Important Aspect of Lithuanian Dialectology: Dialect Dictionaries

Įžvalgos / Insights 263 JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ Instytut Języka Litewskiego. Obszary badań: analiza dialektu źródeł pisanych, leksykografia i leksykologia dialektów, socjolingwistyka, składnia. WAŻNY ASPEKT DIALEKTOLOGII LITEWSKIEJ: DIALECT DICTIONARIES Ważny aspekt litewskiej dialektologii: słowniki gwar ADNOTACJA Celem niniejszego artykułu jest opisanie szkoły opracowywania litewskich słowników dialektalnych, której kształtowanie obejmuje okres od końca XX wieku do początku XXI wieku. W artykule omówiono piętnaście słowników dialektalnych opublikowanych w latach 1944–2017: periodyzację, strukturę (objętość, rodzaje prezentacji leksyki), rozmieszczenie geograficzne, które odzwierciedla cel zachowania dialektów i subdialektów pogranicznych do celów naukowych i edukacyjnych. SŁOWA KLUCZOWE: słowniki dialektalne, subdialekty i grupy subdialektów, rodzaje słowników, próbka słownictwa (leksykon), periodyzacja. ANOTACIJA Šiame straipsnyje aptariama nuo XX a. pabaigos iki XXI a. pradžios besikūrusi lietuSzkoła opracowywania słowników gwar litewskich. Omówiono piętnaście słowników gwar wydanych w latach 1944–2017, tj. czas ich opracowania, strukturę (objętość, sposoby przedstawiania leksyki), rozmieszczenie geograficzne, ukazujące dążenie do zachowania w celach naukowych i dydaktycznych gwar i dialektów pogranicza. SŁOWA KLUCZOWE: słowniki gwar, gwary i grupy gwarowe, rodzaj słownika, zasób słownika (leksyka), czas opracowania. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 264 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX WSTĘP Neogramatycy (Junggrammatiker) to szkoła językoznawców, która ukształtowała się w Niemczech (w Lipsku) pod koniec XIX wieku. Wpłynęła ona na powstanie wielu rodzajów słowników specjalistycznych w różnych językach (francuskim, niemieckim, włoskim, szwedzkim, rosyjskim i innych). Litewskie prace językoznawcze nie stanowiły wyjątku. Opisany w artykule okres 1944–2017 naznaczony jest znaczącymi zmianami historycznymi, politycznymi, gospodarczymi i kulturowymi. Obejmuje on okres drugiej okupacji sowieckiej (1944–1990), a także lata odzyskanej niepodległości (od 1990 roku). Ten szczególny okres, obejmujący ponad 70 lat, jest uważany za erę rozwoju językoznawstwa, ustanawiania języka standardowego, niwelowania różnic dialektalnych oraz wysiłków naukowców na rzecz zachowania leksyki języka litewskiego (zarówno pisanego, jak i mówionego). Aby osiągnąć te cele, opracowano niezwykłą różnorodność słowników. Najważniejszą pracą w dziedzinie słowników w pierwszym okresie niepodległości Litwy było gromadzenie materiału do Lietuvių kalbos žodynas (Słownika języka litewskiego) oraz opracowywanie tego słownika. Prace te nie zostały przerwane w okresie drugiej okupacji sowieckiej. Materiał do Lietuvių kalbos žodynas gromadzono z różnych occupation and later, when the independence of Lithuania was restored. Maźródeł, dawnych źródeł pisanych i dialektów litewskich; stąd opracowywanie tego konkretnego słownika było procesem nie do zatrzymania, niezależnie od wysiłków zmierzających do wstrzymania jego publikacji.1 Ponieważ leksyka gwarowa (gwar, podgwar i grup podgwar) w Lietuvių kalbos žodynas nie odzwierciedlała rozwoju konkretnej