Daiva Aliūkaitė, Danguolė Mikulėnienė, Agnė Čepaitienė, Laura Geržotaitė. „Kalbos variantiškumas ir jo vertinimas perceptyviosios dialektologijos požiūriu: variantų ir vietų vaizdiniai“

Artykuły / Articles 259 DALIA PAKALNIŠKIENĖ Klaipėdos universitetas Kierunki badań naukowych: bałtystyka, geolingwistyka, historia czasownika. Daiva Aliūkaitė, Danguolė Mikulėnienė, Agnė Čepaitienė, Laura Geržotaitė ZMIENNOŚĆ JĘZYKOWA I JEJ OCENA Z PERSPEKTYWY DIALEKTOLOGII PERCEPCYJNEJ: WARIANTÓW I MIEJSC WYOBRAŻENIA MONOGRAFIA ZBIOROWA Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2017, 326 s. ISBN 978-609-459-913-2 Recenzowana monografia – wydarzenie niezwykłe na firmamencie lituanistyki. Innowacyjne ilościowe i jakościowe badanie wariantywności języka litewskiego, oparte na ocenie zwykłych członków wspólnoty językowej, dostarcza nowych danych do inwentaryzacji, interpretacji, rozwoju i ukazania perspektyw wariantywności języka. Przede wszystkim rzuca się w oczy globalny wybór literatury lingwistycznej – oparto się na najważniejszych dziełach dotyczących wariantywności języka oraz dialektologii percepcyjnej, krytycznie wykorzystano założenia teoretyczne i praktykę najwybitniejszych szkół lingwistycznych. Monografię, jak wskazuje numeracja, tworzy sześć części o różnej objętości. Część 5. liczy zaledwie 6 stron, a w części 6. przedstawiono wnioski, dlatego zapewne celowe byłoby połączenie tych podrozdziałów i przedstawienie ich jako wspólnych wniosków. Tym bardziej że rozdział 5. „Wartość wymiarów wyobrażeń i postaw w badaniach wariantywności języka” wyraźnie podsumowuje wyniki badania. W rozdziale 1., zatytułowanym „Wstęp”, przedstawiono pojęcie wariantywności języka, wyodrębniono dwa najważniejsze przejawy wariantywności DALIA PAKALNIŠKIENĖ 260 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII kategorie – wyobrażenia wariantów i miejsc. Kolektyw czterech badaczek postawił sobie ambitny cel: „zbadać geolingwistyczną kompetencję zwykłych członków wspólnoty językowej, rozumianą przez autorki monografii jako wiedza i umiejętności rozpoznawania wariantywności języka oraz wiązania jej z różnego rodzaju obszarami: 1) geograficznymi (tj. zmiennymi terytorialności); 2) społecznymi (tj. zmiennymi społecznymi); 3) kulturowymi (tj. zmiennymi kulturowymi / wymiarami kulturowymi)” (s. 20). Na pierwszy rzut oka „efemeryczny” cel można wiarygodnie zmierzyć za pomocą kolejnych kroków – sformułowano zadania zapewniające pomyślne przeprowadzenie badania: opracować metodologię badania, ustalić kryteria doboru badanych oraz badane punkty regionów i, korzystając ze stworzonego modelu badania kompetencji geolingwistycznej, przeprowadzić badanie. Do monografii przygotowano się w sposób zasadniczy, ponieważ w latach 2014–2016 na Wydziale Kowieńskim Uniwersytetu Wileńskiego ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego realizowano projekt Miejsce ogólnego języka litewskiego na mentalnej mapie języka litewskiego (kierownik: prof. dr Daiva Aliūkaitė). W ten sposób zdobyto różnorodne doświadczenie, ucząc się na własnych sukcesach i błędach. Próba badawcza jest znaczna – obejmuje ponad 1400 młodych osób. Postanowiono zbadać zwerbalizowane i zwizualizowane postawy językowe dość jednolitej grupy – gimnazjalistów i uczniów w wieku 15–19 lat – innymi słowy, kompetencję geolingwistyczną, w dziesięciu miejscowościach Litwy, najlepiej reprezentujących zarówno tradycyjne