Laima Kalėdienė (sudarytoja). „Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika“

VILJA RAGAŠIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: akcentologia, dialektologia, etnolingwistyka, leksykografia. DOI: https://doi.org/10.35321/all81-13 Laima Kalėdienė (redaktorka) WALERIJUS ČEKMONAS: KONTAKTY JĘZYKOWE I SOCJOLINGWISTYKA Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2017, 1100 p. ISBN 978-609-411-201-0 W 2017 r. Instytut Języka Litewskiego wydał książkę Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika., zredagowaną przez doświadczoną socjolingwistkę Laimę Kalėdienė. W publikacji zamieszczono najważniejsze prace erudyty językoznawstwa, profesora Valerijusa Čekmonasa (1937–2004), poświęcone interakcji języków bałtyckich i słowiańskich oraz sytuacji socjolingwistycznej na wielojęzycznych obszarach Litwy. Przygotowanie i wydanie książki wsparła Państwowa Komisja Języka Litewskiego ze środków programu badań nad funkcjonowaniem i zmianami litewskiego języka ogólnego, dialektów i innych odmian języka. W przygotowanie zbioru artykułów wiele pracy włożyli nie tylko kierowniczka projektu (redaktorka książki i redaktorka odpowiedzialna), prof. dr Laima Kalėdienė, lecz także kierowane przez nią kolegium redakcyjne – doc. dr Irena Adomavičiūtė-Čekmonienė, dr Nijolė Tuomienė i Rita Urnėžiūtė. Publikację zrecenzowali kompetentni badacze dialektów i kontaktów językowych: prof. habil. dr Bonifacas Stundžia oraz doc. dr Edmundas Trumpa. Celem tej recenzji jest zwrócenie uwagi społeczności językoznawców na obszerny wybór prac V. Čekmonasa, omówienie najważniejszych, zdaniem autorki, artykułów i struktury publikacji, a także podjęcie dyskusji nad zasadami jej opracowania. Książka składa się z przedmowy (s. 13–20), wprowadzenia (s. 21–58) oraz dwóch obszernych części: artykułów naukowych Valerijusa Čekmonasa (w znacznej części napisanych wspólnie z innymi autorami) o kontaktach języka litewskiego, białoruskiego i polskiego (s. 59–584) oraz prac jego uczniów, współpracowników i towarzyszy z tej dziedziny badań (s. 585–788). Recenzijos / Reviews 261 VILIJA RAGAIŠIENĖ W publikacji zamieszczono bibliografię Valerijusa Čekmonasa opracowaną przez Nadėždę Morozovą (uzupełnioną przez I. Adomavičiūtė-Čekmonienė), istotną dla badaczy kontaktów językowych (s. 826–845). Na końcu książki zamieszczono streszczenia artykułów w językach litewskim i angielskim (s. 847–1056) oraz indeksy obejmujące trzy zagadnienia: terminy, badane miejscowości i autorów (s. 1057–1110). W przedmowie do książki, opublikowanej w językach litewskim i angielskim, krótko omówiono charakter zbioru i przedstawiono cel jego opracowania – ukazanie metodologii badań nad interakcją języków bałtyckich i słowiańskich, stworzonej przez V. Čekmonasa. Przedmowa nie tylko przedstawia metodologię, lecz także zwraca uwagę na wyjątkowe cechy warsztatu naukowca. Redaktorka tomu za wyjątkowe uznaje również aktualne dziś założenie badacza, że rzeczywistą sytuację można ustalić tylko wtedy, gdy rozmawia się z informatorem we wszystkich językach, którymi się posługuje, nie okazując żadnemu z nich większej przychylności (s. 15). Materiał badawczy zgromadzony zgodnie z tą metodą miał stanowić podstawę wielotomowej encyklopedii, którą V. Čekmonas zamierzał przygotować. Znalazłyby się w niej nie tylko autentyczne nagrania dźwiękowe, lecz także różnorodne fakty dotyczące rozpowszechnienia i użycia języków litewskiego, białoruskiego i polskiego, ich historii, postaw wobec nich oraz kultury. We wstępie do książki opracowanym przez L. Kalėdienė, również opublikowanym w językach litewskim i angielskim, omówiono dwie kwestie istotne dla publikacji tego rodzaju – kontekst i treść książki. Wyjaśniono tu terminy używane w artykułach, scharakteryzowano nagrania żywej mowy (białoruskie, litewskie, polskie i rosyjskie) oraz ich