The Dilemma of the Reliability of Geolinguistic and Dialectological Data for Sociolinguistic Research. The Case of the Andalusian Demerger of /θ/

Straipsniai / Articles 9 JUAN-ANDRÉS VILLENA-PONSODA Universidad de Málaga, Spain Fields of research: sociolinguistics, social dialectology, zróżnicowanie fonologiczne, język hiszpański, odmiany andaluzyjskie. DYLEMAT DOTYCZĄCY WIARYGODNOŚCI DANYCH GEOLINGWISTYCZNYCH I DIALEKTOLOGICZNYCH NA POTRZEBY BADAŃ SOCJOLINGWISTYCZNYCH. PRZYPADEK ANDALUZYJSKIEGO ROZKAZANIA /θ/ Dylemat wiarygodności danych geolingwistyki i dialektologii w badaniach socjolingwistycznych. Przypadek rozpadu /θ/ w andaluzyjskim języku hiszpańskim ADNOTACJA Wyraźne różnice teoretyczne i metodologiczne między z jednej strony dialektologią i geolingwistyką a z drugiej strony socjolingwistyką sprawiają, że zasadnicze zadanie polegające na wykorzystaniu danych z dwóch pierwszych dyscyplin w celu uzupełnienia przez tę ostatnią współczesnych badań nad wspólnotami mowy, szczególnie gdy chodzi o rekonstrukcję przeszłości obecnych odmian językowych, jest dość trudne. Problem polega zatem na tym, w jakim stopniu dane geolingwistyczne i dane z monografii dialektologicznych są wiarygodne w retrospektywnym śledzeniu zarówno historii danej odmiany językowej, jak i konkretnej zmiany językowej. Opierając się na bogatych wynikach złożonych analiz wykorzystujących zmienne makrospołeczne, mezospołeczne i małoskalowe do wyjaśnienia zróżnicowania mowy, które ujawniają powstawanie nowej odmiany w południowej Hiszpanii, retrospektywne porównanie z danymi geolingwistycznymi i danymi z monografii dialektologicznych discloses ideological drawbacks regarding representation of both the speech community and the linguistic structure, as well as a quite troubling contradiction between geolinguistic and dialect monograph data. SŁOWA KLUCZOWE: zróżnicowanie mowy, socjolingwistyka, dialektologia, język hiszpański, odmiany andaluzyjskie. JUAN-ANDRÉS VILLENA-PONSODA 10 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX ANOTACIJA Oczywiste różnice teoretyczne i metodologiczne między dialektologią, geolingwistyką i socjolingwistyką utrudniają bardzo ważne zadanie – wykorzystanie danych dwóch pierwszych nauk w taki sposób, aby pomagały trzeciej nauce w badaniu wspólnot językowych, zwłaszcza w dążeniu do odtworzenia historii istniejących odmian języka. A zatem omawiany problem wiąże się z pytaniem, na ile dane geolingwistyczne i monograficzne dane dialektalne są wiarygodne w celu retrospektywnego ustalenia historii badanej odmiany języka i konkretnej zmiany językowej. Retrospektywne porównanie, przeprowadzone na podstawie licznych danych įtraukiančių sudėtingų tyrimų, kuriais siekiama paaiškinti kalbos įvairovę, rezultatais, atdotyczących pojawienia się nowej odmiany języka w południowej Hiszpanii, ujawniających zmienne makrospołeczne, mezospołeczne i mikropoziomowe, z danymi geolingwistycznymi i monograficznymi danymi dialektalnymi pokazuje ideologiczne braki związane z reprezentowaniem wspólnoty językowej i struktury językowej, a także niepokojącą sprzeczność między geolingwistycznymi i monograficznymi danymi dialektalnymi. SŁOWA KLUCZOWE: różnorodność językowa, socjolingwistyka, dialektologia, język hiszpański, odmiany andaluzyjskiego języka hiszpańskiego. WPROWADZENIE Ponieważ dane uzyskane w geolingwistyce i dialektologii oraz dane pochodzące ze sociolinguistics have been conceived under very different theories on language współczesnych badań społecznych, rekonstrukcja przeszłości kształtującej się odmiany językowej – a także jej relacji z innymi odmianami we wspólnocie mowy – z wykorzystaniem danych geolingwistycznych i danych z monografii dialektologicznych prowadzi do dylematu. Chociaż znaczenie ustaleń uzyskanych przez tradycyjnych dialektologów i geolingwistów jest oczywiste, należy podkreślić, że dane socjolingwistyczne opierają się na socjologicznych założeniach dotyczących doboru próby i zróżnicowania, które są niezgodne z założeniami leżącymi u podstaw danych geolingwistycznych i dialektologicznych, szczególnie najstarszych i przestarzałych atlasów oraz monografii (Villena-Ponsoda 2010). Problem polega zatem na tym, w jakim stopniu dane geolingwistyczne i dane z monografii dialektologicznych są wiarygodne, aby retrospektywnie prześledzić historię danej odmiany i konkretnej zmiany językowej.1 1 Dane i wyniki omówione w niniejszym artykule opierają się na hiszpańskim projekcie badawczym Ministerio de Economía y Competitividad DGICYT dotyczącym wzorców socjolingwistycznych kastylijskiego języka hiszpańskiego (ECOPASOS, FFI2015-68171-C5-1 oraz fundusze FEDER). Jestem wdzięczny Francisco Díaz-Montesinosowi, który przeanalizował mapy ALEA, uporządkował i uczynił zrozumiałymi tabele sporządzone na podstawie ogromnego zbioru danych geolingwistycznych, a także Pilar García-Mouton za jej nieocenioną pomoc i wsparcie. Matilde Vida-Castro, Francisco Díaz-Montesinos, Godsuno Chela-Flores i Álvaro Molina-García uprzejmie zrewidowali wcześniejsze wersje niniejszego artykułu. Odpowiadam jednak za jego formę i treść. Straipsniai / Artykuły 11 The Dilemma of the Reliability of Geolinguistic and Dialectological Data for Sociolinguistic Research. The Case of the Andalusian Demerger of /θ/ Niniejszy artykuł2 ma na celu opisanie nowej odmiany miejskiej, która dopiero się kształtuje i obejmuje pewną liczbę zmian – niektóre z nich rozwijają się z zaskakującą szybkością – ujawniających konwergencję ku ogólnokrajowej odmianie standardowej, przyspieszaną przez przyjmowanie aktualnych wartości i postaw związanych z głównym prestiżem (Villena-Ponsoda 2008). Odmiana ta najwyraźniej mogła powstać w Andaluzji około połowy lat pięćdziesiątych XX wieku, ponieważ do tego czasu dialektolodzy i geolingwiści udokumentowali jedynie ses currently carried out show that now we are dealing with a coherent variety, which is perceived as such by its speakers (Villena, Vida 2017, 2018), and could have emerged as the outcome of the trend of modernisation and urbanisation that took place in southern Spain during the last decades of the 21th century and, above all, after Franco’s rule (1939–1975). Emergence of intermediate varieties between vernacular dialects and the national standard is quite a common process in the European context, and it seems to be related to the fact that urban educated middle-class speakers need means of expression different from both the national standard – too formal or nieliczne ślady jej głównych cech. Wyniki analizy odmian – zarówno potocznych, jak i gwarowych – są zbyt nieuprzejme i społecznie nacechowane (zob. Auer 2005: 27–28). Chociaż prawdą jest, że andaluzyjska mówiona odmiana regionalno-standardowa rzeczywiście istnieje – oparta na miejskim dialekcie Sewilli i mająca pełnić funkcje społeczne przypisywane standardowi narodowemu – jej wpływ nie sięga już obszarów miejskich we wschodniej (Grenada, Malaga) ani w dalekowschodniej? zachodniej (Huelva) Andaluzji (zob. Mapę 2 poniżej), tak więc użytkownicy z klasy średniej z tych obszarów, próbujący odejść od odmiany potocznej, mają tendencję do przechodzenia na standard narodowy i przyjmowania jego głównych cech (Villena-Ponsoda 1996, 2005). Najbardziej interesującą cechą tego trendu konwergencji jest to, że wydaje się on związany z profilami poszczególnych użytkowników, zwłaszcza w odniesieniu do ich motywacji do zdobywania wiedzy, stopnia kontaktu z mediami oraz świadomości przepływu informacji w społeczeństwie (tj. z bourdieusowskim pojęciem tak zwanego uwewnętrznionego kapitału kulturowego), bardziej niż wyłącznie z kapitałem kulturowym nabytym w domu lub w szkole, tj. z kapitałem kulturowym zinstytucjonalizowanym i zobiektywizowanym (Bourdieu 1977, 1984, 1986). Wówczas wyłania się idea proaktywnego użytkownika, który postrzega standaryzację jako środek awansu społecznego i integracji, i okazuje się ona niezwykle interesująca dla wyjaśnienia, jak dotąd rozwijała się nowa odmiana. 2 Niniejszy artykuł jest poprawioną wersją tekstu mojego wystąpienia na IX Kongresie for her support and understanding. International Society for Dialectology and Geolinguistics, SIDG (23–27, July 2018, Vilnius, Lithuania). I am grateful to the organisers for their kind invitation and particularly to Jurgita Jaroslavienė from the Research Centre of the Standard Language at the Institute of the Lithuanian Language JUAN-ANDRÉS VILLENA-PONSODA 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Rekonstrukcja zmian leżących u podstaw tej odmiany w czasie rzeczywistym okazuje się kwestią istotną, lecz jednocześnie uwidacznia powracający problem wiarygodności danych dialektologicznych i geolingwistycznych w badaniach socjolingwistycznych. Struktura niniejszego artykułu jest następująca. W pierwszej części (Odmiana pośrednia) opisano kształtującą się nową andaluzyjską miejską odmianę klasy średniej, koncentrując się szczególnie na jej fonologii w odniesieniu zarówno do ogólnokrajowej odmiany standardowej, jak i do The second section (The social meaning of the new variety) analyses sociolinandaluzyjskich dialektów ludowych. zróżnicowanie i spójność językowa odmiany pośredniej, ze szczególnym uwzględnieniem wpływu zmiennych makrospołecznych na zachowanie mówców. W trzeciej części (Mówca proaktywny. Znaczenie efektów we deal with the effect of intervening mesosocial and small-scale variables bepośrednich) między zmiennymi makrospołecznymi a zależnymi zmiennymi mowy – tj. prawdopodobieństwem, że mówca użyje nowej odmiany. Pokazujemy, że to orientacja mówcy na standard – oparta na jego zdolności do uzyskiwania informacji i utrzymywania kontaktu ze światem zewnętrznym poza lokalną wspólnotą mowy – determinuje jego decyzję o użyciu spójnego zestawu cech, których znaczenie społeczne wiąże się z nowoczesnością i standaryzacją. Czwarta część (Dylemat) podejmuje centralną kwestię niniejszego artykułu, a mianowicie ograniczenia dawnych danych dialektologicznych w rekonstrukcji historycznego rozwoju dzisiejszych odmian. W tym celu rozważono dwa główne punkty. Po pierwsze, nasza wiedza o dawnej wspólnocie mowy, która prowadzi do fundamentalnych różnic metodologicznych między, z jednej strony, dialektologią i geolingwistyką a, z drugiej strony, socjolingwistyką. Po drugie, problem dostępnych danych językowych, których obserwacja ujawnia sprzeczności między danymi geolingwistycznymi a danymi z monografii dialektologicznych. Wreszcie piąta sekcja (Archeoling) krótko przedstawia trwający projekt, którego celem jest pozyskanie rzeczywistych danych z okresu, w którym odmiana ta się wyłoniła, na podstawie publicznych lub prywatnych dokumentów mówionych. THE INTERMEDIATE VARIETY The ongoing formation of an intermediate urban middle-class variety between the Spanish national standard (Madrid) and the southern varieties in Andaluzję rozumiano jako rezultat tendencji do niwelacji i konwergencji w kierunku współczesnej prestiżowej normy mowy używanej w Hiszpanii przez mówców z klasy średniej, których tradycyjna tożsamość południowa zmienia się od połowy lat pięćdziesiątych i zbliża do współczesnych tożsamości Straipsniai / Artykuły 13 The Dilemma of the Reliability of Geolinguistic and Dialectological Data for Sociolinguistic Research. The Case of the Andalusian Demerger of /θ/ globalizacji, modernizacji i urbanizacji (zob. Villena-Ponsoda 2008; Hernández-Campoy, Ville na-Ponsoda 2009; Regan 2017a, b; Villena-Ponsoda, Vida-Castro 2018). Tendencja ta gwałtownie nasiliła się po epoce Franco (1939–1975), kiedy nastąpiło przejście od ideologii w przeważającej mierze wiejskiej, tradycyjnej i lokalnej do modernizacji (Dietz 2001). Najciekawszym z lingwistycznego punktu widzenia aspektem jest to, że odmiana ta obejmuje syntezę – do pewnego stopnia sprzeczną – znaczeń społecznych (1) modernizacji (tj. orientacji na standard) oraz (2) tradycji (tj. tradycyjnej tożsamości południowej). W tym celu łączy się cechy ogólnokrajowego standardu w onset position with southern vernacular features in the coda. This combination is meant to let speakers symbolically flee either the rural or urban working-class background – i.e. in doing so, the intermediate-variety speakers intend to abanwymowie sylabicznej z cechami mowy powiązanymi ze znaczeniami społecznymi „tradycyjności”, „najstarszości”, „wiejskiego charakteru” itd. – a ponadto świadomie akceptuje się cechy standardowe, nawet jeśli mogą one pociągać za sobą zatrzymanie, a nawet odwrócenie wielowiekowych zmian i/lub nabycie nowych kontrastów fonologicznych. Jednocześnie zachowuje się znaczną część akcentu południowego – tak zwanego accento andalú (akcentu andaluzyjskiego), który jest szczególnie utożsamiany z nieoznaczonymi procesami erozyjnej wariacji, takimi jak lenicja i usuwanie kody. Jak zatem argumentowano, znaczenia społeczne standaryzacji i modernizacji, z jednej strony, oraz te reprezentujące lojalność wobec wartości wspólnoty południowej, z drugiej, mogą być do pewnego stopnia kompatybilne. MAPA 1. Mozaika współczesnych dialektów i języków Półwyspu Iberyjskiego (Hernández-Campoy, Villena-Ponsoda 2009: 184). JUAN-ANDRÉS VILLENA-PONSODA 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX On its way towards the national standard variants, the Andalusian urban middle-class variety speakers meet dialect users from southern Castile, Murcia oraz Estremadura (zob. Mapę 1). Dialekty te dzielą wiele cech z odmianami andaluzyjskimi, dlatego tradycyjnie proponowano continuum jako reprezentację rozpatrywanego tu zróżnicowania geolingwistycznego (Navarro-Tomás, Espinosa, Rodríguez-Castellano 1933). W związku z tym idea pośredniej odmiany ponadregionalnej odnosiłaby się nie tylko do wymiaru socjolingwistycznego, lecz także do przestrzeni geolingwistycznej (zob. Villena-Ponsoda, Vida-Castro 2017). Zarówno konwergencja językowa, jak i leżąca u jej podstaw nowa hybrydowa tożsamość obejmują między innymi nabywanie pewnych cech standardowych, w szczególności rozszczepienie spółgłoski szczelinowej koronalnej /θ/. Zmiana ta oznacza rekonstrukcję średniowiecznego kastylijskiego opozycyjnego układu – który połączył się we wczesnych dialektach andaluzyjskich od XIII wieku – między zbiorami wyrazów z wierzchołkowym /s/ (casa ‘dom’) i laminarnym /s/, wcześniej afrykatą /ts/ (caça ‘polowanie’), który został zachowany w odmianie standardowej poprzez kontrast między wierzchołkowym /s/ [ˈkasa] a (między)zębowym /θ/ [ˈkaθa] (zob. Tabelę 1 poniżej): TABELA 1. Inwentarz spółgłosek obstruentnych w andaluzyjskiej odmianie językowej (po lewej) oraz w odmianie pośredniej (po prawej) wargowe zębowe podniebienne welarne wargowe zębowe podniebienne welarne zwarte ptʧ k napięte ptʧ k napięte b d ʝ g luźne b d ʝ g luźne f θ h szczelinowe f s x szczelinowe napięte θ luźne Straipsniai / Artykuły 15 The Dilemma of the Reliability of Geolinguistic and Dialectological Data for Sociolinguistic Research. The Case of the Andalusian Demerger of /θ/ Rozszczepienie andaluzyjskiego /θ/ implikuje rekonstrukcję wyżej wspomnianego kontrastu między średniowiecznymi zbiorami wyrazów z /s/ /s/, by imitation of the standard. From what we know now, the demerge of /θ/ must have been a hard individual process involving the building-up of an acoustic multi-parametric distance between both fricatives (Regan 2017b; Mooraz z /ts/, a następnie lina-García 2018). Ten kontrast fonemiczny jest obecnie wykorzystywany przez młodych, wykształconych mieszkańców miast. Analiza danych z atlasów językowych, w szczególności ALPI, czyli Atlas de la Península Ibérica ‘Atlas Półwyspu Iberyjskiego’ (pierwsza ćwierć XX wieku), oraz ALEA, czyli Atlas Lingüístico y Etnográfico de Andalucía ‘Atlas Językowy i Etnograficzny Andaluzji’ (początek lat pięćdziesiątych), a także wyników monografii dialektologicznych opisujących niektóre dialekty miejskie (zwłaszcza Alvar 1974, 1993 suggests that /θ/ splitting has been a quick change from above. This idea is [1973]), wsparta faktem, że aż do lat osiemdziesiątych wykryto bardzo niewiele – jeśli w ogóle – śladów jego istnienia (zob. Carbonero 1982; Sawoff 1980; Salvador-Salvador 1980; Villena-Ponsoda 2001). Zmiana szybko rozprzestrzeniła się w ośrodkach miejskich Andaluzji, szczególnie we wschodniej części tego obszaru, i tylko częściowo objęła grupy o najniższym statusie (Villena, Ávila-Muñoz 2014; zob. Mapę 2). MAPA 2. Andaluzja miejska Zbiór innych równoległych cech wykazujących tę samą trajektorię prawdopodobnie również gwałtownie by się rozprzestrzenił w tym samym czasie. Cechy te zostały faktycznie przeanalizowane, tak że JUAN-ANDRÉS VILLENA-PONSODA 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX badacze są zaznajomieni z ideą wyłonienia się odmiany pośredniej – względnie spójnej – między dialektami północnymi zbliżonymi do standardu a dialektami południowymi odległymi od standardu (zob. Villena-Ponsoda, Vida-Castro 2018). Krótko mówiąc, można stwierdzić, że oprócz rozszczepienia /θ/ – które jest oczywiście społecznie najbardziej wyrazistą zmianą w tym zbiorze – odmiana pośrednia przyjmuje warianty standardowe lub hybrydyzowane, zdolne do unikania użyć gwarowych (Trudgill 1986; Chambers, Trudgill 2004 [1980]; Siegel 2010 [2006]; Berruto 2005; Almeida 2018; zob. Tabela 2). TABELA 2. Zmiany fonologiczne. Fuzje i rozszczepienia (opracowano na podstawie Villena-Ponsoda, Vida-Castro 2018) Odmiany Zestawy wyrazów: <caza> <casa> <caja> <cacha> <cada> Standard ˈkaθa ˈkasa ˈkaxa ˈkaʧa ˈkaða Pośrednia ˈkaθa ˈkasa ˈkaxa∼ˈkaha ˈkaʧa ˈkaða∼ˈka Ludowa /θ/ = /s/, seseo ˈkasa ˈkasa ˈkaxa∼ˈkaha ˈkaʧa∼ˈkaʃa ˈkaða∼ˈka /θ/ = /s/ ceceo ˈkaθa ˈkaθa ˈkaha∼ˈka·a ˈkaʃa∼ˈkaʧa ˈkaða∼ˈka /θ/ = /s/ = /x/ = /ð/, heheo ˈkaha ˈkaha ˈkaha∼ˈka·a ˈkaʃa ˈka /θ/ = /s/ = /ʧ/, rozszerzone seseo ˈkasa ˈkasa ˈkaha∼ˈka·a ˈkasa ˈkaða∼ˈka szczelinowe (seseo, ceceo) lub