Rita Miliūnaitė. „Kalbos normos ir jų savireguliacija interneto bendruomenėje“

Straipsniai / Articles 283 MINDAUGAS STROCKIS Vilniaus universitetas Kierunki badań naukowych: filologia klasyczna, filologia cyfrowa, historia akcentologii języka litewskiego. DOI Rita Miliūnaitė NORMY JĘZYKOWE I ICH SAMOREGULACJA W INTERNETOWEJ SPOŁECZNOŚCI MONOGRAFIA Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2018, 512 s. ISBN 978-609-411-219-5 Monografia Rity Miliūnaitė jest owocem ponad dziesięcioletnich badań, które bint ir analizuojant lietuvių kalbos vartojimą internete, vaisius. Kas visą tą laiką taip pat stebėjo lietuvių kalbos vartojimą informacinėse technologijomogłyby to potwierdzić, gdyby ktoś się nimi interesował (nawet jeśli nie w celach badawczych, lecz wyłącznie z osobistego zainteresowania). Krótko podsumowując, monografia poświęcona jest następującemu zagadnieniu: istnieje pewna tendencja do twierdzenia, że środki elektroniczne szkodzą poprawności języka litewskiego, ortografii, tradycjom i związanym z nimi aspektom; czy rzeczywiście jest aż tak źle? Czy technologie informacyjne nie tworzą również jakichś pozytywnych zjawisk? Zebrany w monografii materiał dowodzi, że w internecie, nawet w anonimowych komentarzach, działają pewne procesy samoregulacji języka: opinie napisane w wyjątkowo niepoprawnym języku (zarówno anonimowe, jak i podpisane) spotykają się z negatywną oceną czytelników, odrzuceniem i kpiną, a niekiedy z bardzo trafnymi i kompetentnymi poprawkami. Zainteresowanie kwestiami językowymi i ich omawianie w internecie również istnieje, zwłaszcza w formie dyskusji, różnych grup internetowych i podobnych działań. Ten interesujący materiał monografii przedstawiono w trzech częściach. Część pierwsza jest bliska temu, co nazwalibyśmy historią zagadnienia i przeglądem badań; druga część jest w przeważającej mierze poświęcona publicznym wystąpieniom i dyskusjom z ostatnich lat MINDAUGAS STROCKIS 284 Acta Linguistica Lithuanica LXXX na Litwie na temat tak zwanych ideologii językowych, ale zawiera także materiały związane z historią tego zagadnienia; trzecia część jest raportem autorki z obserwacji języka internetowego, poświęconym wspomnianemu zjawisku samoregulacji, przejawiającemu się zwykle w tak zwanych replikach (tj. uwagach komentatorów internetowych dotyczących niepoprawności języka litewskiego). Przedstawiony w monografii historyczny i teoretyczny przegląd zagadnienia jest obszerny i szczegółowy: zawiera teoretyczne (można by powiedzieć, encyklopedyczne w charakterze, z różnymi interesującymi szczegółami) wprowadzenie dotyczące normowania języków, standaryzacji, preskryptywizmu i deskryptywizmu, rozwoju języka ogólnego, językoznawstwa normatywnego itd.; wyjaśniono subtelne różnice między tymi pojęciami oraz odcienie ich znaczeń. Druga część dotycząca ideologii językowych również jest szczegółowa i wyczerpująca. Omówiono w niej różnorodne zagadnienia: od kształtowania się języków ogólnych po toczące się obecnie na Litwie spory między liberałami językowymi a normatywistami i in. Gdyby ktoś twierdził, że niektóre przywołane tam fakty są krótkotrwałe i raczej nie mają trwałej wartości, można by zasadnie odpowiedzieć, że dane znajdujące się w internecie nie są wieczne, a samo ich zgromadzenie, uporządkowanie i omówienie stanowi wartościowy dokument epoki. Za główną przyczynę, dla której język