Rankraštinio „Lietuvių kalbos žodyno“ autorystės klausimas: nauji faktai, paaiškėję atliekant teismo rašysenos ekspertizę

Straipsniai / Articles 153 GEDA MONTVILAITĖ, ANNA TOLLAROVÁ Karolio universitetas Kierunki badań naukowych: dawne piśmiennictwo litewsko-słowiańskie, leksykografia, historia bałtystyki, typologia czesko-litewskiego odrodzenia narodowego. DOI: https://doi.org/10.35321/all82-08 KWESTIA AUTORSTWA RĘKOPIŚMIENNEGO SŁOWNIKA JĘZYKA LITEWSKIEGO NOWE FAKTY UJAWNIONE PODCZAS PRZEPROWADZANIA EKSPERTYZY PISMA SĄDOWEGO1 Analiza pisma odręcznego2‌ The Matter of Authorship of the Handwritten Dictionary of the Lithuanian Language: the New Findings Revealed from a Professional Handwriting Analysis2 ADNOTACJA Dokument archiwalny Lietuvių kalbos žodynas (sygnatura IV A 11) jest przechowywany w dziale rękopisów i starych druków Biblioteki Muzeum Narodowego Republiki Czeskiej. Ten rękopiśmienny zabytek leksykograficzny datuje się na pierwszą połowę XIX wieku. Zawiera 1701 artykuł. W artykule tym analizuje się kwestię autorstwa słownika, opierając się na wcześniejszych badaniach, w których F. L. Čelakovský wskazywany jest jako możliwy autor słownika. W artykule przedstawiono wyniki nowej ekspertyzy sądowej pisma ręcznego przeprowadzonej w Czechach. Omawiane dowody opierają się na założeniu, że F. L. Čelakovský jest autorem rękopiśmiennego Lietuvių kalbos žodynas. 1 Przygotowanie artykułu sfinansowała Agencja Grantowa Uniwersytetu Karola (GA UK). Projekt Rukopisný slovník litevštiny Františka Ladislava Čelakovského (nr 520317) jest realizowany przez Uniwersytet Karola Na Wydziale Filozofii. 2 Badanie zostało sfinansowane przez Uniwersytet Karola, projekt GA UK nr 520317. GEDA MONTVILAITĖ, ANNA TOLLAROVÁ 154 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII SŁOWA KLUCZOWE: rękopiśmienny słownik języka litewskiego, František Ladislav Čelakovský, ekspertyza sądowa pisma, lituanistyka, czeska bałtystyka. ADNOTACJA Dokument archiwalny Słownik języka litewskiego (sygnatura IV A 11) jest przechowywany w Dziale Rękopisów i Starodruków Biblioteki Czeskiego Muzeum Narodowego. Ten odręczny zabytek leksykograficzny datowany jest na pierwszą połowę XIX wieku, a we wcześniejszych badaniach contains 1701 entries. This article focuses on the matter of authorship of this relic followsugerowano, że prawdopodobnym autorem jest F. L. Čelakovský. F. L. Čelakovský jest autorem of the Dictionary. The article presents new findings revealed from a Czech professional handwriting analysis. The evidence discussed in the article is based on the assumption that odręcznego Słownika języka litewskiego. Čelakovský, profesjonalna analiza pisma, lituanistyka, KEYWORDS: handwritten Dictionary of the Lithuanian language, František Ladislav czeski Bałtystyka. WSTĘP Słownik języka litewskiego (Litevský slovník) – rękopiśmienny zabytek z pierwszej połowy XIX w., przechowywany w Dziale Rękopisów i Starych Druków Biblioteki Muzeum Narodowego (Oddělení rukopisů a starých tisků Knihovny Národního muzea), sygnatura IV A 11, jest pracą leksykograficzną obejmującą 30 arkuszy papieru dużego formatu (21,5 × 35,5 cm). Jest to ukończone studium filologiczne o charakterze etymologicznym (uporządkowane alfabetycznie od A do