nawet ich Gloss hunting house box buttock each As shown in Table 2, on the one hand, the new variety stops vernacular processes, including either frequent and relatively accepted mergers of coronal najbardziej rozwinięte rezultaty (heheo, rozszerzone seseo); z drugiej strony przyjmuje fonologicznie nacechowane warianty głównego nurtu o wysokim prestiżu (afrykatę [ʧ], spółgłoskę szczelinową [x] i aproksymant [ð], zamiast ich ludowych, nienacechowanych odpowiedników (spółgłoski szczelinowej [ʃ], aspirowanego [h] lub usuniętego /x/ i usuniętego /d/). ZNACZENIE SPOŁECZNE NOWEJ ODMIANY How this new variety has spread out and to what extent we can talk about a coherent variety is a relevant matter of discussion. However, a crucial issue to Straipsniai / Articles 17 The Dilemma of the Reliability of Geolinguistic and Dialectological Data for Sociolinguistic Research. The Case of the Andalusian Demerger of /θ/ be pointed to is the social profile of its speakers. Results of previous research tend to indicate that it is urban young – mostly female – university-graduate speakers who lead the use of the set of features shaping the intermediate variety, która zdaje się rozprzestrzeniać zarówno społecznie, jak i geograficznie (Villena-Ponsoda 2001; Moya-Corral, Sosinski 2015; Regan 2017b). Nieoczekiwanie współczesny obraz andaluzyjskich wspólnot mowy ukazuje narastające zróżnicowanie między dwoma zespołami odmian; mianowicie, z jednej strony, tradycyjnymi miejskimi dialektami klasy robotniczej i wiejskimi dialektami potocznymi, które pozostają w stosunkowo niewielkim stopniu pod wpływem obecnego standardowego trendu konwergencji, a z drugiej strony nową pośrednią odmianą klasy średniej (Villena-Ponsoda, Ávila-Muñoz 2014). Cechy wchodzące w skład tej odmiany korelują ze sobą w taki sposób, że ich użycie wydaje się podlegać ograniczeniom spójności. Zmienne związane ze standardowymi wartościami i postawami mają tendencję do występowania w kontekstach oraz u mówców, którzy raczej nie będą promować zmiennych reprezentujących potoczne znaczenia społeczne, i odwrotnie (zob. Tabela 2 powyżej). Następnie współwystępowanie poszczególnych zmiennych tworzy skupienia, w których możemy zidentyfikować bardziej złożone zmienne podstawowe lub komponenty, pozwalające uzyskać wyobrażenie o ich wspólnym rozkładzie, który jest w istocie zgodny z pojęciem spójnej odmiany (zob. Guy, Hinskens 2016). Biorąc pod uwagę nasz cel, jakim jest zbadanie istnienia centralno-południowej (standardowo-wernakularnej) odmiany the basis of their similar variance. Doing so, we would be able to seize which variables are likely to co-occur and the kind of speakers who would use them – i.e. which features shape a particular variety and their social distribution. To pośredniej, oraz fakt, że naszym zamierzeniem jest wykazanie jej spójności, analysis was carried out.3 Based on multiple correlation, two principal compodobrym sposobem postępowania mogłoby być zidentyfikowanie skupień zmiennych lub ustalenie, które cechy grupują się zgodnie z ich odpowiednią wariancją; znaleziono czynniki lub ukryte skupienia zmiennych, które rzeczywiście są w stanie wyjaśnić współzależność między poszczególnymi zmiennymi. Innymi słowy, te złożone zmienne ukryte, składowe lub czynniki reprezentowałyby wspólną podstawę dla pojedynczych zmiennych. Całkowite zróżnicowanie danych zostało następnie zredukowane do dwóch wymiarów lub czynników, które wyjaśniają 69,5% wariancji (odpowiednio 39,1 i 30,4). Macierz nasyceń głównych składowych przedstawiono w Tabeli 3, w której pokazano proporcję wariancji każdej zmiennej wyjaśnianą odpowiednio przez czynnik 1 i 2. Rysunek 1 poniżej przedstawia względne położenie każdej pojedynczej zmiennej w idealnym 3 W ramach szerszego projektu badawczego pracowaliśmy z próbą 72 osób space delimited by both factors giving us an idea of how they correlate. mówiących obu płci (m = 36, f = 36), stratyfikowaną według wykształcenia i wieku. Badania terenowe na potrzeby tego studium przeprowadzono w pierwszej dekadzie XXI wieku. Zob. Villena-Ponsoda 2008. JUAN-ANDRÉS VILLENA-PONSODA 24 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Przeprowadzona analiza ścieżkowa ujawnia zatem obraz złożonych interakcji między zmiennymi (zob. rysunek 5 poniżej). Z jednej strony, ogólny negatywny wpływ wykształcenia (x1) (Beta = −.562) wyjaśniają zarówno jego bezpośrednie oddziaływanie (Beta = −.293), jak i wpływ pośredni poprzez zmienną pośredniczącą x5, orientację medialno/standardową, Beta = −.210): im wyższe wykształcenie mówców i im wyższe ich wyniki w zakresie orientacji medialno/standardowej (Beta = .765), tym niższa ich pozycja na wymiarze F1 (Beta = −.276). Z drugiej strony, wykształcenie działa również jako mediator pośredniego wpływu zmiennych reprezentujących kontekst nabywania języka (x2, Beta = −.266 i x3, Beta = −.233) oraz wieku mówcy (x4, Beta = −.139). Bezpośrednie wpływy tych zmiennych na wykształcenie mówcy są pozytywne, lecz pośrednio, poprzez wykształcenie jako zmienną pośredniczącą, wpływają one negatywnie na F1 albo jedynie minimalizują swój pierwotny pozytywny wpływ. Ostatecznie sieć społeczna mówcy wywiera nie tylko bezpośredni pozytywny wpływ na F1 (Beta = .272), lecz także niemal całkowicie znosi wpływ wykształcenia (−.059). Wszystkie efekty są istotne (p < .05). Płeć (x6) jest zmienną kodowaną zero-jedynkowo, gdzie 0 = mężczyzna, 1 = kobieta x4 Wiek x5 x1 Speaker’s education x2 Mother’s education x3 Father’s education Orientacja medialno/standardowa x6 Płeć x7 Siła sieci społecznej x8 Użycie mowy FIGURE 5. Diagram of the multi-causal process of the effects of the speaker’s variables on speech use Straipsniai / Articles 25 The Dilemma of the Reliability of Geolinguistic and Dialectological Data for Sociolinguistic Research. The Case of the Andalusian Demerger of /θ/ Wyniki analizy ścieżkowej są zatem zgodne z ideą wyłaniania się odmiany pośredniej