Ingė Lukšaitė. „Die Reformation im Großfürstentum Litauen und in Preußisch–Litauen (1520er Jahre bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts)“

Recenzijos / Reviews 197 HARALD BICHLMEIER Saksońska Akademia Nauk w Lipsku Obszary badań: Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg onomastyka (toponimia), fonologia historyczna języków germańskich, językoznawstwo indoeuropejskie, teksty aljamiado. DOI: https://doi.org/10.35321/all82-11 Ingė Lukšaitė REFORMACJA W WIELKIM KSIĘSTWIE LITEWSKIM I W PRUSACHLITWA (LATA 20. XVI W. DO POCZĄTKU XVII WIEKU) Lipsk: Leipziger Universitätsverlag GmbH 2017. Oprawa twarda, 662 strony. ISBN 978-3-96023-064-9 Przedstawiana tutaj książka zasłużonej historyczki Ingė Lukšaitė jest tłumaczeniem wydania litewskiego opublikowanego w 1999 roku (Lukšaitė 1999). W tym samym roku co książka niemieckojęzyczna, w 2017 roku, ta sama autorka opublikowała na Litwie również inne, bardziej popularne (pozbawione przypisów i znacznie krótsze) przedstawienie reformacji na Litwie (w znaczeniu Litwy Małej i Wielkiej, względnie Księstwa Prus i Wielkiego Księstwa Litewskiego; Lukšaitė 2017). Niemieckojęzyczna książka ma dłuższą historię, dlatego tutaj szczególnie przedstawiony zostanie sposób realizacji przekładu na język niemiecki, a w mniejszym stopniu sama treść książki. Została już przetłumaczona w latach 2002–2003 (s. 10), względnie w 2003 roku (s. 3), przez Gottfrieda Schneidera, jednak najwyraźniej nie została wówczas wydrukowana, lecz później jeszcze „zrewidowana i HARALD BICHLMEIER 198 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII częściowo przeredagowane w 2016 r.” (naklejka na stronie tytułowej, s. 3; pierwotny tekst pod naklejką: „Przetłumaczyli Lilija Künstling i Gottfried Schneider”). Następnie Irene Dingel kontynuowała prace nad publikacją (s. 11), a w końcu Jürgen Hennings sporządził wykaz źródeł i literatury (s. 587–631) (s. 11), przy czym uczynił to „na podstawie przypisów i wykazu skrótów litewskiego wydania oryginalnego” (s. 587). Książka aż do ukończenia (przedmowa datowana jest na wrzesień 2016 r.; s. 11) przechodziła więc przez kilka rąk, które najwyraźniej nie postępowały całkiem jednolicie w obchodzeniu się z materiałem: Dotyczy to w szczególności również sposobu uwzględnienia literatury naukowej, która od czasu opracowania wersji litewskiej przybyła i została włączona do tekstu niemieckiego (s. 10): właściwy wykaz literatury (jak wspomniano wyżej, opracowany na podstawie Lukšaitė 1999) niestety nie zawiera żadnej pozycji powstałej w 1998 r. lub później. Pozycje te są cytowane jedynie w przypisach. Przy ponownym przywołaniu takich pozycji z reguły stosuje się odsyłacz w postaci skróconego tytułu – nie ma jednak odsyłacza do przypisu zawierającego pełny opis bibliograficzny, wskutek czego czytelnik zostaje tu pozostawiony sam sobie. Ponadto spotyka się przypadki, w których dzieło jest w przypisie cytowane w całości, mimo że można je znaleźć w wykazie literatury. Kolejnym problemem niemieckiego opracowania jest sposób zapisu użytych nazw miejscowych i osobowych. Na Litwie, względnie w języku litewskim, zwykle używa się zlituanizowanych form nazw nie-Litwinów – nawet jeśli lituanizacja polega tylko na tym, że przez dodanie końcówki nazwisko zostaje przyporządkowane do określonej klasy tematowej, a tym samym staje się odmienne. Takie lituanizacje nie są właściwe w niemieckim wydaniu. W niemieckiej literaturze naukowej w pierwszej kolejności przytacza się formy nazw rzeczywiście poświadczone. Konkretnie oznacza to, że jeśli Polak, ale także Litwin z Wielkiego Księstwa Litewskiego (choćby spolonizowany tylko przez urzędowych skrybów) zasadniczo występuje w źródłach wyłącznie pod polską (i/lub łacińską) formą nazwiska, to należy używać właśnie tej formy, a nie litewskiej (nawet jeśli można ją z dobrych powodów zrekonstruować) (wyjątkiem mogą być powszechnie używane na arenie międzynarodowej [zrekonstruowane] litewskie formy imion i nazwisk