Ž), zawierające łącznie 1701 artykułów. Przypuszczenie, że autorem dzieła leksykograficznego mógł być František Ladislav Čelakovský, pojawiło się po raz pierwszy w 2010 roku w artykule Ilji Lemeškina Słownik języka litewskiego Františka Ladislava Čelakovskiego, w którym autor przedstawił tę pracę środowisku naukowemu (Lemeškin 2010). W artykule najwięcej uwagi poświęcono rozwiązaniu problemów datowania i autorstwa słownika (Lemeškin 2010: 99). I. Lemeškin zwrócił uwagę na błędną identyfikację Słownika przez pracownika (asystenta) Muzeum Narodowego Františka Michalka Bartoša w opisie rękopiśmiennych zabytków praskiego Muzeum Narodowego (Soupisu rukopisných památek Národního muzea v Praze) jako „Odpowiada słownikowi niemieckiemu Neselmana z 1850 r.” (Bartoš 1926: 181), a także postawił niejedno pytanie dotyczące zamysłu i charakteru Słownika, ustalił czas jego powstania oraz przedstawił wiele argumentów dowodzących, że autorem Słownika mógł być F. L. Artykuły / Articles 155 Rankraštinio Lietuvių kalbos žodyno autorystės klausimas: nauji faktai, paaiškėję atliekant teismo rašysenos ekspertizę Čelakovský. Jako rezultat twórczości tego czeskiego działacza odrodzenia narodowego, uczonego i literata Słownik języka litewskiego jest wymieniany również w innych pracach3. Kontynuując pracę rozpoczętą przez I. Lemeškina nad odkrytym archiwalium, od 2017 do 2019 r. na przeprowadzenie szczegółowej analizy Słownika języka litewskiego przeznaczono projekt Agencji Grantowej Uniwersytetu Karola (GA UK) Rękopiśmienny słownik języka litewskiego Františka Ladislava Čelakovskiego (Rukopisný slovník litevštiny Františka Ladislava Čelakovského) (nr 520317). W ramach projektu Słownik analizowano w historycznym kontekście jego powstania. Głównym zadaniem badaczy było zbadanie tego archiwalium jako źródła filologicznego studiją, taip pat buvo sprendžiamas jo autorystės klausimas. Šio tyrimo rezultatai išsamiai pristatyti studijoje Rankraštinis Lietuviškasis žodynas 19 a. pirmow kontekście czeskiej bałtystyki z tej strony: koncepcja zamysłu i kwestia (Rukopisný Litevský slovník v kontextu české baltistiky první poloviny 19. století: autorstwa (koncepční záměr slovníku a otázka autorství), opublikowane w czasopiśmie Acta Musei Nationalis Pragae – Historia litterarum 65(1–2), 2020, 5–18. Aby udostępnić Słownik języka litewskiego, w trakcie realizacji tego samego projektu utworzono elektroniczną bazę danych, dostępną pod adresem http://lsc.ff.cuni.cz. Chcąc potwierdzić ustalony przez swojego poprzednika czas powstania Słownika, lektyvas nusprendė atlikti rašysenos ekspertizę, kurios išvados yra pristatomos šiame straipsnyje. Taigi straipsnio tikslas – detaliai pristatyti ekspertizės rezultatus, galinčius badacze potwierdzili, że autorem Słownika był wspomniany czeski bałtysta. Argumenty, na podstawie których mówi się o F. L. Čelakovskim jako o autorze omawianego archiwalium, opierają się głównie na dziełach literackich i naukowych pierwszego profesora slawistyki Uniwersytetu Praskiego oraz zachowanej korespondencji. Słownik języka litewskiego doskonale wpisuje się w kontekst zainteresowań i tez filologicznych tej wybitnej czeskiej postaci literatury i nauki. Za najważniejsze okoliczności należy uznać: 1) korespondencję