internetowy oddala się od form utrwalonych w książkach XX wieku, autorka uważa tak zwaną destandaryzację, natomiast wspomniane procesy samoregulacji uznaje się za reakcję na destandaryzację (s. 14). Wówczas naturalnie pojawia się potrzeba wyjaśnienia, czym była owa standaryzacja języków. Autorka twierdzi, że standaryzację języków stworzyły kwitnące w XVIII-wiecznej Europie poglądy normatywne (s. 20 i in.; niekiedy za ich początek uznaje się także XVI wiek, s. 185). Recenzent ze swej strony mógłby dodać, że na wspomniane poglądy owych czasów wpłynął również fakt, iż języki klasyczne (łacina i starożytna greka), uważane wówczas za ważną dziedzinę, były w znacznym stopniu zestandaryzowane; niemniej współczesne języki europejskie standaryzował przede wszystkim scentralizowany system oświaty w imperiach XIX wieku. Na przykład jeszcze w XVII wieku uważano, że różne szczegóły ortografii, które dziś powinien znać każdy, są raczej sprawą zecera lub korektora niż autora1; później postanowiono wykładać je w szkołach, tzn. stały się obowiązkowe dla wszystkich i obecnie nie wyobrażamy sobie już, że mogłoby być inaczej2. 1 Na przykład w wydanym w 1608 r. podręczniku dla korektorów drukarskich widzimy, że pisownia wyrazów łącznie i rozdzielnie oraz użycie wielkich liter (w języku niemieckim) jest sprawą drukarza (s. 24–26), natomiast autorów rękopisów zachęca się, aby sami umieszczali w swoich tekstach znaki diakrytyczne (w języku łacińskim), aby ułatwić pracę drukarzowi (s. 33). Źródło: Hornschuch Hieronymus 1608: Ortortypografia, to jest: Instrukcja dla korektorów prac typograficznych [...]. Lipsiae. 2 Porównajmy na przykład wciąż odradzające się dyskusje o „prawidłowej” długości litewskiego myślnika czy formie cudzysłowu. Wraz z pojawieniem się komputerów każdy piszący stał się niejako własnym zecerem swojej drukarni, toteż te dyskusje o charakterze typograficznym niekiedy osiągają komiczne wyżyny pedantyzmu, Rita Miliūnaitė Kalbos normos ir jų savireguliacija interneto bendruomenėje. Recenzje / Reviews 285 Historię zagadnienia w monografii rozpoczyna się od czasów nowożytnych; języki antyczne nie są w monografii omawiane, choć charakteryzowały się znacznym stopniem standaryzacji i innymi cechami przypisywanymi językom współczesnym (na przykład wspomniany w monografii termin koiné pochodzi od starogreckiego słowa κοινή, a istnienie słowa wskazuje również na istnienie zjawiska). Nawiasem mówiąc, standaryzacja języków antycznych przebiegała nieco inaczej niż we współczesnych językach: w Antyku nie było odpowiedników dzisiejszych akademii językowych, komisji czy rad, ale procesy standaryzacyjne zachodziły za pośrednictwem ówczesnej edukacji; największy wpływ wywierały dzieła autorów klasycznych, których język uważano za wzorcowy i godny naśladowania. Języki antyczne w Europie były bardzo ważne aż do XIX wieku i wpływało to również na sposób myślenia osób standaryzujących języki nowożytne. Historia języka sanskryckiego również dostarczyłaby wielu interesujących materiałów tym, którzy interesują się standaryzacją języków (sama jego nazwa oznacza „udoskonalony” lub „uporządkowany”, a najstarsze dzieło normatywne dotyczące języka sanskryckiego powstało w połowie I tysiąclecia p.n.e.). Oczywiście w monografii poświęconej współczesnemu językowi litewskiemu, a zwłaszcza jego użyciu w internecie, omówienie tych kwestii