dialekty litewskie, jak i nowe formacje dialektalne XXI wieku: północnym Żmudzinom przypadły w udziale geolekty Kretyngi, Płungian i Możejek, wschodnim Auksztotom – geolekty Birż i Poniewieża, zachodnim Auksztotom – geolekt wyłkowyski, południowym Auksztotom – geolekt orański. Badano nawet najtrudniejsze do interpretacji przejściowe geolekty szawelski, kupiszecki i wiłkomirski. Obszerny 2. rozdział monografii „Wariancja językowa z perspektywy dialektologii percepcyjnej” przedstawia krytyczną retrospekcję od dialektologii wiejskiej do miejskiej, od dialektologii tradycyjnej do dynamicznej i percepcyjnej, a także paradygmat zorientowany na mówiącego, który pozwolił stworzyć innowacyjną metodologię badawczą. Badania percepcyjne są chronologicznie grupowane na etapy przed książką Denisa R. Prestona Perceptual Dialectology (Preston 1989) i po jej opublikowaniu; na wielu jej założeniach opiera się współczesna lingwistyka. Wraz z metodologią przedstawiono również fachowo przetłumaczoną lub zaadaptowaną terminologię wraz z odpowiednikami w innych językach. Prawdopodobnie naturalnie się przyjmie, zostanie przejęta przez innych badaczy litewskich i łatwo „konwertowana” w kontekście międzynarodowym. W badaniu twórczo wykorzystano pięcioelementowy model badań percepcyjnych Denisa R. Prestona, na który składa się kilka zadań: szkicowa mapa wariantów, ocena poprawności i atrakcyjności wariantów, określenie różnic między wariantami, rozpoznawanie dialektów, ocena konceptualna (Preston 1999); rozwinięto istotę i wartość tych zadań. Do badania wariantywności języka litewskiego Daiva Aliūkaitė, Danguolė Mikulėnienė, Agnė Čepaitienė, Laura Geržotaitė Kalbos variantiškumas ir jo vertinimas perceptyviosios dialektologijos požiūriu: variantų ir vietų vaizdiniai Recenzje / Reviews 261 badaczek stworzyło kompleksowy model ankiety, w którym wizualizuje się i werbalizuje kompetencję geolingwistyczną respondenta. 3. i 4. rozdział monografii poświęcono jakościowej i ilościowej interpretacji uzyskanych danych. W 3. rozdziale „Subiektywne modele wariantywności języka litewskiego: konceptualizacja języka gwarowego i kartografowanie mentalnych wyobrażeń o wariantywności języka” rozwijany jest dyskurs wyobrażeń regionalnej wariantywności języka litewskiego. Najpierw omówiono socjolingwistyczny portret przedstawiciela języka gwarowego, wyłaniający się z ankiet. Zgodnie z zasadami słów oceniających Fumio Inoue (Inoue 1999) oraz techniki słów kluczowych Petera Garretta, Angie Williams i Betsy Evans (Garrett, Williams, Evans 2005) opracowano sieć słów kluczowych. Dane ankietowe wykazały, że główne cechy przedstawiciela mowy gwarowej wiążą się z regionem i miejscem zamieszkania, wiekiem, szacunkiem dla przeszłości, języka itp. Wyraźne powiązanie z wyobrażeniem NORM‘a (Chambers, Trudgill 2004) ujawnia przekonanie badanych, że mowa gwarowa jest oznaką minionego / przemijającego świata. Jednak, jak szczegółowo pokazano werbalnie, a zwłaszcza wizualnie, w monografii, taka konceptualizacja w poszczególnych punktach ma różne natężenie. Analiza map mentalnych i ich komentarzy ujawniła wyobrażony krajobraz dialektów oraz ukazała prototypowe strefy gwarowe. Na mapach uporządkowanych za pomocą programu komputerowego Gabmap (Nerbonne i in. 2011) widoczna jest konceptualizacja językowej ojczyzny różnych gwar i punktów, wyobrażenia stref gwarowych oraz charakterystyki cech językowych, wskazujące na dość