między standardem narodowym a andaluzyjskimi dialektami wernakularnymi. Mówcy, którzy obecnie posługują się cechami mowy charakteryzującymi tę odmianę, uzyskują niskie wartości ukrytej zmiennej F1, reprezentującej indeksykalności języka potocznego. Jak łatwo wywnioskować z wyników przedstawionych w Tabeli 4 i na Rysunku 5, tą nową odmianą miejską posługują się głównie młode, wykształcone i dobrze poinformowane mówczynie ukierunkowane na standard, należące do luźno powiązanych sieci osobistych. DYLEMAT Mając na uwadze tak złożony proces zmienności socjolingwistycznej, rekonstrukcja przeszłości odmiany pośredniej wydaje się ekscytującym wyzwaniem. Jednakże zasadniczą kwestią jest obecnie to, czy dostępne dane dotyczące przeszłości, do których mamy dostęp, są wystarczająco kompletne i satysfakcjonujące, aby odpowiedzieć na główne pytania postawione w toku badań nad teraźniejszością. Dzieje się tak dlatego, że dane dotyczące przeszłości uzyskano przy użyciu metod doboru próby, badań terenowych i analizy, które nie zawsze są kompatybilne z metodami stosowanymi do analizy złożoności danych dotyczących współczesnej wspólnoty językowej. Pomimo ogromnej rzetelności i hojności płynących z ich pracy, istnieją głębokie, leżące u podstaw różnice ideologiczne między wynikami uzyskanymi przez dialektologów i geolingwistów a wynikami osiągniętymi w ramach współczesnego paradygmatu socjolingwistycznego. Z jednej strony, zasadniczo, zarówno w dziedzinie geografii dialektów (bezpośrednie przedstawianie lokalnego zróżnicowania za pomocą słowników i map, od Wenkera przez Gilliérona aż po współczesne projekty), ing the prototypical local dialect, from Ascoli and Wegener through to modern sociolinguistics), dialectologists have carried out an essential and indispensable work. However, their aim was to show that laws of linguistic change are excepjak i monografii dialektalnej (bez rekonstrukcji oraz przy założeniu, że le patois authentique lokalnej wspólnoty językowej jest najczystszą formą języka, wartą as a reservoir of original purity (see Villena-Ponsoda 2010: 614–615 et passim). On the other hand, data of the present have to do with a very different outlook, which reflects a dramatic and real change in society. In fact, adopting zachowania przed zewnętrznym skażeniem i zbadania), konceptualny kontrast Durkheima (1902 [1893]) między solidarnością mechaniczną a organiczną, przejście od tradycyjnych do nowoczesnych społeczności przemysłowych, można powiązać z ewolucją metod. Durkheimowska solidarność mechaniczna, wspierająca tradycyjne, wiejskie, ściśle zintegrowane społeczności i odzwierciedlająca jednolitość états de conscience mówiącego, została zastąpiona przez współczesne, miejskie, ostro rozwarstwione, luźno zintegrowane społeczności, oparte na solidarności organicznej i podziale pracy (Berthele 2004: 732–734). Współczesne społeczeństwo przedstawia JUAN-ANDRÉS VILLENA-PONSODA 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX obraz heterogeniczności, którego uporządkowanie mogłyby ułatwić jedynie korelaty pozajęzykowe (zawód, wykształcenie, wiek, płeć itd.). Dlatego różnice ideologiczne między oboma paradygmatami stały się najpierw teoretyczne, a ostatecznie metodologiczne. Dialektologia i socjolingwistyka rozeszły się tak bardzo, jak różne były typy społeczności, które miały opisywać. W tych ramach, porównując – jak ma to miejsce tutaj – współczesne i historyczne dane tak różnego rodzaju, należy rozważyć dwie kwestie: z przeszłości? (1) The speech community. What do we know about the speech community (2) Rzeczywiste dane językowe. Jak była zorganizowana w przeszłości struktura językowa, którą znamy dzisiaj? Dylemat wspólnoty mowy. Dane dotyczące malagijskiej miejskiej wspólnoty mowy z kluczowego okresu, który nas tutaj interesuje, są dostępne wyłącznie w Atlas Lingüístico y Etnográfico de Andalucía, ALEA (1961–1973). Prace terenowe na potrzeby tego atlasu przeprowadzono w latach 50. (zob. Alvar 1955; García-Mouton 1992; Morillo-Velarde 2001), wykorzystując „wielokrotne i powtarzane kwestionariusze” oraz „optymalnych informatorów” (Alvar 1959: 10, 27–30). Ponieważ zamierzano – zgodnie z koncepcją Gilliérona, Popa, Puscariu i innych – uzyskać […] „migawkowy obraz mowy w określonym momencie”, […] poszukiwaliśmy osoby zdolnej stać się podmiotem tej „fotografii językowej”, unikając skrajności – nie najstarszych, najbardziej osobistych ani najnowszych danych – lecz przeciętności, chociaż czasami konieczne może być odwołanie się do najstarszych ludzi, aby uchwycić zanikające zjawisko lub ginący element rzemiosła. Dlatego też mężczyzna w wieku od pięćdziesięciu do sześćdziesięciu lat najprawdopodobniej ukaże dokładny obraz tego, czego szukamy (Alvar 1959: 29, moje tłumaczenie). Aby zaprojektować próby dla miast i niektórych największych miejscowości, obszarów lokalnych i the informant’s age, gender and social class were considered as a source of variability, following Jaberg and Jud (1928–1960) procedures for the AIS (Jaberg 1936: 20; see also Jaberg 1959). However, at the end of the day, and in spite of przy najlepszych intencjach, w Maladze zbadano zaledwie czterech informatorów (miasto liczyło wówczas ponad 270 000 mieszkańców).4 W rzeczywistości, chociaż ten konkretny atlas zawiera znaczną ilość informacji o ówczesnym zróżnicowaniu socjolingwistycznym – w tym o tak zwanym „polimorfizmie”, czyli nieuświadomionym zróżnicowaniu – zadanie 4 Trzech mężczyzn, z których jednego określono jako absolwenta uniwersytetu, a dwóch pozostałych jako analfabetów, oraz jedna kobieta z wykształceniem wyższym; nie podano żadnych szczegółowych informacji o ich wieku. Artykuły / Articles 27 The Dilemma of the Reliability of Geolinguistic and Dialectological Data for Sociolinguistic Research. The Case of the Andalusian Demerger of /θ/ of locating and gathering this information from each map out the six volumes of the atlas is exhausting, and