gwary, podgwary lub grupy podgwar (pojawiania się nowych słów lub zanikania dawnego dziedzictwa), ani rozszerzania się lub zaniku gwar, oznacza to, że leksyka gwarowa nie odzwierciedlała wewnętrznych i zewnętrznych zjawisk gwarowych, a zatem pojawiła się konieczność opracowania słowników gwarowych. Początek ruchu językoznawczego pobudził przygotowywanie opisów gwar, a także gromadzenie danych gwarowych. Z tego powodu dialektolodzy postanowili nie tylko badać gwary, lecz także zachować ich unikatową leksykę.2 Vytautas Vitkauskas, autor pierwszego słownika gwarowego, pisze we wstępie: „Latem 1954 roku, zachęcony przez profesora Balčikonisa, próbowałem gromadzić i zapisywać słowa oraz wyrażenia z okolic moich rodzinnych Kuršėnai” (Vitkauskas 1976 : 3). Dialektolodzy zostali zachęceni do gromadzenia 1 Więcej informacji zob. Pupkis 2013: 31–298. 2 Więcej informacji na temat danych można znaleźć na stronie tarmes.lki.lt lub http://www.tarmes.lt. Important Aspect of Lithuanian Dialectology: Dialect Dictionaries Įžvalgos / Insights 265 modelu starego i młodego pokolenia, pogarszania się sytuacji dialectal vocabulary as quickly as possible because of the threat: the process of dialect leveling and change, which was related to the changes in the language na wsi oraz umacniania się języka standardowego (czasami ten ostatni proces miał charakter przymusowy).3 Aldonas Pupkis, autor kilku słowników zachodnioaukštaitskiego dialektu regionu kowieńskiego, pisze: „Moje zainteresowanie słowami i słownikami, zaszczepione przez profesora Balčikonisa i rozwijane przez profesora Kazlauskasa, zachęciło mnie do rozpoczęcia prac przygotowawczych nad Zanavykų šnektos žodynas (Słownikiem subdialektu Zanavykai): zajęcia się gromadzeniem kartoteki, kierowania grupą autorów, redagowania tekstu, a następnie skoncentrowania się na Kazlų Rūdos šnektos žodynas (Słowniku subdialektu Kazlų Rūda)” (Pupkis 2013: 7). Profesjonalne badania subdialektów zawsze były ściśle związane z celem zachowania cech leksykalnych odmian języka dla przyszłych pokoleń. Materiały badawcze ukazują, jak organizowano i jak obecnie organizuje się pracę nad opracowywaniem słowników dialektów. Materiały badawcze obejmują słowniki dialektów, subdialektów litewskich i ich grup opublikowane w latach 1944–2017.4 Celem niniejszego artykułu jest ukazanie kształtowania się litewskiej leksykografii dialektalnej na podstawie słowników leksyki dialektalnej wydanych w latach 1944–2017.5 Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: 1) przeanalizować możliwą periodyzację słowników dialektów i przedstawić ją środowisku naukowemu; 2) omówić części strukturalne słowników dialektów (objętość, ortografię itp.); 3) przedstawić lokalne ujęcie słowników dialektów (rozmieszczenie geograficzne na Litwie i na jej obszarach etnicznych); 4) porównać litewskie badania w dziedzinie słowników gwarowych z badaniami dialektologów z sąsiednich państw bałtyckich. W celu uzasadnienia wniosków zastosowano metody opisową i porównawczą, kładąc szczególny nacisk na rozmieszczenie geograficzne słowników gwarowych (lokalizację). 3 Więcej informacji o sytuacji punktu językowego pod koniec XX i na początku XXI wieku zob. Švambarytė-Valužienė 2014. 4 Zdaniem autora za punkt odniesienia w czasie uznaje się rok 2017. 