dobrą kompetencję geolingwistyczną. Interesujące byłoby porównanie map wartości gwarowości różnych punktów – uwidoczniłby się czynnik językowej ojczyzny wpływający na postawy badanych. Ponadto mapy różnic (rys. 70) zasługują na bardziej szczegółowy komentarz. Sensowne byłoby nie tylko wyjaśnienie linii na mapach, tj. tego, co oznacza ciemniejsza lub jaśniejsza linia łącząca miejscowości, lecz także rozważenie, dlaczego w wyobrażeniach badanych kształtują się właśnie takie are­ały gwarowości. Z przykładów rysowanych map wynika, że znaczna ich część jest komentowana przez respondentów – wymieniane są cechy dialektalne oznaczane na danym obszarze (poprawne, zrozumiałe, piękne lub brzydkie itp.). Analiza tych cech znacznie wzbogaciłaby również badanie prototypowych stref dialektalnych. Mapy ukazały wieloraką klasyfikację dialektów – dominujące klasyfikacje dwudzielną (Żmudzini / Auksztoci) i czterodzielną (Żmudzini / Auksztoci / Suwalszczanie / Dzukowie) (oczywiście odnotowano również inne). Zauważono, że ankietowani młodzi ludzie skłaniają się ku klasyfikacji czterodzielnej, a jako przyczyny takiego przesunięcia wskazuje się wpływ klasyfikacji regionów etnograficznych, nierówny obszar Żmudzi i Auksztoty oraz inne okoliczności historyczne. DALIA PAKALNIŠKIENĖ 262 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII W rozdziale 4. „Subiektywne modele wariantywności języka litewskiego: konceptualizacja języka ogólnego i kartografowanie mentalnych wyobrażeń wariantywności językowej” na podstawie geolingwistycznej konstruowany jest socjolingwistyczny portret użytkownika języka ogólnego – celem jest ukazanie różnic w konceptualizacji języka ogólnego przez Auksztotów i Żmudzinów. Za pomocą tej samej techniki słów kluczowych i asocjatów ustalono trzy najważniejsze cechy portretu użytkownika języka ogólnego – wykształcenie, tożsamość mieszkańca miasta, poprawny język (ta ostatnia rzadziej). Kolejny ważny element, który wskazuje na odmienną konceptualizację języka ogólnego przez Auksztotów i Żmudzinów, to nowoczesność, umacniająca stereotypową opozycję „dialekt = wariant przeszłości, najstarszego pokolenia / język ogólny = wariant teraźniejszości, młodego pokolenia” (s. 192). Jest to wyraźna postawa mieszkańców Aukštaitiji, natomiast młodzi mieszkańcy Žemaitiji nie utożsamiają języka ogólnego z nowoczesnością – wiąże się to z żywotnością żmudzkiej dialektalności. Nie stwierdzono szczególnie dużych różnic między wyobrażeniami młodych mieszkańców Aukštaitiji i Žemaitiji na temat języka ogólnego. Badaczki odnotowały, że Żmudzini oceniają osobę mówiącą językiem ogólnym jako obcą. Rysowane mapy ukazały wyobrażenia dotyczące lokalizacji języka ogólnego. Strefy języka ogólnego zazwyczaj wiąże się z centrami – wielkimi miastami, centrami regionów, a nawet językową ojczyzną. Z językiem ogólnym najczęściej kojarzona jest zachodnia część Litwy, rzadziej centralna lub wschodnia część Litwy. Według danych z badania młodzi ludzie ze wszystkich punktów najczęściej utożsamiają zasięg języka ogólnego z Wilnem i Kownem, rzadziej z Kłajpedą. Interesujący jest wniosek badaczek, że najbardziej prototypowe strefy języka ogólnego lokalizowane są w tych miejscowościach, które najsłabiej utożsamia się ze strefami dialektalności. W krótkim 5. rozdziale „Wartość wymiarów wyobrażeń i postaw w badaniach wariantywności języka” stwierdza się, że pod względem próby badanych i zebranych