znanych osób, takich jak Martynas Mažvydas itd.). Dotyczy to tym bardziej sytuacji, gdy litewska forma nazwiska jest nieznana w niemieckim obszarze językowym: Radziwił(ł) jest znany – ale Radvila? Jeszcze bardziej skrajne staje się to wszystko, gdy w przypadku Prusów (w książce konsekwentnie: „Pruzzen”, „pruzzisch”) podaje się całkowicie sztuczną formę nazwiska (choćby tylko w nawiasie): co ma oznaczać w odniesieniu do pruskiego Tolkena Paula Megotta Ingė Lukšaitė. Die Reformation im Großfürstentum Litauen und in Preußisch-Litauen (1520er Jahre bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts) Recenzijos / Reviews 199 (który co najwyżej mógł zapisywać się po prusku jako *Paul[i/a]s *Megot[t][i/a], o ile w ogóle kiedykolwiek tak się zapisał) sztuczna litewska forma nazwiska Paulius Mėgotas? Podobny problem pojawia się także w przypadku niektórych nazw miejscowości: tutaj niektóre niemieckie egzonimy, na przykład polskich nazw miejscowości, są całkowicie powszechne, zwłaszcza gdy mowa o XVI wieku. w. i nie mówi się o teraźniejszości: Danzig, Posen, Krakau i Gnesen zasługują tu w porównaniu z Gdask, Pozna, Kraków, Gniezno zdecydowanie na pierwszeństwo; przymiotnik „Gniezener” (s. 154; najwyraźniej oparty na kontaminacji pol. Gniezno i niem. Gnesen) brzmi niezwykle obco; jeśli już, to konsekwentnie powinien zapewne brzmieć Gnieznoer. Podobny przypadek stanowi nazwa miasta, które w obszarze niemieckojęzycznym znane jest właśnie przede wszystkim jako Brest (Litovsk). (Niemal konsekwentne) używanie dzisiejszej (w Niemczech zapewne poza kręgami slawistów mało znanej) białoruskiej formy nazwy „Biaresce” (lepiej: Bjaresce < aruss. Berestьe) działa już nieco alienująco, a w połączeniu „Biaresce (Brester) Bibel” (s. 579) staje się ostatecznie rażące. Jeśli chodzi o postępowanie, por. także uwagi wprowadzające do „indeksu osób” (s. 633–651). Jest jasne, że opracowanie nazw w przekładach zawsze jest problematyczne (zwłaszcza w [środkowo-]Europie Wschodniej), ponieważ wiele kwestii związanych z nazwami jest właśnie naładowanych narodowo(nacjonalistycznie), jednak ze względu na czytelność książki należałoby uwzględnić albo zwyczaje języka docelowego, i/lub zwyczaje epoki będącej przedmiotem omówienia. Wilno jest obecnie zdecydowanie częściej używaną formą niż Wylno, ale Gniezno, Poznań, Gdańsk, Kraków, Brześć są nią właśnie w przypadku tych polskich miast, względnie białoruskiego miasta – za 50 lat może być inaczej. W przekładzie zdaje się również trwać kolejna tradycja litewskiej literatury historiograficznej, której celem jest dalsze upowszechnianie: w litewskim wydaniu z 1999 roku wszystkie cytaty z tekstu oryginalnego zostały przetłumaczone na język litewski (a odpowiedni tekst oryginalny nie został przytoczony nawet w przypisie). Tak jest również niemal konsekwentnie w wydaniu niemieckim, tylko w kilku przypadkach podano oryginalną wersję tekstu w języku wczesno-nowo-wysoko-niemieckim (w nieznacznie zmodernizowanej ortografii). Pojedynczo tekst oryginalny pojawia się w przypisie, często jednak zamieszczono tam jedynie odsyłacz do wydania; język oryginału nie we wszystkich przypadkach jest przy tym jasny. W przypadku takich przekładów zasadniczo pożądane byłoby przytoczenie cytatu z oryginału w przypisie. Ogólnie rzecz biorąc, trzeba chyba stwierdzić, że książce dobrze zrobiłoby konsekwentne ponowne przejrzenie; pomogłoby to również uniknąć takich nonsensownych podziałów wyrazów, jak „Pr-zemyszler” (s. 205), „Alo-ysius” (s. 276). Porównywalne błędy występują również w „Wykazie nazw geograficznych i miejscowości” (s. 653–662), gdzie na przykład pod hasłem Breslau odsyła się do „Wroclaw” i HARALD BICHLMEIER 200 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII pod hasłem Brest do „Biarescie” (s. 654), a ponadto w tym samym miejscu s.vv. Demme, Dnepr, Elbe — dodatek „(Fluß)” występuje w starej ortografii, podczas gdy cała reszta książki jest utrzymana w nowej pisowni. Po tym obszernym omówieniu kwestii