5 Autor nie analizuje zagadnienia leksykografii słowników gwarowych, ponieważ byłby to temat pracy teoretycznej, a nie artykułu przeglądowego. Więcej informacji o teoretycznych zagadnieniach słowników gwarowych i doborze dialektyzmów zob. Sakalauskienė 2010, 2014. Więcej informacji o typach słowników zob. Jakaitienė 2005, 2006; Zubaitienė 2015. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 266 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX PERIODIZATION OF DIALECT SŁOWNIKI Pierwszy litewski słownik gwarowy, opracowany przez Vytautasa Vitkauskasa, został opublikowany w 1976 roku. Cały siedemdziesięcioletni okres opisywany w tym artykule można podzielić na dwie części. W pierwszych trzech dekadach okupacji sowieckiej, od 1944 do 1976 roku, nie opublikowano ani jednego słownika gwarowego. Pierwszy okres intensywniejszego publikowania słowników gwarowych obejmuje dekadę od 1976 do 1988 roku. Po nim ponownie nastąpiła krótka przerwa w publikowaniu słowników gwarowych. W okresie od 1988 do 1990 roku nie opublikowano żadnych słowników. Nowa era dla litewskich słowników gwarowych rozpoczęła się po odzyskaniu niepodległości. Okres od 1990 do 2017 roku również można podzielić na dwa okresy. W okresie od 1990 do 2008 roku opublikowano pięć słowników, a w okresie od 2008 do 2017 roku — cztery słowniki gwarowe. Podstawę periodyzacji ostatnich dziesięcioleci wyznaczają przede wszystkim różnice jakościowe, a nie ilościowe. W okresie okupacji sowieckiej (1944–1990) oraz w latach ponownie odzyskanej niepodległości (1990–2017) opublikowano piętnaście słowników gwarowych. Opracowali je zarówno zawodowi językoznawcy, jak i amatorzy. Wszyscy oni dążyli do zachowania wyjątkowości gwary na wszystkich poziomach: leksykalnym, morfologicznym, słowotwórczym, składniowym i frazeologicznym, a nawet w indeksie nazw własnych. Wszystkie słowniki można scharakteryzować w co najmniej pięciu aspektach: czasu, zakresu, ortografii, gwary i miejsca. Podsumowując powyższe, należy stwierdzić, że historię litewskich słowników gwarowych można podzielić na trzy okresy: 1978–1988 (pojawienie się pierwszych słowników gwarowych), 1988–2008 (okres najbardziej intensywnego opracowywania i publikowania), 2008–2017 (okres naukowo opracowanych wielotomowych słowników gwarowych). W okresie trwającej ponad 40 lat okupacji sowieckiej opublikowano sześć słowników gwarowych, a w ciągu 25 lat niepodległej Litwy wydano dziewięć słowników gwarowych, w większości wielotomowych (zob. Wykres 1). WYKRES 1. Publikowanie litewskich słowników gwarowych (aspekt ilościowy) Important Aspect of Lithuanian Dialectology: Dialect Dictionaries Įžvalgos / Insights 267 RODZAJE SŁOWNIKÓW GWAROWYCH Słowniki gwarowe należą do grupy słowników objaśniających, które dzielą się na dwie kategorie: słownik określonej gwary, podgwary lub grupy podgwar albo słownik wszystkich gwar danego języka. Piętnaście wspomnianych wyżej słowników ma na celu przede wszystkim zachowanie słownictwa podgwar i grup podgwar. Słownik gwar północno-wschodnich dūnininkai, Słownik gwary południowożmudzkiej regionu Varniai, Słownik dialektu południowych południowych Auksztotów i Słownik kupiszkianów wschodnioauksztockich są słownikami wielogwarowymi. Słowniki gwarowe (słowniki gwar, podgwar lub grup podgwar) są zazwyczaj jedno-, dwulub