Laima Kalėdienė (sudarytoja). „Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika“

Recenzijos / Reviews 261 VILIJA RAGAIŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: akcentologia, dialektologia, etnolingwistyka, leksykografia. DOI: https://doi.org/10.35321/all81-13 Laima Kalėdienė (redaktorka) VALERIJUS ČEKMONAS: KONTAKTY JĘZYKOWE I SOCIOLINGWISTYKA Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2017, 1100 s. ISBN 978-609-411-201-0 W 2017 roku Instytut Języka Litewskiego wydał książkę Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika, opracowaną przez doświadczoną socjolingwistkę Laimę Kalėdienė. W publikacji zamieszczono najważniejsze prace erudyty lingwistyki, profesora Valerijusa Čekmonasa (1937–2004), dotyczące wzajemnego oddziaływania języków bałtyckich i słowiańskich oraz sytuacji socjolingwistycznej na wielojęzycznych obszarach Litwy. Przygotowanie i wydanie książki wsparła Państwowa Komisja Języka Litewskiego ze środków programu badań nad funkcjonowaniem i zmianami ogólnego języka litewskiego, dialektów i innych odmian języka. W przygotowanie zbioru artykułów wiele pracy włożyła nie tylko kierowniczka projektu (redaktorka opracowująca książkę i redaktorka odpowiedzialna), prof. dr Laima Kalėdienė, lecz także kierowane przez nią kolegium redakcyjne – doc. dr Irena Adomavičiūtė-Čekmonienė, dr Nijolė Tuomienė i Rita Urnėžiūtė. Publikację zrecenzowali kompetentni badacze dialektów i kontaktów językowych: prof. habil. dr Bonifacas Stundžia oraz doc. dr. Edmundas Trumpa. Niniejsza recenzja ma na celu zwrócenie uwagi społeczności lingwistycznej na obszerny wybór prac V. Čekmonasa, omówienie, zdaniem autorki, najaktualniejszych artykułów i struktury publikacji oraz podjęcie dyskusji na temat zasad jej opracowania. Książka składa się z przedmowy (s. 13–20), wstępu (s. 21–58) oraz dwóch obszernych części – artykułów naukowych Valerijusa Čekmonasa (znaczna część we współautorstwie) o kontaktach języka litewskiego, białoruskiego i polskiego (s. 59–584) oraz prac jego uczniów, osób podzielających jego poglądy i współpracowników z tej dziedziny badań (s. 585–788). VILIJA RAGAIŠIENĖ 262 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI W publikacji zamieszczono istotną dla badaczy kontaktów językowych bibliografię Valerijusa Čekmonasa, opracowaną przez Nadieżdę Morozową (uzupełnioną przez I. Adomavičiūtė-Čekmonienė) (s. 826–845). Na końcu książki zamieszczono streszczenia artykułów w języku litewskim i angielskim (s. 847–1056) oraz trzy indeksy tematyczne – terminów, badanych miejscowości i autorów (s. 1057–1110). W przedmowie do książki, opublikowanej w języku litewskim i angielskim, krótko omówiono charakter zbioru i przedstawiono cel jego opracowania – ukazanie, że V. no sukurtą savitą baltų ir slavų kalbų sąveikos tyrimo metodologiją. Pratarmėje Čekmon nie tylko przedstawił metodologię, lecz także zwrócił uwagę na wyjątkowe cechy pracy naukowca. Redaktorka zbioru uważa za wyjątkowe również dziś stanowisko badacza, że prawdziwą sytuację można wyjaśnić tylko poprzez komunikowanie się z informatorem we wszystkich językach, którymi on mówi, bez okazywania żadnemu z nich większej przychylności (s. 15). Zebrany zgodnie z tą metodologią materiał badawczy stanowiłby podstawę wielowymiarowej encyklopedii, którą zamierzał przygotować V. Čekmonas. Zawierałaby ona nie tylko autentyczne nagrania dźwiękowe, lecz także różnego rodzaju fakty dotyczące rozpowszechnienia, użycia, historii, postaw wobec języków litewskiego, białoruskiego i polskiego oraz ich kultury. We wstępie do książki przygotowanym przez L. Kalėdienė, opublikowanym również w językach litewskim i angielskim, omówiono dwie istotne dla tego rodzaju publikacji kwestie – kontekst i treść książki. Wyjaśniono tu terminy używane w artykułach, scharakteryzowano nagrania dźwiękowe żywego języka poddane badaniu (białoruskie, litewskie, polskie