direct data on sociolinguistic differences – taken from parallel questionnaires with different subjects – are not always clearly separated from observations by the researcher based on the informant’s linguistic awareness (see Morillo-Velarde 2001: 15–21 et passim). As a matter of fact, a systematic scrutiny of particular sociolinguistic correlations between speech warianty i zmienne dotyczące mówców dla określonej miejscowości miejskiej w obrębie atlasu ujawniają niewielką liczbę wystąpień, a tym samym brak stanowczości wniosków. Niemniej jednak głównym problemem jest istnienie dwóch różnych sposobów prezentowania danych dialektologicznych. Z jednej strony mamy dane geolingwistyczne dostępne dla każdej miejscowości oraz każdej zmiennej fonologicznej, morfologicznej, leksykalnej lub składniowej. Dane te zostały dostarczone przez jednego informatora typu NORM dla każdego punktu na mapie – z danymi uzupełniającymi uzyskanymi od kobiety dla pewnej liczby miejscowości i zmiennych – oraz, jak wspomniano wyżej, ze zróżnicowaniem co najmniej pod względem płci i wykształcenia w przypadku miast i największych miejscowości (zob. Alvar 1959: 29–30). Oczywiście tego rodzaju dane są bezpośrednie i niewątpliwie podlegają wpływowi skrzywienia związanego z metodą doboru mówców typu NORM. Z drugiej strony mamy dane dialektologiczne, które składają się ze zbioru dodatkowych obserwacji dotyczących znaczeń społecznych związanych ze statusem, wiekiem lub płcią mówcy. Obserwacje te są zawarte zarówno jako uzupełniające uwagi na samych mapach, jak i przedstawione za pomocą symboli z objaśnieniami na marginesach map. Najwyraźniej na podstawie zarówno tych dwóch źródeł danych, jak i and then dialect monograph data are also available (Alvar 1993 [1973], 1974). This type of data is influenced then not only by the same ideological and methodological bias as the geolinguistic data, but also by the direct effect of qualitadodatkowych nagrań oraz obserwacji jakościowych, monografie dialektologiczne The dilemma of the linguistic data. Based both on the overall ALEA inzostały opracowane przez samych badaczy na podstawie ich ocen. profilu formantów (mężczyźni w wieku od 50 do 60 lat) oraz informacji dotyczących badanych mówców w mieście Malaga (4 mówców: 1 kobieta z wykształceniem uniwersyteckim i 3 mężczyzn, z których jeden miał wykształcenie uniwersyteckie, a dwóch pozostałych było analfabetami), można przypuszczać, że zgodnie z rozkładem w czasie pozornym omówionym w poprzednich akapitach wśród tych mówców — którzy w czasie prowadzenia badań terenowych na temat malagaskiej odmiany pośredniej mieliby 85–90 lat — niepiśmienni mężczyźni nie używaliby wariantów zbliżonych do standardu, podczas gdy mówcy z wykształceniem wyższym (mężczyzna i kobieta) używaliby ich częściowo. (Szczegóły dotyczące tych mówców przedstawiono w Tabeli 5). JUAN-ANDRÉS VILLENA-PONSODA 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX TABELA 5. Informatorzy ALEA w mieście Malaga (źródło: opracowano na podstawie Alvara (1993 [1973]) Informator 45 50 583 506 Local area City centre City centre Semi-urban Semi-urban Miejscowość Malaga Malaga Churriana Iznate Płeć Mężczyzna Kobieta Mężczyzna Mężczyzna Wykształcenie Uniwersytet Uniwersytet Analfabeta Analfabeta Informatorzy z wykształceniem uniwersyteckim (45 i 50) udzielili odpowiedzi wyłącznie na pytania fonetyczne, podczas gdy informatorzy niepiśmienni (583 i 506) odpowiedzieli na wszystkie pozycje każdej części całego kwestionariusza. Przygotowano „zarys językowy” składający się z czterech lub pięciu stron – który włączono do fonetycznej części kwestionariusza – a także kompletną stronę transkrypcji fonetycznej mowy każdego informatora, uwzględniając również nagrania i palatogramy. Materiał ten nie jest dostępny. Obraz wspólnoty mowy oparty na danych dostarczonych przez tych mówców jest oczywiście bardzo ograniczony, jednak można by oczekiwać, że przedstawione informacje geolingwistyczne i dialektologiczne były wystarczająco zbieżne – i niesprzeczne – aby umożliwić rekonstrukcję trajektorii historycznej, którą podążały zmiany prowadzące do odmiany pośredniej. Jednak oba źródła danych nie są zgodne. Oczywiście, jak wskazano powyżej, można by tego oczekiwać – biorąc pod uwagę wyniki uzyskane we współczesnym badaniu Malagi, opartym na danych zebranych na podstawie odmiany z the early years of the 21st century – that we had to face evidence, on the one hand, of a strongly-marked vernacular variety used by the illiterate speakers and, on the other hand, of a less marked and more standard-like but clearly południowym akcentem używanej przez mówców z wykształceniem uniwersyteckim. Jednak chociaż właśnie taki obraz wyłania się, gdy uwzględnimy dane dialektologiczne, nie jest on tak wyraźny, gdy weźmie się pod uwagę dane geolingwistyczne. Kiedy skupimy się na najbardziej istotnych cechach odmiany pośredniej (zob. powyżej Tabela 2), informacje dialektologiczne przedstawione which is the unique dialect monograph dealing with the urban dialect of Malaga of the first half of the 20th century – confirms the current hypotheses about the set of quick changes enhanced by convergence towards the national standprzez Alvara (1993 [1973]) – ard i wspierające wyłanianie się nowej miejskiej odmiany klasy średniej. Chociaż wszystkie cechy gwarowe wymienione przez Alvara odnoszą się do osób mówiących niepiśmiennych, z wyjątkiem zlania się /ʎ/ = /ʝ/ (tak zwanego yeísmo), które jest uznawane za zjawisko normalne przez absolwentów uniwersytetów, jego opis nie sugeruje, że zmiany prowadzące do sytuacji współczesnej były wówczas w toku (Tabela 6). W rzeczywistości do połowy lat pięćdziesiątych wśród uczonych dominował pogląd, że dialekt andaluzyjski wydawał się społecznie jednorodny: Straipsniai / Artykuły 29 The Dilemma of the Reliability of Geolinguistic and Dialectological Data for Sociolinguistic Research. The Case of the Andalusian Demerger