informatorów, a także opisano dość złożoną sytuację historyczną i społeczną XX wieku. Bardzo konkretnie przedstawiono artykuły opublikowane w książce, omawiając stawiane w nich hipotezy i istotne kwestie metodologiczne. Pierwszą część książki, złożoną z osobnych rozdziałów, można uznać za niezwykle interesującą. Obejmuje ona cztery rozdziały: I – Sociolingwistika: metodologija, II – Areal, III – Gramatika ir fonologija, IV – Sentikiai. W tej części opublikowano dwadzieścia pięć artykułów V. Čekmonasa, z których – jak wspomniano – wiele przygotowano we współautorstwie. Tematyka artykułów jest dość szeroka: obejmuje interakcję języków litewskiego, białoruskiego i polskiego, rozpowszechnienie tych języków na Litwie, sytuację socjolingwistyczną na wielojęzycznych obszarach pogranicza Litwy i Białorusi, w dawnych i istniejących wyspach litewskich na Białorusi, a także omówienie mieszkańców posługujących się językami litewskim i słowiańskimi oraz ich odmianami, ich świadomości narodowej i pochodzenia etnicznego itp. (zob. Nijolė Tuomienė. Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika, red. Laima Kalėdienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2017, 110 p.; Gimtoji kalba 9, 2019, 24–25). Pierwszy rozdział obejmuje wiele artykułów wciąż aktualnych, spośród których trzy zasługują na szczególne wyróżnienie i szersze omówienie. Na uwagę zasługuje przede wszystkim artykuł V. Čekmonasa, który L. Kalėdienė proponuje uznać za programowy: „Dar sykį apie rankraščių likimą, arba įvadomojo straipsnio pratarmę“ (w omówieniu zawartości książki podano inny tytuł – „Apie lenkakalbių arealų Vilniaus krašte kilmę”, s. 25). 62 Acta Linguistica Lituanica LXXI Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika Przedstawiono w nim najważniejsze poglądy na temat rozpowszechnienia języka polskiego na Litwie. Jest to napisany przez V. Čekmonasa wstęp do zaginionej w 1939 r. książki Haliny Turskiej, wydanej ponownie w Wilnie w 1995 r. V. Čekmonas, oceniając prace H. Turskiej w świetle współczesnych badań, uważa jej zasługi za niepodważalne. Za szczególnie cenne z naukowego punktu widzenia uznaje się i szeroko komentuje trzy spostrzeżenia badawcze (idee, które wcześniej sformułowali inni badacze): 1) podstawą dialektu wileńskiego jest wariant polskiego języka ogólnego, który ukształtował się w Wilnie w XVII–XIX w.; 2) regionalne odgałęzienia dialektu wileńskiego wywodzą się z wileńskiego wariantu polskiego języka ogólnego; 3) cechy zarówno wileńskiego wariantu polskiego języka ogólnego, jak i polskiego dialektu wileńskiego powstały pod wpływem dialektów białoruskich i litewskich (s. 93). Istota całej teorii V. Čekmonasa dotyczącej interakcji języków bałtyckich i słowiańskich została przedstawiona w artykule „Charakterystyka socjolingwistyczna polskich dialektów funkcjonujących na pograniczu języków białoruskiego i litewskiego” (К социолингвистической характеристике польских говоров белорусско-литовского пограничья). V. Čekmonas przyznawał, że językoznawstwo zwykle odnotowuje rezultaty kontaktów językowych – zapożyczenia – twierdził jednak, że mechanizm zapożyczania wyjaśnia dopiero socjolingwistyczne ujęcie interferencji językowej, a cechy tego procesu zależą od podobieństwa kontaktujących się języków i ich prestiżu społecznego. Ostatnim tekstem zamieszczonym w tym rozdziale jest bardzo ważny, dwuczęściowy Program badań nad dialektami języka litewskiego i ich interakcją. Socjolingwistyka., przygotowany przez V. Čekmonasa i L. Grumadienė. Pierwsza część programu to kwestionariusz socjolingwistyczny obejmujący pięć ankiet – Charakterystyka socjolingwistyczna informatora, Charakterystyka socjolingwistyczna sytuacji, Charakterystyka socjolingwistyczna miejscowości, Nazewnictwo żywej mowy, Wypisy z dokumentów i zabytków (łącznie 107 pytań). Za szczególnie ważną uznaje się drugą część