i rosyjskie) oraz ich informatorów, opisano dość złożoną sytuację historyczną i socjolingwistyczną XX wieku. Bardzo skrótowo przedstawiono opublikowane w książce artykuły, omówiono wysuwane w nich hipotezy oraz aktualne zagadnienia metodologiczne. Bez wątpienia najciekawsza jest wydzielona przez redaktorkę pierwsza część książki, nieposiadająca odrębnego tytułu. Składają się na nią cztery rozdziały: I – Socjolingwistyka: metodologia, II – Areale, III – Gramatyka i fonologia, IV – Starowiercy. W tej części opublikowano dwadzieścia pięć artykułów V. Čekmonasa, z których, jak wspomniano, niemało przygotowano wraz ze współautorami. Problematyka artykułów jest dość szeroka – wzajemne oddziaływanie języków litewskiego, białoruskiego i polskiego, rozpowszechnienie tych języków na Litwie, sytuacja socjolingwistyczna na wielojęzycznych obszarach pogranicza Litwy i Białorusi, na byłych lub jeszcze istniejących wyspach litewskich na Białorusi, omówienie mieszkańców posługujących się językami litewskim i słowiańskimi, ich odmianami, świadomości narodowej oraz pochodzenia etnicznego itd. (zob. Nijolė Tuomienė. Valerijus Čekmonas: kontakty językowe i socjolingwistyka, oprac. Laima Kalėdienė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2017, 1110 s.; Gimtoji kalba 9, 2019, 24–25). Pierwszy rozdział tworzy dwanaście artykułów, również dziś aktualnych, spośród których wyróżniają się i zasługują na szersze omówienie trzy. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na proponowany przez L. Kalėdienė jako programowy artykuł V. Čekmonasa „Jeszcze raz o losie rękopisów, czyli przedmowa do artykułu wprowadzającego” (w przeglądzie treści książki podano inny tytuł – „O pochodzeniu obszarów polskojęzycznych w regionie wileńskim”, s. 25). Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika Recenzijos / Reviews 263 Przedstawiono w nim najważniejsze myśli dotyczące rozpowszechnienia języka polskiego na Litwie. Jest to wstęp napisany przez V. Čekmonasa do zaginionej w 1939 r. książki Haliny Turskiej, wydanej ponownie w Wilnie w 1995 r. V. Čekmonas, oceniając prace H. Turskiej na tle współczesnych badań, uważa jej zasługi za bezdyskusyjne. Za szczególnie wartościowe z naukowego punktu widzenia uznaje się i szeroko komentuje trzy udowodnione przez badaczkę idee (wcześniej drinės kalbos variantas, susiformavęs Vilniuje XVIII–XIX a.; 2) teritorinės Vilwyrażone przez innych badaczy): 1) podstawą gwary wileńskiej jest polski; odgałęzienia gwary białoruskiej wywodzą się z ogólnej polszczyzny, z jej wariantu wileńskiego; 3) zarówno cechy ogólnej polszczyzny, wariantu wileńskiego, jak i polskiej gwary wileńskiej powstały pod wpływem gwar białoruskich i litewskich (s. 93). Cała istota teorii V. Čekmona dotyczącej wzajemnego oddziaływania języków bałtyckich i słowiańskich została przedstawiona w artykule „Charakterystyka socjolingwistyczna polskich gwar funkcjonujących na pograniczu białorusko-litewskim” (К социолингвистической bet teigė, kad tik sociolingvistinis kalbų interferencijos traktavimas paaiškina skolinimosi mechanizmą, o šio proceso ypatumai priklauso nuo kontaktuojanхарактеристике польских говоров белорусско-литовского пограничья). V. Čekmonas przyznał, że w językoznawstwie zwykle stwierdza się rezultaty kontaktów językowych – zapożyczenia, podobieństwo tych języków i ich prestiż społeczny. Ostatnią przedstawioną w tym rozdziale, bardzo ważną, jest przygotowany przez V. Čekmona i L. Grumadienė dwuczęściowy program badań gwar języka litewskiego i ich wzajemnego oddziaływania. Socjolingwistyka. Pierwszą część programu stanowi kwestionariusz socjolingwistyczny, na który składa się pięć ankiet – Socjolingwistyczna charakterystyka informatora, Socjolingwistyczna charakterystyka sytuacji, Socjolingwistyczna charakterystyka miejscowości, Nazewnictwo żywego języka, Wypisy z dokumentów i zabytków (łącznie 107 pytań). Za