trzytomowe. Istnieje jeden słownik czterotomowy. Słowniki jednotomowe dominowały do końca XX wieku. Wielotomowe słowniki gwarowe są szczególnym znakiem definiującym litewską leksykografię gwarową od początku XXI wieku. Litewskie słowniki gwarowe dzielą się, ze względu na zakres, na dwie duże grupy. Słowniki jednotomowe były zazwyczaj publikowane do 2000 roku, a po 2000 roku zaczęło ukazywać się więcej słowników zawierających dwa, trzy lub cztery tomy. Pięć słowników można zaklasyfikować jako słowniki dyferencyjne, czyli specjalistyczne. Dziesięć słowników można nazwać słownikami wyczerpującymi. Nakład słowników stale się zmniejsza. Na przykład nakład pierwszego Nakład litewskiego słownika gwarowego wynosił trzy tysiące egzemplarzy, a nakład jednego ze słowników wydanych w 2016 roku wynosi zaledwie dwieście pięćdziesiąt egzemplarzy. Ilustracje haseł gwarowych różnią się. Istnieją przykłady zapisane w języku standardowym. Z tego powodu wyróżniające cechy gwarowe są częściowo ujawnione. Do zapisu innych słów stosuje się uproszczoną transkrypcję fonetyczną, która ujawnia najistotniejsze cechy gwary. Powszechnie stosuje się transkrypcję fonetyczną opartą na tak zwanej tradycji kopenhaskiej (zob. Diagram 2). DIAGRAM 2. Prezentacja języka dialektalnego w litewskich słownikach dialektów (aspekt ortograficzny) Słowniki dialektów pokazują, że sposób objaśniania haseł jest różny: odrzuca się takie odwołania, jak lk, bk, oraz objaśnianie za pomocą synonimów6; 6 lk – litewski język literacki, bk – standardowy język litewski. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 268 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX objaśnienie jest ograniczone i przedstawiany jest najbardziej odpowiedni odpowiednik znaczenia hasła (zob. Diagram 3). DIAGRAM 3. Typ objaśnienia haseł Rozkład dialektów odzwierciedlonych w analizowanych słownikach pokazuje, że mamy trzy słowniki litewskich dialektów żmudzkich (Vytautas Vitgos tarmės žodynas; Birutė Vanagienė, Šiaurės vakarų žemaičių žodynas) oraz dwanaście kauskas, Šiaurės rytų dūnininkų šnektų žodynas; Juozas Aleksandravičius, Kretinsłowników litewskich dialektów auksztockich (Jonas Petrauskas, Aloyzas Vidugiris, Lazūnų tarmės žodynas; Gertrūda Naktinienė, Aldona Paulaus kienė, Vytautas Vitkauskas, Słownik dialektu druskiennickiego; Aloyzas Vidugiris, Słownik gwary Zieteli; Vitas Labutis, Słownik okolic Daukšiai; Zanavykų šnektos žodynas; Dieveniškių šnektos žodynas; Klementina Vosylytė, słownik gwary mieszkańców Kupiškėnai; Angelė Vilutytė, słownik gwary mieszkańców Kaltanėnai; Aldonas Pupkis, słownik gwary mieszkańców Kazlų Rūda; Žaneta Markevičienė, Aurimas Markevičius, słownik gwary mieszkańców Vidiškiai; Lietuvininkų tarmių žodynas; Asta Leskauskaitė, Vilija Ragaišienė, słownik gwar południowych południowych Auksztotów) (zob. wykres w aneksie i schemat 4). SCHEMAT 4. Ilościowy stosunek litewskich słowników gwarowych Įžvalgos / Insights 269 Important Aspect of Lithuanian Dialectology: Dialect Dictionaries Jak widać na wykresie w Aneksie, słowniki gwarowe zwykle zawierają od 30 000 do 50 000 przykładów ilustracyjnych. W słownikach gwarowych, które ukazały się do 2017 roku, hasła ilustrowane są zarówno przykładami języka mówionego, jak i słowami gwarowymi, podgwarowymi lub należącymi do grupy podgwarowej