programu – Schemat socjolingwistycznej interakcji dialektów i języków, składający się z Synchronicznej charakterystyki socjolingwistycznej miejscowości, Diachronicznej charakterystyki socjolingwistycznej miejscowości i Rozwoju sytuacji socjolingwistycznej (łącznie 41 pytań). Jak wskazuje redaktorka książki, ta ostatnia część jest kwintesencją koncepcji badań socjolingwistycznych V. Čekmonasa, która wciąż jest zbyt mało wykorzystywana (s. 29). Jak dotąd najkonsekwentniej koncepcję V. Čekmonasa realizowała zapewne N. Tuomienė, badając sytuację socjolingwistyczną wsi Ramaškoniai na Białorusi (zob. Nijolė Tuomienė. Ramaškonių šnektos diktuaras: sociolingvistinis tyrimas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2010, 232 p.; por. także artykuł Nijolė Tuomienė opublikowany w recenzowanej książce: „Ramaškonių lietuvių sala Baltarusijoje – pereinamoji kalbų zona”, s. 788–825). Program utrwala najważniejsze założenia naukowe – gromadzenie nie wyizolowanych faktów dotyczących języka znanego miejscowym mieszkańcom, lecz dokumentowanie całości danych, ustalenie sytuacji językowej otoczenia oraz zebranie danych na temat języków ojczystych informatora i jego rodziców, języków rodziny i wsi, a także języka używanego w kontaktach z obcymi. W istocie badacze Recenzijos / Reviews 263 VILIJA RAGAIŠIENĖ opracowany program socjolingwistyczny pozostaje aktualny również dziś. W wydanej w 2014 r. przez Instytut Języka Litewskiego monografii zbiorowej Dialekty litewskie na początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze) opublikowane pytania socjolingwistyczne Daivy Aliūkaitė i L. Kalėdienė dotyczące punktu LKA i informatora (zob. s. 378–384) ukazują związki między metodologiami badawczymi i odsłaniają socjolingwistyczne perspektywy badania dialektów litewskich. Na drugi rozdział Obszary składa się 9 artykułów, w których analizowane są sytuacje socjolingwistyczne w poszczególnych miejscowościach na Białorusi (Widze, Ażerki, Pelesa, Ramaškoniai) i na Litwie (Kalesninkai, rejon solecznicki, okolice Molėtai i Niemenczyna, rejony Anykščiai i Jonava). Spośród prac opublikowanych w tym rozdziale wyróżniają się dwa artykuły oparte na niezwykle szczegółowej i obszernej analizie danych. W artykule „O litewsko-białoruskiej interferencji fonetycznej w Pelesie” (К проблеме литовско-белорусской фонетической интерференции в Пелясе) stwierdza się, że w regionie Pelesa–Raduń–Nacza odzwierciedlone są wszystkie możliwe etapy przechodzenia języka litewskiego w białoruski. Artykuł „Funkcjonowanie języków i dialektalność (na podstawie gwar Ramaškoniai)” (Функционирование языков и билингвизм (На материале рамащанских говоров)) na podstawie danych gromadzonych przez wiele lat ukazuje mechanizm zmian językowych. Wnikliwa analiza licznych rozmów z miejscowymi mieszkańcami pozwoliła badaczowi skonstruować model zaniku funkcjonalnego obciążenia języka litewskiego, umacniania się języka białoruskiego oraz używania języka polskiego w określonych sytuacjach. Redaktorka tomu L. Kalėdienė słusznie nazywa ten artykuł przełomowym (s. 31). Trzeci rozdział pierwszej części książki Gramatyka i fonologia składa się z czterech artykułów przygotowanych przez V. Čekmonasa wraz ze współautorkami. Pierwsze trzy artykuły (wspólnie z I. Adomavičiūtė) — „Lituanizmy gramatyczne w peryferyjnych gwarach polskich” (Грамматические лтуанизмы в польских периферийных говорах белорусско-литовского пограничья), „Pochodzenie i status morfologiczny form z -(f)sy w języku polskim Wileńszczyzny” (Образование и морфологический статус форм на -(f)sy в «польщине виленской») oraz „Paradygmat form z -(f)sy w języku polskim Wileńszczyzny” (Парадигма казиперфектных форм на -(f)sy в «польщине виленской») — poświęcone są analizie użycia form gramatycznych w gwarach polskich. Czwarty artykuł, „Fonologia Ramaškoniai. 