szczególnie ważną uważa się drugą część programu – Schemat socjolingwistycznego wzajemnego oddziaływania gwar i języków, składający się z Synchronicznej socjolingwistycznej charakterystyki osady, Diachronicznej socjolingwistycznej charakterystyki osady oraz Rozwoju sytuacji socjolingwistycznej (łącznie 41 pytań). Ta ostatnia część, jak wskazuje redaktorka książki, jest kwintesencją koncepcji V. Čekmona dotyczącej badań socjolingwistycznych, z której jak dotąd zbyt mało korzystano (s. 29). Prawdopodobnie najkonsekwentniej koncepcję V. Čekmona zrealizowała dotychczas N. Tuomienė, badająca sytuację socjolingwistyczną wsi Ramaškonių, położonej na Białorusi (zob. Nijolė Tuomienė. Rzeczownik w gwarze ramaškońskiej: badanie socjolingwistyczne. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2010, 232 s.; zob. także opublikowany w recenzowanej książce artykuł Nijolė Tuomienė „Litewska wyspa Ramaškoń w Białorusi – strefa przejściowa języków”, s. 788–825). W programie utrwalono najważniejsze założenia badacza – gromadzić nie izolowane fakty dotyczące któregoś z języków znanych miejscowym mieszkańcom, lecz udokumentowany całokształt danych, ustalić sytuację językową otoczenia, zebrać dane o językach ojczystym informatora i jego rodziców, rodziny, wsi, a także o języku komunikowania się z obcymi. W rzeczywistości program socjolingwistyczny opracowany przez naukowców VILIJA RAGAIŠIENĖ 264 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI jest aktualny także dzisiaj. W wydanej w 2014 r. przez Instytut Języka Litewskiego monografii zbiorowej Gwary litewskie początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze) opublikowane przez Daivę Aliūkaitė i L. Kalėdienė socjolingwistyczne kwestionariusze punktu LKA i informatora (zob. s. 378–384) pokazują związek metod badawczych i ujawniają socjolingwistyczne perspektywy litewskiego dialektologicznego badania. Drugi rozdział, Areály, obejmuje 9 artykułów, w których analizowane są sytuacje socjolingwistyczne w poszczególnych miejscowościach Białorusi (Widze, Aziorki, Pelesa, Ramaškany) i Litwy (Kalesninki, rejon solecznicki, okolice Molėtai i Nemenčinė, rejony oniksztyński i janowski). Spośród prac publikowanych w tym rozdziale wyróżniają się dwa artykuły oparte na niezwykle szczegółowej i obszernej analizie danych. W artykule „O litewsko-białoruskiej interferencji fonetycznej w Pelesie” stwierdza się, że w regionie Pelesa–Raduń–Nacza odzwierciedlone są wszystkie (К проблеме литовско-белорусской фонетической интерференции в Пелясе) możliwe etapy przejścia języka litewskiego w język białoruski. W artykule „Funkcjonowanie języków i dwujęzyczność (na podstawie gwar Ramaškan)” (Функционирование языков и билингвизм (На материале рамашканских говоров)), na podstawie danych gromadzonych przez wiele lat, ujawniony zostaje mechanizm zmian językowych. Skrupulatna analiza licznych rozmów z miejscowymi mieszkańcami pozwoliła naukowcowi skonstruować model zanikania funkcjonalnego obciążenia języka litewskiego, umacniania się języka białoruskiego i używania języka polskiego w określonych sytuacjach. Artykuł ten redaktorka tomu L. Kalėdienė słusznie nazywa kluczowym (s. 31). Trzeci rozdział pierwszej części książki, Gramatyka i fonologia, składa się z czterech artykułów przygotowanych przez V. Čekmonasa wraz ze współautorkami. Pierwsze trzy artykuły (napisane wspólnie z I. Adomavičiūtė) („Litewskie gramatyczne zapożyczenia w peryferyjnych gwarach polskich” (Грамматические литуанизмы в польских периферийных говорах белорусско-литовского пограничья), „Pochodzenie i status morfologiczny form z -(f)šy w języku polskim Wileńszczyzny” (Oбразoвaниe и мoрфологический статус форм на -(f)šу в «польщизне виленской») oraz „Paradygmat form z -(f)šy w języku polskim Wileńszczyzny” (Парадигма квазиперфектных форм на -(f)šy в польщизне виленской) poświęcone są analizie użycia form gramatycznych w gwarach polskich. Czwarty artykuł „Fonologia Ramaškoni. 