danych badanie postaw uczniów litewskich jest reprezentatywne. Jak już wspomniałem, wszystkie zapisane tu myśli mogłyby naturalnie znaleźć się we wnioskach, w których konsekwentnie przedstawiono wyobrażenia prostych użytkowników języka o języku ogólnym i gwarach oraz ich główne cechy. Okazało się, że najważniejszymi cechami języka ogólnego są wykształcenie i lokalizacja (duże miasta – Wilno, Kowno, Kłajpeda). Mapy mentalne wykazały, że najbardziej prototypowe strefy gwarowe lokalizują się w nowych formacjach gwarowych – geolektach płungiańskim, kretyngańskim, majszogolskim (na obszarze żmudzkim), birżańskim i orańskim (na obszarze aukszockim), a także w centrach regiolektów – Telszach, Szawlach, Poniewieżu, Olita, oraz w innych miastach – Retowie i Szkudach. Wyniki badania pokazują, że kompetencja geolingwistyczna młodzieży litewskich gimnazjów i szkół średnich jest wystarczająca. Taką ocenę najbardziej uzasadniają mapy rysunkowe, pokazujące, że członkowie wspólnoty językowej młodego pokolenia intuicyjnie potrafią rozróżnić strefy silnie, średnio i słabo nacechowane gwarowo. Daiva Aliūkaitė, Danguolė Mikulėnienė, Agnė Čepaitienė, Laura Geržotaitė Kalbos variantiškumas ir jo vertinimas perceptyviosios dialektologijos požiūriu: variantų ir vietų vaizdiniai Recenzje / Reviews 263 Wiarygodność i obiektywność badania zwiększają nowoczesne metody ilościowe i statystyczne. Za pomocą programu komputerowego Gab map, stworzonego metodami dialektometrii, jakościowo i ilościowo uogólniono mapy prototypowych stref użycia gwary i języka ogólnego w punktach kontrolnych, mapy wartości sporządzone metodami statystycznymi, odzwierciedlające stopień nacechowania wszystkich miejscowości z punktu widzenia dialektalności, mapy różnic lub sieci ukazujące stopień dialektalności, mapy klastrów i dendrogramy – monografia została zilustrowana aż 174 rycinami! Godna pochwały, obok wszystkich innych zalet, jest merytoryczna i formalna spójność oraz konsekwencja monografii, których osiągnięcie nie było łatwe dla czterech utalentowanych badaczek. Przeciwnie, badaczki z różnych pokoleń połączyły swoje doświadczenia i kompetencje w jednolitą, bogatą tkaninę. Nowoczesne, wysokiej jakości, precyzyjne badanie – kolejny kamień węgielny w gmachu litewskiej geolingwistyki, naturalnie wpisujący się w światową przestrzeń lingwistyczną. LITERATŪRA Chambers Jack K., Trudgill Peter 2004: Dialectology. Second Edition. Cambridge: Cambridge University Press. Garrett Peter, Williams Angie, Evans Betsy 2005: Accessing Social Meanings: Values of Keywords, Values in Keywords. – Acta Linguistica Hafniensia: International Journal of Linguistics 37(1), 37–54. Inoue Fumio 1999: Classification of Dialects by Image: English and Japanese. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, eds. Dennis R. Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 147–160. Nerbonne John, Colen Rinke, Gooskens Charlotte, Kleiweg Peter, Leinonen Therese 2011: Gabmap – A Web Application for Dialectology. – Dialectologia Special Issue II. Preston Dennis R. 1989: Perceptual Dialectology: Nonlinguists’ Views of Areal Linguistics. Dordrecht: Foris. Preston Dennis R. 1999: Handbook of Perceptual Dialectology 1, eds. Dennis R. Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Złożono 30 czerwca 2018 r. DALIA PAKALNIŠKIENĖ Klaipėdos universitetas ul. Salomėjos Nėries 5, LT-92227 Kłajpeda dalia.pakalnisk[email protected]