of /θ/ Jeśli chodzi o jego rozpowszechnienie społeczne, odmiana andaluzyjska nie ma żadnych granic: dociera do najwyższych grup społecznych. A kiedy nazywam je „najwyższymi”, mam na myśli grupy wykształcone, które z największym prawdopodobieństwem albo wyrównują zróżnicowanie, albo przeciwstawiają się rozpowszechnianiu. Wymowa piśmiennego użytkownika andaluzyjskiego jest wyraźnie podobna do wymowy jego niepiśmiennych współobywateli. Leksyka i sposoby wyrażania się mogą się zmieniać, ale wymowa pozostaje taka sama. W istocie, aby zbadać fonetykę Grenady, analizie poddano mówców z wyższym wykształceniem, a nawet profesorów uniwersyteckich (Salvador 1967 [1963]: 64, moje tłumaczenie). Z drugiej strony wyczerpująca analiza danych geolingwistycznych z ALEA ukazuje zupełnie inny obraz. Informacje zaczerpnięte z atlasu oraz te uzyskane w wyniku analiz jakościowych przeprowadzonych przez dialektologów wydają się ze sobą kontrastować. Obraz geolingwistyczny z ALEA jest zgodny ze scenariuszem, w którym większość zmian faktycznie kształtujących odmianę pośrednią była już w toku w latach 50., szczególnie wśród mówców z miejskiej klasy średniej. Tabela 6 przedstawia porównanie obu źródeł informacji. Cechy tak istotne dla charakterystyki odmiany pośredniej jak kontrast między /s/ a /θ/ pomagają nam zrozumieć oba stanowiska. Alvar (1993 [1973]) wskazuje, że najczęstszym sposobem realizacji zlanego /θ/ wśród wykształconych mówców jest sybilantna szczelinowa [s] (seseo), podczas gdy mówcy niepiśmienni mają tendencję do używania niesybilantnej szczelinowej [θ] (ceceo). Jednakże wyniki analizy map ALEA pokazują, że zróżnicowanie zdaje się być obecne już w czasie badań terenowych przeprowadzonych na potrzeby atlasu, w tym pewne ślady rozszczepienia /θ/ (zob. Tabela 7). TABELA 6. Różnice edukacyjne w użyciu malagijskich cech gwarowych (opracowano na podstawie Alvara (1993 [1973]) i ALEA) Dane z monografii gwarowej Dane geolingwistyczne Standardowe Niepiśmienny Uniwersytet Niepiśmienny Uniwersytet /s/ /θ/ poso/pozo Ceceo[ˈpoθo] Seseo[ˈposo] Ceceo/Seseo/Rozszczepienie Seseo/Rozszczepienie /ʧ/ pocho [ˈpoʧo] Szczelinowa [ˈpoʃo] Afrykatowa [ˈpoʧo] Afrykatowa Afrykatowa -0ddedo Usunięcie [ˈdeo] Zachowanie. [ˈdeðo] Zmienność Zachowanie -#ddado Usunięcie [ˈdao] Usunięcie [ˈdao] Usunięcie Zmienność To samo można odnieść do pozostałych cech w Tabeli 6. Porównane wyniki dialektologiczne i geolingwistyczne mówią same za siebie (zob. także Tabele 7–9). Pozorna jednorodność zachowań językowych ukazana w analizie monografii gwarowej jest do pewnego stopnia sprzeczna z wynikami uzyskanymi po dokładnym zbadaniu map, uwzględniającym ilościowe zestawienie odpowiedzi. JUAN-ANDRÉS VILLENA-PONSODA 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX TABLE 7. Educational differences in the realisation of word sets with <s> and <z, ce, ci> in Malaga (source: adapted from the ALEA) Uniwersytet Niepiśmienny Mężczyzna Kobieta Mężczyzna Mężczyzna Etim. [s] [θ] Razem [s] [θ] Razem [s] [θ] Razem [s] [θ] Razem s13 114 14 014 9258 267 204 38 242 z, ce/ci 526 31 35 92.9 7.1 100.0 0.0 3.4 96.6 84.3 15.7 136 0316 316 149 115 264 16.1 83.9 97.2 2.7 0.0 100.0 56.4 43.6 Razem 18 27 45 49 1 50 9574 583 353 153 506 TABELA 8. Różnice edukacyjne w realizacji interwokalicznego /d/ w Maladze (źródło: adaptacja na podstawie ALEA) Wykształcenie uniwersyteckie Analfabeta Mężczyzna Kobieta Mężczyzna Mężczyzna /0d/ [d] ∅Razem [d] ∅Razem [d] ∅ N [d] ∅Razem 8 2 10 8 2 10 32 69 101 43 54 97 80.0 20.0 80.0 20.0 31.7 68.3 44.3 55.7 /#d/ 257 4 3 7 3 106 109 192 93 28.6 71.4 57.1 42.9 2.8 97.2 1.1 98.9 10 717 12 517 35 175 210 44 146 190 58.8 41.2 70.6 29.4 16.7 83.3 23.2 76.8 TABELA 9. Różnice edukacyjne w realizacji /ʧ/ w Maladze (źródło: opracowanie na podstawie ALEA) Piśmienni Niepiśmienni Male Female Male Male [ʧ] 16 76.2 23 100.0 136 97.8 116 87.2 [ʃ] 52.8 00.0 32.2 17 12.8 Razem 21 23 139 133 Straipsniai / Artykuły 31 The Dilemma of the Reliability of Geolinguistic and Dialectological Data for Sociolinguistic Research. The Case of the Andalusian Demerger of /θ/ Wobec tego kontrastu wyników między monografiami dialektologicznymi a badaniami geolingwistycznymi wciąż pozostają bez odpowiedzi kluczowe pytania dotyczące wyłonienia się i rozwoju andaluzyjskiej odmiany pośredniej. Naprawdę nie wiemy, czy większość zmiennych fonologicznych, które obecnie kształtują tę odmianę, była nieobecna w repertuarze mówiących do połowy XX wieku i nagle, niespodziewanie pojawiła się pod wpływem pewnych zmian społecznych i kulturowych, czy też rozwijała się – być może od dawnych czasów – were already observable in that same period as processes of socially conditioned i stąd też ich zróżnicowanie. W pierwszym przypadku mielibyśmy do czynienia z przykładem szybkiej zmiany zachodzącej odgórnie, doskonale analizowalnej na podstawie danych z korpusu mówionego od ostatniej dekady XX wieku. Wówczas odpowiednie byłyby przekrojowe analizy czasu pozornego, a ich wyniki prawdopodobnie zgadzałyby się z danymi z monografii dialektologicznych. W drugim przypadku potrzebowalibyśmy bardziej szczegółowych ponownych analiz danych geolingwistycznych oraz systematycznego porównania ze współczesnymi wynikami socjolingwistycznymi. be desirable. Although a discussion about the exact nature of the latter sort of Badania trendów longitudinalnych oparte, powiedzmy, na danych archeologicznych byłyby wówczas tematem całego artykułu; krótki zarys przedstawiono w następnym akapicie. ARCHEOLING Oprócz dobrze znacznej rozbieżności metod i założeń teoretycznych między dialektologią/geolingwistyką a socjolingwistyką – nie wspominając ponownie o związanych z nimi leżących u podstaw perspektywach ideologicznych – nasza retrospektywna próba zidentyfikowania wyraźnych śladów żywych zmian dźwiękowych w monografiach dialektologicznych i na mapach językowych napotkała dodatkowe źródło trudności. Subiektywne oceny użycia dialektu