1984”, przygotowany wspólnie z L. Grumadiene-Kalėdiene, ma charakter fonologiczny. Omówiono w nim przyczyny zmian charakterystyk podstawowych akcentów tonalnych – tonu, intensywności i trwania. W czwartym rozdziale Starowiercy opublikowano dwa artykuły o charakterze przeglądowym, poświęcone przedstawieniu kontekstu staroobrzędowców na Litwie: „Charakterystyka socjolingwistyczna gwar staroobrzędowców na Litwie” (К социолингвистической характеристике cтaрooбрядческих говорoв Литвы) oraz „O pojęciu obszaru socjolingwistycznego” (O понятии cоциолингвистическогo aрeaлa). Publikacja tych artykułów w zbiorze nie powinna budzić wątpliwości. Zgodnie ze stanowiskiem V. Čekmona, aby badać Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika Recenzje / Reviews 265 ogół języków używanych w konkretnej miejscowości i poszukiwać przejawów ich wzajemnego oddziaływania, konieczne było uwzględnienie również prac dotyczących języka rosyjskiego oraz mówiących nim staroobrzędowców (tym bardziej że V. Čekmon poświęcił badaniom litewskich staroobrzędowców bardzo wiele uwagi). Niejasne jest tylko jedno, dlaczego zostały zamieszczone w odrębnym rozdziale książki. W obu pracach mowa jest głównie o obszarach zamieszkania społeczności staroobrzędowców i sytuacji socjolingwistycznej. Gdyby w książce konsekwentnie przestrzegano zasady arealnego układu materiału (tak jak zamierzano, składając wniosek wydawniczy do Państwowej Komisji Języka Litewskiego), prace te uzupełniłyby rozdział Areale i jeszcze lepiej ukazałyby sytuację socjolingwistyczną w określonych miejscowościach Litwy. Druga część książki składa się z artykułów kolegów i uczniów V. Čekmonasa, które zamieszczono w dwóch rozdziałach – Szkoła Valerijusa Čekmonasa oraz Artykuły uczniów i współpracowników Valerijusa Čekmonasa. Na rozdział Szkoła Valerijusa Čekmonasa składają się trzy artykuły, których celem jest przedstawienie V. Čekmonasa jako naukowca. W publikacji I. Adomavičiūtė-Čekmonienė „Historia badań kontaktów językowych” szczegółowo omówiono biografię naukową V. Čekmonasa oraz stworzoną przez niego metodologię badań kontaktów języków bałtyckich i słowiańskich, wyodrębniono i opisano najważniejsze cechy szkoły badacza, przedstawiono dane dotyczące zgromadzonego materiału badawczego (nagrań dźwiękowych, ankietowanych respondentów itp.). W artykule podkreślono specyfikę badań V. Čekmonasa, uwarunkowaną jego wejściem w obszar badań kontaktów językowych nie tylko jako dialektologa, lecz także jako profesjonalnego fonetyka. Szerzej należy omówić artykuł L. Kalėdienė i N. Tuomienė „Szkoła Valerijusa Čekmonasa”, w którym obszernie opisano kontekst kształtowania się szkoły V. Čekmonasa i jej funkcjonowania. Autorki artykułu uważają prace naukowe profesora za wyjątkowe, a większość jego twierdzeń, opartych na bogatym materiale badawczym, za niepodważalne. Wkład badacza w bałtystykę, zwłaszcza lituanistykę, charakteryzuje się trojako: stworzeniem koncepcji, opracowaniem metodologii oraz zgromadzeniem dużej ilości danych (s. 616–617). Za najważniejsze dzieło naukowca uważa się dopracowanie, uzasadnienie i uaktualnienie koncepcji stosunków między Bałtami a Słowianami, zwłaszcza między ich językami. Za największą zasługę V. Čekmonasa na polu nauki uznaje się stworzenie metodologii badania i interpretacji stosunków między językami bałtyckimi a słowiańskimi. Jako nie mniej ważny aspekt wkładu wskazuje się ogromną pracę badawczą wykonaną przez V. Čekmonasa, jego kolegów i uczniów, którzy przez kilka dziesięcioleci badali stosunki bałtycko-słowiańskie, gromadzili i opracowywali dane językowe oraz historyczne. W artykule omawia się umiejętność V. Čekmonasa stosowania najnowszych metod badawczych i uzasadniania nimi fenomenalnych odkryć naukowych (na przykład przekształcenia litewskiego systemu fonologicznego w białoruski u miejscowych