ze słownika Lietuvių kalbos žodynas. W ostatnich latach hasławord has been illustrated by the examples from the dialectal spoken language (zob. Schemat 5). SCHEMAT 5. Zasób słownictwa litewskich słowników gwarowych (w tysiącach) W litewskich słownikach gwarowych przedstawiono ponad 950 000 jednostek leksykalnych. Forma prezentacji jednostek leksykalnych waha się od transkrypcji fonetycznej poprzez uproszczoną transkrypcję fonetyczną aż po język standardowy. Źródłami danych leksykalnych są język mówiony i folklor, zarówno w formie ustnej, jak i pisemnej, źródła pisane (opublikowane i rękopiśmienne), opowieści i pieśni folklorystyczne, słownictwo medycyny ludowej itd. Daukšių krašto žodynas jest przykładem słownika, w którym podano regionalne nazwy własne osób i miejsc.7 Między pierwszym słownikiem Šiaurės rytų dūnininkų šnektų žodynas a drugim słownikiem Lazūnų tarmės žodynas upłynęło dziewięć lat. Trzeci z nich – Druskininkų tarmės žodynas – został opublikowany trzy lata później. Możemy przyjąć, że dziesięcioletni okres (1988–1998) przeznaczono na badanie i strukturyzację danych zebranych w ramach ruchu lingwistycznego, a także na przygotowanie i opracowanie słowników dialektologicznych, poszukiwanie właściwych metod oraz przygotowania do napisania tekstu słownika.8 7 Autor nie ocenia słowników według kryteriów naukowych. 8 Więcej informacji o ruchu lingwistycznym zob. Pupkis 2016. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 270 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Wykres pokazuje, że niemal cała praca w dziedzinie opracowywania słowników została wykonana przez znanych leksykografów z Instytutu Języka Litewskiego (dawnego Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, 1952–1990): Vytautasa Vitkauskasa, Aloyzasa Vidugirisa, Klementinę Vosylytė, Gertrūdę Naktinienė i innych. Naukowcy ci dzielili się swoim doświadczeniem z dialektologami młodszego pokolenia, którzy opracowywali i redagowali słowniki, a także pisali teksty do słowników i przygotowywali kilka słowników gwarowych. Należy wymienić Danguolė Mikulėnienė, Rimę Bakšienė, Astę Leskauskaitė, Viliję Ragaišienė i innych.9 LOKALIZACJA SŁOWNIKÓW GWAROWYCH SŁOWNIKI Z geograficznego punktu widzenia wszystkie słowniki gwarowe z omawianego okresu (1944–2017) są rozmieszczone na Litwie nierównomiernie (zob. mapę). Rozmieszczenie geograficzne litewskich słowników gwarowych pokazuje, że znaczna część słowników gwar i podgwar przedstawia gwary i podgwary obszarów peryferyjnych, a także regionów etnicznych, które obecnie należą do Białorusi. 9 Thanks to college Vilija Ragaišienė for her remarks about the lack of exhaustive reviews of dialect dictionaries as well as the lack of articles presenting the main theoretical problems of lexicography: typy słowników, struktury, metody opracowywania słowników. Important Aspect of Lithuanian Dialectology: Dialect Dictionaries Įžvalgos / Spostrzeżenia 271 Słowniki gwarowe opracowywano nierównomiernie z geograficznego punktu widzenia. Analiza geograficzna i statystyczna pozwala stwierdzić, że poddialektami dokładnie opracowanymi leksykograficznie są żmudzki południowy z okolic Varniai, żmudzki północny z okolic Telšiai i Kretingi, a także auksztaicki zachodni z okolic Kowna, auksztaicki wschodni z okolic Kupiškis, Širvintos