. Prace istotne dla centrów, zajęcia studentów, doktorantów, wykładowców i pracowników naukowych, które zapewniłyby funkcjonowanie i rozwój centrów, innymi słowy wszystko, co można nazwać potrzebami centrów, nieustannie i intensywnie się zmienia. Idealnie byłoby, gdyby o potrzebne, tj. korzystne dla nas, prace realizowane w ramach projektu pytano na Litwie – chcąc, aby projekt był żywotny – przynajmniej raz w semestrze, a nie w trybie wyjątkowym i pilnym raz na dwa lata przed rozpoczęciem projektu. Wszystko to stawia przed przedstawicielami centrów bałtystycznych zasadnicze pytanie: czy w zaistniałych okolicznościach warto pozostać w projekcie i jaki charakter współ(pracy) powinien w przyszłości łączyć litewskie instytucje nauki i studiów z centrami bałtystycznymi? Bardzo nie chcielibyśmy bowiem oglądać sytuacji, w której dla dobra i korzyści zagranicznych centrów bałtystycznych (ale bez ich wiedzy) jakaś litewska instytucja albo reprezentująca ją osoba, niezbyt znana zagranicznym bałtystom, po cichu sporządza „odpowiedni” plan działalności, do którego realizacji łaskawie zaprasza się do udziału. Nadesłano 21 kwietnia 2017 r. ILJA LEMEŠKIN Prahos Karolio universitetas Jana Palacha 2, 116 38 Praha 1, Czech Republic [email protected]