mieszkańców tych samych wsi po przejściu z jednego języka na drugi). Dość szczegółowo przedstawia się zasady pracy V. Čekmonasa podczas ekspedycji oraz wyjaśnia, dlaczego i w jaki sposób udawało mu się dowiedzieć tak wielu faktów o miejscowych mieszkańcach wsi. Autorki artykułu podkreślają szczególną rzetelność badacza – niedokonywanie wniosków po jednorazowym usłyszeniu informanta VILIJA RAGAIŠIENĖ 266 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI interpretaciją, iškeltas hipotezes tikrinti keletą kartų, apklausti visus įmanomus informatorów nawet wtedy, gdy materiału badawczego jest wystarczająco dużo. V. Čekmonas trzymał się zasady, że nie ma żadnych autorytetów naukowych, których teorie lub hipotezy należałoby przyjmować bez zastrzeżeń. Omówiony artykuł L. Kalėdienė i N. Tuomienė można uznać za pracę podsumowującą badania naukowe V. Čekmonasa nad wzajemnym oddziaływaniem języków litewskiego i słowiańskich, przedstawiającą stworzoną przez niego szkołę badań kontaktów językowych oraz specyfikę jego pracy. A zatem artykuł ten, podobnie jak pozostałe dwa prace opublikowane w rozdziale Szkoła Valerijusa Čekmonasa (wspomniana publikacja I. Adomavičiūtė-Čekmonienė „Historia badań kontaktów językowych” oraz przygotowany w formie rozmowy artykuł Mariji Krupoves „Jak zachować polskość Polaków na Litwie)”, mógł stać się wprowadzeniem do zbioru artykułów. Prawdę mówiąc, opublikowana na początku zbioru przedmowa, choć obszerna, nie wystarcza do oceny działalności naukowej V. Čekmonasa i przedstawienia jego osobowości. Czytelnik powinien znaleźć najważniejsze akcenty na pierwszych stronach książki. Wątpliwości budzi opracowanie odrębnego drugiego rozdziału Artykuły uczniów i współpracowników Valerijusa Čekmonasa, w którym w porządku alfabetycznym według autorów przedstawiono dziewięć prac. W rzeczywistości artykuły te można było opublikować również w rozdziale Szkoła Valerijusa Čekmonasa (tym bardziej że ich autorzy w taki czy inny sposób są związani ze szkołą V. Čekmonasa). Z drugiej strony artykuły współpracowników naukowca, zgodnie z zasadą przedstawiania prac według obszarów badawczych, mogłyby uzupełnić także rozdziały pierwszej części zbioru (w których, jak wielokrotnie wspominano, znajduje się niemało prac V. Čekmona napisanych wraz z kolegami). Na przykład w rozdziale Socjolingwistyka: metodologia można zamieścić artykuł Nikołaja Sawicza „O sytuacji językowej na jednym z obszarów południowo-wschodniej części rejonu wileńskiego” (О языкoвой cитуации в oдном из aреалов югo-востoчнoй части Вильнюccкого района), w którym na podstawie socjolingwistycznego programu V. Čekmona szczegółowo opisano relację dominującego w 1988 r. na obszarze Kalweli języka białoruskiego do języków polskiego i litewskiego. Do wspomnianego rozdziału zapewne należy przenieść także artykuł M. Krupowesa „Repertuar wokalny polskojęzycznych mieszkańców Litwy oraz ich identyfikacja etniczna i kulturowa” (Repertuar wokalny a identyfikacja etniczna i kulturowa ludności polskojęzycznych terenów Litwy). Antrajame pirmos dalies skyriuje Arealai galėtų būti publikuojami vidurio Do prac przedstawiających badania litewskiego obszaru dwujęzycznego należą również artykuły I. Adomavičiūtė-Čekmonienė: „Polacy mieszkający w rejonie janowskim: charakterystyka ich polsko-litewskiej dwujęzyczności” (К характеристике польско-литовского билингвизма поляков Йонавского района Литвы) oraz „Jak uczono wołu być leśniczym (polski i litewski tekst z komentarzami z rejonu janowskiego na Litwie)” (Как вола учили налесника (польский и литовский текст из Йонавского района Литвы с комментариями). Do prac przedstawiających ostatni etap drogi naukowej V. Čekmona – badania staroobrzędowców – należy również artykuł N. Morozowej „Kompaktowe Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika Recenzje / Reviews 267 osady staroobrzędowców na Litwie w przeszłości i