i Wilna oraz auksztaicki południowy. Badane poddialekty to żmudzki południowy z okolic Raseiniai, auksztaicki zachodni z okolic Šiauliai oraz auksztaicki wschodni z okolic Panevėžys, Anykščiai i Uteny. Analiza typów litewskich słowników gwarowych ujawnia, że dominującą pozycję zajmują słowniki wyczerpujące. Dlatego głównym i oczywistym wnioskiem, jaki można wyciągnąć, jest to, że dane z litewskich słowników gwarowych mogą znacząco wzbogacić i poszerzyć podstawę leksykalną Wielkiego Akademickiego Słownika Języka Litewskiego. Dane ze wszystkich słowników gwarowych ujawniają etniczną specyfikę danego regionu, wydarzenia historyczne i ich ocenę. Co więcej, kształtują one językową samoświadomość i tożsamość człowieka oraz wzbudzają zainteresowanie jego gwarą.10 Warto podkreślić niezwykłą różnorodność gwar i ich znaczenie w kształtowaniu tożsamości językowej. WGLĄD W PRACE LEKSYKOGRAFICZNE KRAJÓW BAŁTYCKICH Sytuacja związana z opracowywaniem słowników gwarowych jest bardzo podobna na Łotwie. Oczywiste jest, że największą liczbę słowników opublikowano po odzyskaniu przez Łotwę niepodległości.11 Wśród nich należy wymienić jednotomowe słowniki Eduardsa Ādamsonsa i Elgi Kagaini Vainižu izloksnes vārdnīca (2000) oraz Brigity Bušmane Nīcas izloksnes vārdnīca (2017). Łotewscy dialektolodzy, podobnie jak litewscy, opracowują wyczerpujące, zazwyczaj dwutomowe słowniki. Opublikowano dwutomowe słowniki Sarmite Baluode (Sarmīte Balode) i Ilgi Jansone Kalnienas izloksnes vārdnīca (2017), a także Antoņiny Reķēny Kalupes izloksnes vārdnīca (1998). Łotysze zwrócili uwagę na liczne formy porównawcze, które są unikatowe i znacznie wzbogacają język standardowy. Słownik porównawczy gwar sinolskich (2001) opracowany przez Maigę Putniņę i Agrisa Timuškę opiera się 10 Zob. Lietuvių kalbos žodynas. 11 Special thanks to Assoc. Prof. Dr. Edmundas Trumpa, University of Latvia, Department of Latianistyka i bałtystyka, Katedra Językoznawstwa Bałtyckiego. JANINA ŠVAMBARYTĖ-VALUŽIENĖ 278 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Autor (-rzy) // kompilator (-rzy) Tytuł słownika Gw ar a, podgwara Data publikacji Przykład słownictwa Typ słownika Angelė Vilutytė Słownik gwary mieszkańców Kaltanėnai Aukštaitian wschodnio-wschodni Vilniškiai 2008 40 tysięcy Wyczerpujące Aldonas Pupkis Słownik gwary mieszkańców Kazlų Rūda Aukštaitian zachodnio-zachodni Kauniškiai Wol. 1, 2008, Wol. 2, 2009 60 tysięcy Wyczerpujące Juozas Aleksandravičius // Danguolė Mikulėnienė, Juozas Pabrėža Słownik gwary kretyngoskiej północnożmudzki Kretyngiszczanie 2011 Nie określono Zróżnicowanie Birutė Vanagienė // Danguolė Mikulėnienė, Daiva Vaišnienė Šiaurės vakarų słownik żmudzki północnożmudzki mieszkańcy Telsz Vo. 1, 2014, Vo. 2, 2015 Nie określono Differential Žaneta Markevičienė, Aurimas Markevičius Słownik gwary vidiškijskiej wschodni auksztaiccy širvintiškiai 2014 Nie określono Wyczerpujący // Jonas Bukantis, Žaneta Jokužytė, Loreta Liutkutė, Virginija Veiverienė. Słownik dialektów lietuvininków zachodniożmudzki i zachodni Aukštaitian – the Southern area of the Small Lithuania (Klaidėpa region) 2014 Not specified Differential? Asta Leskauskaitė, Vilija Ragaišienė Pietinių pietų aukštaičių šnektų słownik Southern Aukštaitian (Południowi Dzukowie) Vo. 1, 2016 Nie określono Wyczerpujące