prawdopodobnie nie było konieczne; niemniej całkowicie uniknąć dziedzictwa klasycznej Antyki się nie udaje: na s. 91 przyznaje się, że „składająca się z dwóch elementów [tj. realna i skodyfikowana] koncepcja normy językowej w Europie rozwinęła się od czasów Antyku”. Na s. 75 i 184–185 monografii wspomina się daty z XVI i XVII wieku, kiedy założono akademie niektórych współczesnych języków europejskich. Za odpowiednik tych akademii na Litwie, mutatis mutandis, uważa się założoną w 1961 r. Komisję Języka Litewskiego (s. 76). Można by tu dodać, że również w okresie międzywojennym na Litwie istniała Komisja Terminologiczna (1921–1926), w której pracowali Prezydent Antanas Smetona i inne wybitne osoby; instytucja ta została wspomniana w monografii jedynie w przypisie 45 na s. 76; być może warto ją także szerzej omówić. Z drugiej jednak strony, nawet po wczytaniu się w przedmowę do Gramatyki języka litewskiego (1653) Daniela Kleina można znaleźć, choć wyrażone lakonicznie, w istocie takie same idee standaryzacji języka, którymi kierowali się także twórcy ówczesnych akademii Europy Zachodniej, na przykład: Ergo. Excolamus unam aliqvam Dialectum, quae communissima, omniumque optima esse censetur („A więc udoskonalmy jakiś jeden dialekt, który przez wszystkich jest uważany za najbardziej powszechny i najlepszy“). Wynika z tego, że początki standaryzacji zarówno języka litewskiego, jak i innych języków są nieco wcześniejsze, niż mogłoby wynikać z dat wspomnianych w monografii. Niestety, jak wszystkim wiadomo, w naszych czasach językoznawcy często spotykają się z drwiną. W monografii wspomina się o tym i zasadniczo przyznaje, że negatywny stosunek do niektórych neologizmów językoznawców lub innych propozycji, a także wynikające z tego na przykład pytanie, czy numer przypisu powinien znajdować się przed przecinkiem, czy po nim, czy akcentowana litera i powinna mieć pod znakiem akcentu także kropkę, czy nie. MINDAUGAS STROCKIS 286 Acta Linguistica Lithuanica LXXX drwiny z językoznawców mogły być spowodowane nieprzemyślanymi decyzjami samych językoznawców. Na samej okładce książki przedstawiono słynny przypadek „snygio“ . Jest on omawiany także w tekście książki: „Snygis tak bardzo ludziom się przejadł, że gdy tylko w internecie pojawi się artykuł z tym słowem wymienionym w tytule, nie ma wątpliwości, że komentujący nie omieszkają z jego powodu się odezwać” (s. 394). Chociaż autorka monografii nie mówi tego całkiem wprost, widzimy, jak z przedstawionego materiału zaczynają wyłaniać się zarówno przyczyny tej wojny słownej, jak i sposoby jej rozwiązania: nawet jeśli proponowany neologizm (w tym przypadku być może nawet nie neologizm, lecz przez wielu postrzegany jako neologizm) według wszystkich formalnych kryteriów językoznawczych wydaje się odpowiedni, ale dla większości użytkowników języka jest nie do przyjęcia, rozsądnie byłoby rozważyć, czy warto go usilnie wdrażać, aby szkody wyrządzone przez tę inicjatywę (oburzenie, drwina, osłabiony autorytet „językoznawców”) nie przewyższyły uzyskanych korzyści (formalnej poprawności słowotwórczej itp.). Chociaż, jak wspomniano, taka myśl nie została bezpośrednio wyrażona w monografii, podczas lektury odnosi się wrażenie, że niekiedy kryje się ona między wierszami; i jest to wspaniałe. Warto także wspomnieć, że drwina z nieudanych decyzji językoznawców jest w kulturze litewskiej