obecnie” (Cтaрoвeры Литвы: мecтa кoмпaктнoвo прoживaния в прoшлoм и нacтoящeм). Na podstawie bogatego materiału historycznego, demograficznego i językowego omówiono strefy zamieszkania staroobrzędowców na Litwie, miejscami rozciągające się na Białoruś i Łotwę. Osobno należy omówić artykuł N. Tuomienė „Litewska wyspa Ramaškonių na Białorusi – strefa przejściowa języków”, opublikowany po raz pierwszy w recenzowanym zbiorze, który w projekcie przedłożonym przez redaktorkę do publikacji został przypisany do rozdziału Arealai. W artykule współczesną sytuację socjolingwistyczną i etnolingwistyczną Ramaškonių zestawiono z wynikami badań tego mikroarealu opublikowanymi przez V. Čekmonasa w 1988 r. Wiele uwagi poświęcono zmianie kodów, która w badanej gwarze jest dość złożona: nierzadko nawet w jednym zdaniu używane są elementy trzech lub czterech języków (litewskiego, białoruskiego, rosyjskiego, polskiego). W artykule, na podstawie wystarczającej liczby przykładów, ukazano najważniejsze aspekty zmian w gwarze litewskiej w ciągu ostatnich trzech dziesięcioleci, wskazano wyraźniejsze zmiany fonetyczne i akcentuacyjne. Z naukowego punktu widzenia wartościowe jest wyjaśnienie przyczyn monoftongizacji poliftongów ie, uo jako zjawiska. Analiza porównawcza dokumentuje zapewne najważniejszą zmianę systemu akcentuacyjnego gwary – utrwalenie się modelu dwóch paradygmatów akcentowych rzeczowników. Na podstawie danych przedstawionych w artykule nie zawsze jest jasne, czy ukształtowała się pełna wtórna paradygma akcentowa konkretnych wyrazów, czy też zmienia się jedynie akcentuacja niektórych form. Form grūdùs, langùs, šiaudùs, tėvùs nie należałoby wiązać akcentuacji końcowej wyłącznie z morfologicznym wyrównaniem paradygmatu. Niektóre z nich mogą być odziedziczone z dawnych czasów, tzn. wywodzić się z paradygmatu oksytonicznego. Należy zauważyć, że uogólnienie paradygmatów akcentuacji stałej lub końcowej rzeczowników jest prawdopodobnie uwarunkowane nie jedną przyczyną, lecz całym ich kompleksem – akcentowym i semantycznym modelem dwóch liczb mnogich – zwykłej i zbiorowej – morfo(no)logicznym wyrównaniem paradygmatu, zgodnością systemu, analogią akcentową, miękką końcówką tematu, wpływem języków słowiańskich i in. Jak wspomniano, na końcu książki publikowane bes su V. Čekmono ir jo kolegų darbais, knygoje publikuotais rusų, baltarusių, są obszerne streszczenia wszystkich artykułów (z wyjątkiem streszczeń napisanych do własnych artykułów przez N. Tuomienė i N. Morozovą), przygotowane specjalnie dla tego zbioru przez L. Kalėdienė, w języku litewskim i angielskim. Wybrany sposób przedstawienia treści artykułów w tych językach umożliwia zapoznanie się z nią w języku polskim i litewskim także czytelnikom napotykającym barierę tych języków. Bez wątpienia profesjonalnie przygotowane streszczenia w języku litewskim i angielskim przyczynią się do rozpowszechnienia idei V. Čekmonasa oraz zwiększenia rozpoznawalności jego szkoły. Należy także zwrócić uwagę na zamieszczone na końcu książki indeksy terminów, badanych miejscowości i autorów. Z pewnością powinny one ułatwić pracę czytelnikowi zainteresowanemu badaniami kontaktów językowych konkretnego arealu lub pracami któregoś z naukowców. VILIJA RAGAIŠIENĖ 268 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Kończąc tę recenzję, pragnę wyrazić radość z powodu wykonania ogromnej pracy – profesjonalnie przygotowanego i pięknie opracowanego zbioru artykułów Valerijus Čekmonas: kontakty językowe i socjolingwistyka. Redaktorka tomu L. Kalėdienė niewątpliwie osiągnęła wyznaczony cel – w zbiorze artykułów właściwie przedstawiła stworzoną przez V. Čekmonasa dwojaką – typologicznej rekonstrukcji i socjolingwistyczną – metodologię badań interakcji języków bałtyckich i słowiańskich. Wpłynęło 14 stycznia 2020 r. VILIJA RAGAIŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa v[email protected]