spotykają się z uprzedzeniem wobec mówcy NORM i sprawiają, że porównanie współczesnych danych z danymi pochodzącymi z prac dialektologicznych i geolingwistycznych jest trudnym zadaniem. Współczesne prace dotyczące tych tradycyjnych dyscyplin całkowicie zmieniły sytuację. Wybitne wyniki w obu dziedzinach ułatwią sprawy w przyszłości. Niemniej jednak teraz musimy zmierzyć się z andaluzyjską panoramą taką, jaka jest. Ponowna analiza danych z badań geolingwistycznych i dialektologicznych, a także uzyskanie dostępu do archiwów nagrań radiowych i telewizyjnych oraz filmów dokumentalnych, pozwoliłyby nam (1) analizować w czasie rzeczywistym (choć obciążonym poważnymi zniekształceniami) rozprzestrzenianie się w społeczeństwie obecnie zachodzących zmian oraz (2) zbadać również opóźnienie ideologiczne selection criteria underlying NORM speakers in geolinguistics and traditional JUAN-ANDRÉS VILLENA-PONSODA 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX wpływające na tego rodzaju trajektorie retrospektywne. Ocena dialektologii (tj. idei „autentycznego” lub „czystego” dialektu) jest interesującym sposobem podejścia do tej konkretnej kwestii. Archeoling to trwający projekt badawczy, którego celem jest uzyskanie dostępu do dodatkowych źródeł danych mówionych i pisanych, umożliwiających porównanie.5 Podłużne badania trendów oparte na źródłach archiwalnych radia (zob. Van de Velde, van Hout, Gerritsen 1996, 1997; Hernández-Campoy 2018), a także uzupełniające publiczne i prywatne dokumenty pisemne (Hernández-Campoy, Conde-Silvestre 2012), will provide comparative evidence for language change and the history of the formation of the Andalusian intermediate variety. REFERENCES ALEA – Atlas Lingüístico y Etnográfico de Andalucía, 1–6 vols, 1961–1973, ed. by Alvar Manuel, A. Llorente, G. Salvador. Madrid: CSIC. Almeida Manuel 2018: Language hybridism: On the origin of interdialectal forms. – Language Variation. European Perspectives VII, ed. by Juan-Andrés Villena-Ponsoda, Francisco Díaz Montesinos, Antonio Ávila-Muñoz, Matilde Vida-Castro. Amsterdam: SILV, John-Benjamins, forthcoming. ALPI – Atlas Językowy Półwyspu Iberyjskiego, 2016, red. García Mouton Pilar (koord.), Inés Fernández-Ordóñez, David Heap, Maria Pilar Perea, João Saramago, Xulio Sousa, ALPI-CSIC: http://www.alpi.csic.es (22-10-2018). Alvar Manuel 1955: Ankiety „Atlasu językowego Andaluzji (grudzień 1953 – marzec 1955)”. Grenada: Uniwersytet: https://grupo.us.es/ehandalucia/pdf/lecturas/atlas_linguistico_ andalucia.pdf (26-10-2018). Alvar Manuel 1959: Atlas językowo-etnograficzny Andaluzji. Grenada: Univer sidad. Alvar Manuel 1974: Sewilla, lingwistyczny mikrokosmos. – Studia filologiczne i językoznawcze. Hołd dla Ángela Rosenblata, red. Quiroga-Torrealba Luis, Mario Torrealba Lossi, Pedro Díaz-Seijas. Caracas: Instytut Pedagogiczny, 13–42. Alvar Manuel 1993 [1973]: Uwagi oblężnicze o mowie Malagi. – Puerta Nueva. Revista de Educación, 6–13: https://grupo.us.es/ehandalucia/pdf/lecturas/atlas_linguistico_andalucia.pdf (26-10-2018). 5 W ramach wspomnianego powyżej (w przypisie 1) projektu dotyczącego socjolingwistycznych wzorców kastylijskiego języka hiszpańskiego (ECOPASOS, FFI2015-68171-C5-1 oraz fundusze FEDER). Straipsniai / Artykuły 33 The Dilemma of the Reliability of Geolinguistic and Dialectological Data for Sociolinguistic Research. The Case of the Andalusian Demerger of /θ/ Auer Peter 2005: Socjolingwistyczna jedność Europy albo typologia europejskich lect/Standard Constellations. – Perspectives on Variation, ed. by Nicole Delbecque, Jodialektów van der Auwera i Dirka Geeraertsa. Berlin: Mouton de Gruyter, 7–42. Berruto Gaetano 2005: Konwergencja dialektu i standardu, mieszanie oraz modele kontaktu językowego. Przypadek Włoch. – Zmiana dialektu. Konwergencja i dywergencja w językach europejskich, red. Peter Auer, Frans Hinskens, Paul Kerswill, Cambridge: Cambridge University Press, 81–95. Berthele Raphael 2004: Socjologia dialektu – socjolingwistyczne aspekty dialektologii. – Socjolingwistyka: Międzynarodowy podręcznik nauki o języku i społeczeństwie 1. Wydanie drugie, red. Ulrich Ammon, Norbert Dittmar, Klaus J. Mattheier, Peter Trudgill. Berlin/Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 721–738. Bourdieu Pierre 1977: L´Économie des échangeslinguistiques. – Langue Française 34, 17–34. Bourdieu Pierre 1984: Kapitał i rynki językowe. – Linguistische Berichte 90, 3–24. Bourdieu Pierre 1986: The forms of capital. – Handbook of theory and research for socjologia edukacji, red. J. Richardson. Nowy Jork: Greenwood, 241–258. Carbonero Pedro 1982: Mowa Sewilli. Sewilla: Ayuntamiento. Chambers J. K., Peter Trudgill 2004 [1980]: Dialektologia. Cambridge: Cambridge University Press. Dietz Gunther 2001: Hybrydyzacja pogranicza czy zderzenie kultur? Ponadnarodowe społeczności migrantów i polityka tożsamości subnarodowej w Andaluzji w Hiszpanii. – Journal of Ethnic and Migration Studies 30(6), 1087–1112. Durkheim Émile 1902 [1893]: O podziale pracy społecznej. Studium organizacji społeczeństw wyższych. Drugie wydanie. Paryż: Alcan. García-Mouton Pilar 1992: Atlas językowy i etnograficzny Andaluzji. Mężczyźni i kobiety. Wieś i miasto. – Akta Międzynarodowego Kongresu Dialektologii, IKER 7, 667–685: http://digital.csic.es/handle/10261/13687?locale=es (22-10-2018). Guy Gregory, Frans Hinskens 2016: Spójność językowa; systemy. repertuary i wspólnoty językowe. Wprowadzenie. – Spójność językowa: Systemy, repertuary i wspólnoty językowe. Lingua 172–173, 1–9. Hernández-Campoy, Juan-Manuel 2018: Socjolingwistyka wirtualna: Od badań ankietowych prowadzonych w czasie rzeczywistym do wirtualnych źródeł archiwalnych służących do śledzenia zmian w ujęciu longitudinalnym. – Language Variation. European Perspectives VII, ed. by Juan-Andrés Villena-Ponsoda, Francisco Díaz Montesinos, Antonio Ávila-Muñoz, Matilde Vida-Castro. Amsterdam: SILV, John-Benjamins, forthcoming.