zjawiskiem starszym niż początek XXI wieku. Na przykład do wspomnianej międzywojennej Komisji Terminologicznej należał Stasys Dabušis (1889–1974), być może pierwszy folklorystyczny pierwowzór „dziwaka językoznawcy”, który stworzył nieprzyjęte neologizmy, stając się częścią folkloru wyśmiewającego „językoznawców”. Chociaż w monografii kilkakrotnie wspomina się współczesne prześmiewcze słowa „kalbainiai”, „kalbišiai” i in. (zwłaszcza s. 228), interesująco jest przypomnieć, że słowem z czasów Smetony odpowiadającym współczesnemu „kalbainiowi” było „kalbataisys” (s. 228, przypis 142). Wydaje się, że nie tylko miłość do języka litewskiego (niekiedy bolesna i pełna kłótni), lecz także drwina z nazbyt czepialskiego „kalbainisa” czy „kalbataisysa” jest starym zjawiskiem litewskiej kultury. Mimo to, chociaż propozycje językoznawców dotyczące sarkazmu pojawiały się zarówno w czasach Smetony, jak i obecnie, ogólny stosunek społeczeństwa do poprawności językowej nie jest tak negatywny. Monografia ta dowodzi tego na podstawie różnorodnych zebranych danych. Kilka cytatów: „Chociaż zainteresowanie społeczeństwa językiem nie słabnie, a może nawet przeciwnie – wzrasta” (s. 14); „normy językowe są regulowane przez samych użytkowników języka «od dołu», a nie narzucane «z góry» (s. 23); „[internetowi komentatorzy] czasami przewyższają profesjonalnych autorów artykułów internetowych mediów wyczuciem językowym i umiejętnością dostrzegania subtelnych niuansów środków wyrazu języka litewskiego” (s. 449). Wszystkie te twierdzenia autorki są przekonująco uzasadnione cytatami z rzeczywistych komentarzy internetowych. Prawdą jest, że sami internetowi dyskutanci niekiedy, niestety, nie stawiają sobie takich wymagań i, ganiąc winowajcę, sami używają różnych językowych paskudztw (jak gdyby było to swego rodzaju językowym odpowiednikiem uderzenia pięścią w stół); takie przykłady również znajdziemy w monografii. Ostatecznie autorka stwierdza, że z biegiem lat zainteresowanie poprawnością języka litewskiego w internecie nie maleje. Recenzent na podstawie własnych obserwacji może to Rita Miliūnaitė Kalbos normos ir jų savireguliacija interneto bendruomenėje. Recenzijos / Reviews 287 potwierdzić. W języku litewskim tkwią silne siły żywotne, działają zdrowe procesy samoregulacji i ta monografia przekonująco to pokazuje. W monografii przyznaje się również, że przyczyny niektórych oczywistych problemów, na przykład nieużywania znaków diakrytycznych, są proste i techniczne: „Pismo «szwepla» w internecie rozpowszechniło się i nadal funkcjonuje z kilku powodów. Bez znaków diakrytycznych pisze się z przyzwyczajenia nabytego jeszcze w czasach, gdy środki komunikacji elektronicznej (telefony komórkowe, poczta elektroniczna itp.) nie mogły obsługiwać litewskich znaków pisma, a niektórzy użytkownicy tych środków (częściej telefonów komórkowych) do dziś nie potrafią dostosować ich do już stworzonych możliwości technicznych” (s. 333). Krótko mówiąc, wszystko zaczęło się z powodu niedoskonałości wczesnych urządzeń, a później stało się czymś w rodzaju nawyku kulturowego. Można by jeszcze dodać, że na tym etapie, który niegdyś przechodziły nosówki i inne diakrytyczne znaki standardowej ortografii, znajdują się obecnie znaki akcentu języka litewskiego: chociaż podstawowe możliwości techniczne ich używania już istnieją, nie ma wygodnych klawiatur ani nawyku