formalnych, które najprawdopodobniej wynikają przede wszystkim z pracy tłumaczy i opracowujących, przejdźmy teraz do samej książki. Jest to dość wierne tłumaczenie wersji z 1999 roku; podział i liczba rozdziałów zostały, z nielicznymi wyjątkami, zachowane, a nagłówki częściowo pozostały dosłownymi tłumaczeniami pierwotnych tytułów rozdziałów, częściowo zaś zostały zmodyfikowane. Wywód ma w dużej mierze charakter chronologiczny i przechodzi tam i z powrotem między wydarzeniami w księstwie pruskim a tymi w Wielkim Księstwie. Wywód jest (pomijając wyżej wspomniane wahania w zapisie nazw i tym podobne kwestie) dobrze czytelny i systematycznie zbudowany. Jedynie pojawiająca się niekiedy mnogość osób i miejsc pozostających we wzajemnych relacjach sprawia pewną trudność — wynika to jednak z samej natury zagadnienia, a nie ze sposobu przedstawienia. Czytelnik otrzymuje pełny przegląd rozwoju i oddziaływania reformacji w tych dwóch krajach (z okazjonalnymi uwagami na temat rozwoju wydarzeń w Polsce), różnych nurtów w obrębie reformacji (luteranów wobec reformowanych, a w końcu „arian”) oraz ich poszczególnych punktów ciężkości i linii rozwojowych. Zadziwiająco krótko omówiono powstanie książek, względnie drukarstwa w języku pruskim i litewskim w Królewcu (s. 229–249), które przecież stanowi kamień milowy w rozwoju kulturalnym tego regionu. Szczególnie godny polecenia i pouczający jest końcowy rozdział ukierunkowany na historię kultury i społeczeństwa, „Znaczenie reformacji” (s. 493–586), który przede wszystkim poświęcony jest liniom rozwojowym w obrębie Wielkiego Księstwa. Książce brakuje (i brakowało już w 1999 roku) (nowoczesnych) map, dzięki którym czytelnik mógłby się należycie zorientować, o jaki region obecnie chodzi. Większość niemieckich czytelników zainteresowanych tą tematyką z pewnością nie ma problemów z umiejscowieniem Gdańska, Królewca, Kłajpedy, Kowna i Wilna – ale gdzie znajdują się wszystkie majątki ziemskie i wsie z kościołami luterańskimi lub reformowanymi, które wymienia się na przykład w odniesieniu do Żmudzi (s. 275 i n.) wymienione? Podczas gdy rozwój reformacji w Księstwie Pruskim był już wielokrotnie i częściowo bardzo obszernie przedstawiany w języku niemieckim, dotychczas brakowało porównywalnego opracowania dotyczącego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Takie opracowanie jest teraz dostępne – podobnie jak przedstawienie, które w pełni ukazuje wzajemne przenikanie się procesów w Księstwie i Wielkim Księstwie, od ich początków przez około stulecie. Szczególnie pouczające są dokonywane rozdział po rozdziale zestawienia równoległych, a także odmiennych procesów rozwojowych Ingė Lukšaitė. Die Reformation im Großfürstentum Litauen und in Preußisch-Litauen (1520er Jahre bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts) Recenzijos / Reviews 201 wewnątrz poszczególnych wyznań i między nimi w obu sąsiadujących państwach. Innymi słowy: książka jest dobra i do pewnego stopnia była również potrzebna w niemieckim obszarze językowym, można było jednak oczekiwać, że „techniczna” realizacja (w najszerszym sensie) tego opracowania w jego niemieckiej wersji będzie bardziej przemyślana i dokonana z nieco większą starannością – zasługiwała na to. LITERATURA Lukšaitė Ingė 1999: Reformacja w Wielkim Księstwie Litewskim i Małej Litwie: trzecie dziesięciolecie XVI w.–pierwsze dziesięciolecie XVII w., Wilno: Baltos lankos. (Oprawa twarda, 647 s.) Lukšaitė Ingė 2017: Kiedy wiara zmieniała świat… Reformacja na Litwie, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. (Oprawa twarda, 239 s.) Nadesłano 3 kwietnia 2020 r. HARALD BICHLMEIER Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg Instytut Orientalistyczny Seminarium Indoeuropeistyki i Językoznawstwa Ogólnego Ludwig-Wucherer-Str. 2, 06108 Halle (Saale) [email protected] Saksońska Akademia Nauk Ośrodek badawczy w Jenie Etymologiczny słownik języka staro-wysoko-niemieckiego Zwätzengasse 12a, 07743 Jena [email protected]