1984”, przygotowany wspólnie z L. Grumadiene-Kalėdiene, ma charakter fonologiczny. Omówiono w nim przyczyny zmian podstawowych cech spółgłosek — tonu, intensywności i czasu trwania. W czwartym rozdziale Starowiercy opublikowano dwa artykuły przeglądowe, przedstawiające kontekst starowierców na Litwie: „Charakterystyka socjolingwistyczna gwar starowierców na Litwie” (К социолингвистической характеристике старообрядческих говоров Литвы) oraz „O pojęciu obszaru socjolingwistycznego” (О понятии социолингвистического ареала). Publikacja tych artykułów w tomie nie powinna budzić wątpliwości. Zgodnie z założeniem V. Čekmonasa, by badać 264 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika całość języków używanych w danej miejscowości i poszukiwać przejawów ich wzajemnego oddziaływania, konieczne było włączenie również prac o języku rosyjskim i posługujących się nim starowiercach (tym bardziej że V. Čekmonas poświęcił badaniom starowierców na Litwie bardzo wiele uwagi). Niejasna pozostaje tylko jedna kwestia: dlaczego zamieszczono je w osobnym rozdziale książki. Oba teksty dotyczą przede wszystkim obszarów zamieszkiwanych przez społeczności starowierców oraz sytuacji socjolingwistycznej. Gdyby w książce konsekwentnie przestrzegano zasady arealnego układu materiału (zgodnie z pierwotnym zamysłem wniosku wydawniczego złożonego Państwowej Komisji Języka Litewskiego), prace te uzupełniłyby rozdział Obszary i jeszcze lepiej ukazałyby sytuację socjolingwistyczną w poszczególnych miejscowościach na Litwie. Druga część książki składa się z artykułów kolegów i uczniów V. Čekmonasa, zamieszczonych w dwóch rozdziałach – szkoła Valerijusa Čekmonasa oraz artykuły uczniów Valerijusa Čekmonasa i artykuły ogólne. Rozdział szkoła Valerijusa Čekmonasa obejmuje trzy artykuły, których celem jest przedstawienie V. Čekmonasa jako naukowca. W publikacji I. Adomavičiūtė-Čekmonienė „Historia badań kontaktów językowych” szczegółowo omówiono biografię naukową V. Čekmonasa oraz opracowaną przez niego metodologię badania kontaktów języków bałtyckich i słowiańskich, wyodrębniono i opisano najważniejsze cechy szkoły badawczej, a także przedstawiono dane dotyczące zgromadzonego materiału badawczego (nagrania dźwiękowe, ankiety przeprowadzone wśród respondentów itp.). W artykule podkreślono specyfikę badań V. Čekmonasa, wynikającą z tego, że do dziedziny badań kontaktów językowych trafił nie tylko jako dialektolog, lecz także jako profesjonalny fonetyk. Obszerniejszego omówienia wymaga artykuł L. Kalėdienė i N. Tuomienė „Szkoła Valerijusa Čekmonasa”, w którym szczegółowo opisano powstawanie szkoły V. Čekmonasa i kontekst jej funkcjonowania. Autorki uznają jego dorobek naukowy za wyjątkowy, a większość jego twierdzeń, popartych bogatym materiałem badawczym, za bezsporne. Wkład badacza w bałtystykę, zwłaszcza lituanistykę, określają w trzech aspektach: opracowana koncepcja, przygotowana metodologia i zgromadzone liczne dane (s. 616–617). Za najważniejsze osiągnięcie naukowe uznają dopracowanie, uzasadnienie i przywrócenie aktualności koncepcji relacji między językami bałtyckimi i słowiańskimi, zwłaszcza między tymi językami. Za największą zasługę V. Čekmonasa dla nauki uznaje się stworzenie metodologii badania i interpretacji relacji między językami bałtyckimi i słowiańskimi. Nie mniej ważnym aspektem jego wkładu jest ogromna praca badawcza wykonana przez V. Čekmonasa, jego kolegów i uczniów podczas kilkudziesięciu lat badań nad relacjami bałtycko-słowiańskimi oraz gromadzenia i opracowywania danych językowych i historycznych. W artykule omówiono umiejętność V. Čekmonasa stosowania najnowszych metod badawczych i wykorzystywania ich do uzasadniania przełomowych odkryć naukowych (na przykład przekształcenia litewskiego systemu fonologicznego w białoruski u miejscowych mieszkańców tych samych wsi po przejściu z jednego języka