kulturowego. Na przykład na s. 364 monografii cytowane są przykłady, w których akcenty zaznacza się wielkimi literami i nikogo to nie oburza – chociaż w zasadzie możliwe jest już nawet w telefonach wpisywanie znaków intonacji (brakuje tylko rozpowszechnionych wygodnych klawiatur i, oczywiście, nawyku lub codziennej potrzeby). Wśród innych trafnych spostrzeżeń w monografii przyznaje się, że termin kultura języka jest w istocie wytworem bloku wschodniego (s. 34), który bardzo trudno przetłumaczyć na języki Europy Zachodniej (wiedzą o tym wszyscy, którzy kiedykolwiek tłumaczyli na język angielski suplementy do dyplomu, zanim zaczęto je tłumaczyć centralnie). Dlatego bardzo godny pochwały jest wybór autorki monografii, by posługiwać się terminem językoznawstwo normatywne. Monografia jest wyczerpująca, uzasadniona i wartościowa; kryją się w niej zarówno staranne dziesięcioletnie badania, jak i trafne spostrzeżenia oraz wartościowy dokument epoki, a przede wszystkim ujawnione są w niej uzasadnione wnioski: „Czy, patrząc całkowicie obiektywnie, wypowiedzi językowe w internecie mają jakikolwiek sens i praktyczne znaczenie? Należy sądzić, że tak. Wpływ społeczności internetowej na jakość pracy mediów uznają również sami pracownicy mediów” (s. 438). Jak zatem rozwiązać kwestię poprawnego używania języka litewskiego zarówno w internecie, jak i w życiu? Mądre spostrzeżenia kryją się w samej monografii; być może można je było nawet bardziej zaakcentować. Przyjrzyjmy się tym cytatom: „W anglojęzycznym dyskursie elektronicznym najczęściej ci, dla których angielski nie jest językiem ojczystym, obwiniają siebie za jego niepoprawne używanie, ponieważ ta internetowa lingua franca w skali globalnej jest uważana za formę kapitału kulturowego” (s. 127, wyróżnienie w cytacie). „David Crystal [wybitny brytyjski lingwista] dziwi się, że podręczniki języka angielskiego wciąż są bardzo chętnie kupowane i że ludzi interesują te same kwestie, które interesowały ich 250 lat temu” (s. 183, wyróżnienie w cytacie). W ten sposób ujawnia się, że poprawność języka litewskiego najbardziej rozkwitnie wtedy, gdy stanie się „formą kapitału kulturowego”. Dane zebrane w monografii MINDAUGAS STROCKIS 288 Acta Linguistica Lithuanica LXXX rodo, kad palaipsniui jis toks ir tampa, nors ir kartais sukrečiamas liberalų ir sporów normatywistów lub kpiących komentarzy na temat niektórych propozycji językoznawców. Być może współcześni językoznawcy normatywiści (a autor tej recenzji sam jest jednym z nich, byłym członkiem VLKK), podobnie užmiršta pažvelgti į save iš šalies. Vis dėlto truputis autoironijos, šiek tiek saijak ich poprzednicy, smetonowscy normatywiści językowi, od czasu do czasu dzięki życzliwości i wyrozumiałości, nieco większej mądrości w odróżnianiu spraw ważnych od nieważnych, mniejszej liczbie napomnień i większej liczbie interesujących wyjaśnień ostatecznie wszystko uporządkują. Działając mądrze, spokojnie, lecz stanowczo usuwając techniczne niedociągnięcia w nieporęcznych klawiaturach i czasami powstrzymując jakiś nieprzemyślany śnieg, wszystko będzie dobrze, a podręczniki języka litewskiego będą bardzo chętnie kupowane jeszcze przez wiele stuleci. Przekonująco pokazuje nam to znakomita monografia Rity Miliūnaitė. Nadesłano 26 maja 2019 r. MINDAUGAS STROCKIS Vilniaus universitetas ul. Universiteto 5, LT-01131 Wilno, Litwa [email protected]