na drugi). Dość szczegółowo przedstawiono zasady pracy V. Čekmonasa podczas ekspedycji oraz wyjaśniono, dlaczego i w jaki sposób udawało mu się zdobywać tak wiele informacji o miejscowych mieszkańcach wsi. Autorki podkreślają wyjątkową rzetelność badacza — powstrzymywanie się od wyciągania wniosków po jednorazowym wysłuchaniu informatora Recenzijos / Reviews 265 VILIJA RAGAİŠIENĖ Interpretację i wysunięte hipotezy weryfikuje się kilkakrotnie, przepytuje wszystkich możliwych informatorów, nawet wtedy, gdy zgromadzono już wystarczającą ilość materiału badawczego. V. Čekmonas kierował się zasadą, że nie ma żadnych autorytetów naukowych, których teorii lub hipotez należałoby przyjmować bez zastrzeżeń. Omówiony artykuł L. Kalėdienė i N. Tuomienė można uznać za pracę podsumowującą naukowe badania V. Čekmonasa nad interakcją języków litewskiego i słowiańskich, przedstawiającą stworzoną przez niego szkołę badań nad kontaktami językowymi oraz specyfikę jej pracy. Artykuł ten, podobnie jak dwie pozostałe prace opublikowane w rozdziale Valerijaus Čekmono mokykla (wspomniana publikacja I. Adomavičiūtė-Čekmonienė „Kalbų kontaktų tyrimų istorija” oraz przygotowany w formie rozmowy artykuł Mariji Krupovė „Kaip lenkams Lietuvoje išsaugoti lenkiškumą”), mógłby stanowić wprowadzenie do zbioru artykułów. Prawdę mówiąc, opublikowane na początku tomu przedmowy, choć obszerne, nie wystarczają, by ocenić działalność naukową V. Čekmonasa i przedstawić jego osobowość. Najważniejsze informacje czytelnik powinien znaleźć na pierwszych stronach książki. Wątpliwości budzi utworzenie osobnego, drugiego rozdziału Valerijus Čekmonas mokinų ir bendrąjį straipsnį, w którym zamieszczono dziewięć prac uporządkowanych alfabetycznie według nazwisk autorów. W istocie artykuły te można było opublikować również w rozdziale Valerijaus Čekmono mokykla (zwłaszcza że ich autorzy są w taki czy inny sposób związani ze szkołą V. Čekmonasa). Z drugiej strony artykuły współpracowników naukowca mogłyby, zgodnie z zasadą porządkowania prac według badanych arealów, uzupełnić także rozdziały pierwszej części zbioru (w których, jak już niejednokrotnie wspomniano, znajduje się wiele prac V. Čekmonasa napisanych we współpracy z kolegami). Na przykład w rozdziale Sociolingvistika: metodologija można by zamieścić artykuł Nikolajusa Savičiusa „Dėl vienos pietrinės Vilniaus rajono dalies arealo kalbinės situacijos” (О языковой ситуации в одном из ареалов юго-восточной части Вильнюсского района), w którym na podstawie socjolingwistycznego programu V. Čekmonasa szczegółowo opisano relacje między dominującym w 1988 r. na areale Kalveliai językiem białoruskim a językami polskim i litewskim. Do wspomnianego rozdziału warto byłoby zapewne włączyć także artykuł M. Krupovė „Lenkų kalbančių Lietuvos gyventojų vokalinės repertuaras ir etninė bei kultūrinė jų identifikacija” (Repertuar wokalny a identyfikacja etniczna i kulturowa ludności polskojęzycznych terenów Litwy). W drugim rozdziale pierwszej części, Arealai, można by opublikować artykuły I. Adomavičiūtė-Čekmonienė poświęcone badaniom arealu dwujęzyczności w środkowej Litwie: „Jonavos rajone gyvenantys lenkai: jų lenkų–lietuvių dvikalbystės apibūdinimas” (К характеристике польско-литовского билингвизма поляков Яновского района Литвы) oraz „Kaip jautį mokė būti miškininku (lenkiškas ir lietuviškas tekstas su komentarais iš Jonavos rajono Lietuvoje)” (Как вола учили нянеком (польский и литовский текст из Яновского района Литвы с комментариями)). Do prac przedstawiających ostatni etap drogi naukowej V. Čekmonasa — badania staroobrzędowców — pasuje również artykuł N. Morozovs „Kompaktiškos 266 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika osady staroobrzędowców na Litwie w przeszłości i obecnie” (Староверы Литвы: тема контактного проживания в прошлом и настоящем). Na podstawie bogatego materiału historycznego, demograficznego i językowego omówiono obszary zamieszkane przez staroobrzędowców na Litwie, miejscami rozciągające się również na Białoruś i Łotwę. Osobno omówiono artykuł N. Tuomienė „Ramaškonių lietuvių sala Baltarusijoje – pereinamoji kalbų zona”, publikowany po raz pierwszy w recenzowanym zbiorze; w projekcie przedłożonym przez redaktorkę do wydawnictwa został on przypisany do rozdziału Arealai. Przedstawioną w artykule współczesną sytuację socjolingwistyczną i etnolingwistyczną Ramaškonių ukazano na tle wyników badań tego mikroarealu opublikowanych przez V. Čekmonasa w 1988 r. Wiele uwagi poświęcono zmianie kodów, która w badanej gwarze jest dość złożona: nierzadko nawet w jednym zdaniu pojawiają się elementy trzech lub czterech języków (litewskiego, białoruskiego, rosyjskiego i polskiego). W artykule przytoczono wystarczająco dużo przykładów, by ukazać najważniejsze aspekty przemian gwary litewskiej w ciągu ostatnich trzech dziesięcioleci, oraz wskazano wyraźniejsze zmiany fonetyczne i akcentuacyjne. Z naukowego punktu widzenia cenne jest wyjaśnienie przyczyn polifon[g]ii, uo monoftongizacji jako zjawiska. Analiza przeglądowa odnotowuje zapewne najważniejszą zmianę w systemie akcentowym gwary — utrwalenie się modelu dwóch paradygmatów akcentowych rzeczowników. Z danych przedstawionych w artykule nie zawsze wynika jasno, czy ukształtował się pełny wtórny paradygmat akcentowy dla konkretnych wyrazów, czy też zróżnicowaniu ulega jedynie akcentowanie niektórych form. Nie należałoby wiązać akcentu na końcówce w formach grūdės, langūs, šiaudūs, tėvūs wyłącznie z morfologicznym wyrównaniem paradygmatu. Niektóre z tych form mogą być odziedziczone z dawnych czasów, czyli pochodzić z paradygmatu oksytonicznego. Warto zauważyć, że uogólnienie paradygmatu stałego lub końcówkowego akcentowania rzeczowników jest zapewne uwarunkowane nie jedną przyczyną, lecz całym ich zespołem: akcentowym i semantycznym modelem dwóch liczb mnogich — zwykłej i zbiorowej — morfo(no)logicznym wyrównaniem paradygmatu, wyrównaniem systemowym, analogią akcentową, miękką spółgłoską tematyczną, wpływem języków słowiańskich i innymi czynnikami. Jak wspomniano, na końcu książki zamieszczono obszerne streszczenia wszystkich artykułów, przygotowane specjalnie do tego tomu przez L. Kalėdienė, w języku litewskim i angielskim (z wyjątkiem streszczeń napisanych przez N. Tuomienė i N. Morozovą do własnych artykułów). Wybrana forma prezentacji treści artykułów w tych językach umożliwia zapoznanie się z pracami V. Čekmonasa i jego kolegów, opublikowanymi w książce po rosyjsku, białorusku, polsku i litewsku, także czytelnikom, dla których bariera językowa stanowi przeszkodę. Nie ulega wątpliwości, że profesjonalnie przygotowane streszczenia w języku litewskim i angielskim przyczynią się do upowszechnienia idei V. Čekmonasa oraz zwiększenia rozpoznawalności jego szkoły. Warto również zwrócić uwagę na indeksy terminów, badanych miejscowości i autorów zamieszczone na końcu książki. Z pewnością powinny one ułatwić pracę czytelnikom zainteresowanym badaniami kontaktów językowych na określonym areale lub pracami wybranego naukowca. Recenzijos / Reviews 267 VILIJA RAGAIŠIENĖ Kończąc tę recenzję, chciałabym wyrazić uznanie dla wykonanej ogromnej pracy – profesjonalnie przygotowanego i pięknie opracowanego zbioru artykułów Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika. Redaktorka tomu, L. Kalėdienė, niewątpliwie osiągnęła zamierzony cel – zbiór artykułów właściwie przedstawia opracowaną przez V. Čekmonasa dwojaką metodologię badania interakcji języków bałtyckich i słowiańskich: rekonstrukcję typologiczną oraz podejście socjolingwistyczne. Przyjęto 14 stycznia 2020 r. VILIJA RAGAIŠIENĖ Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected] 268 Acta Linguistica Lithuanica LXXI