tego działacza odrodzenia, w której odzwierciedla się zainteresowanie materiałem bałtyckim; jednym z najlepszych przykładów jest fragment listu Josefa Vlastimila Kamaryta do F. L. Čelakovskiego, w którym bezpośrednio mówi się o słowniku języka litewskiego; 3 Na przykład wzmiankowany w następujących badaniach: w przedmowie do Encyklopedii mitologii bałtyckiej (Bětáková, Blažek 2012: 20), gdzie mowa o użyciu teonimów w Słowniku języka litewskiego; w artykule Vaido Šeferisa Twórczość Kristijonasa Donelaitisa w kręgu zainteresowań czeskiej filologii (Šeferis 2009), w którym mowa o „donelaityzmach” występujących w Słowniku języka litewskiego; w bibliografii czeskiej bałtystyki, gdzie również przypuszcza się autorstwo F. L. Čelakovskiego (Čeladín, Blažek, Kabeláčová, Seitlová 2016: 305–306). GEDA MONTVILAITĖ, ANNA TOLLAROVÁ 156 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII 2) typologicznie podobną działalność leksykograficzną F. L. Čelakovskiego, z którą Słownik języka litewskiego doskonale współgra (np. Słownik języka połabskiego (Slovník polabštiny), dodatki do słownika Josefa Jungmanna itd.); 3) tożsamość ideową Słownika języka litewskiego i innych prac F. L. Čelakovskiego, (pvz., mintys, išsakytos F. L. Čelakovskio paskaitose, pirmą kartą wydanych w 1877 r., Czytania o początkach dziejów oświaty i literatury narodów słowiańskich (Čtení o počátcích dějin vzdělanosti a literatury národúv slovanských), które wiążą się z problematyką etnogenezy i glotogenezy Bałtów i Słowian); 4) nepasitvirtinusios prielaidos dėl kitų asmenų, galėjusių sudaryti Lietuvių kalbos žodyną (pvz., Karla Jaromira Erbena, kurio vardas pieštuku užrašytas ant Žodyno antraštinio lapo). Visi pirmiau minėti argumentai, nuosekliai aptarti ankstesnėse studijose, yra svarbūs ir esminiai. Atsižvelgiant į F. L. Čelakovskio domėjimąsi vertimais ir kitą jo leksikografinę veiklą, remiantis duomenimis, gautais iš jo korespondencijos, taip pat ma daryti prielaidą, kad prie Lietuvių kalbos žodyno autorius pradėjo dirbti apie 1825 metus ir vėliau jo rašymą tęsė (plačiau žr. Lemeškin 2010). Atkreipiant dėį rašybos taisykles, kuriomis remiantis buvo parašytas tiriamasis rankraštis ir 1851 metais iš Neselmano žodyno perrašytas intarpas, aišku, kad analizuojamas Lietuvių kalbos žodyno variantas buvo sudarytas apie 1850 metus. METODYKA Abejonėms paneigti ir patikimam autorystės įrodymui pateikti galėtų pasitarnauti teismo rašysenos ekspertizės išvados. Taip atsitiktų tik tuo atveju, jei tiriamojo rankraščio autoriaus tapatybė būtų visiškai patvirtinta. Tačiau net ir tuo atveju, jei teismo rašysenos ekspertizės analizės rezultatai atmestų F. L. Čelakovskį kaip turimo Lietuvių kalbos žodyno varianto rašytoją, tai nereikštų, kad F. L. Čelakovskis nėra šio rašytinio paminklo autorius. Negalima atmesti akivaizdžiai tikėtinos galimybės, kad pirminį Žodyno variantą, sudarytą XIX amžiaus trečiajame dešimtmetyje, apie 1851 metus galėjo perrašyti kita filologijos srities asmenybė, pavyzdžiui, kuris nors iš F. L. Čelakovskio sekėjų arba tiesiog profesionalus perrašinėtojas. Prawdopodobnie wówczas powstał zamysł wydrukowania Słownika. Zespół badaczy, chcąc przeprowadzić ekspertyzę pisma ręcznego, zwrócił się do uznanego specjalisty w dziedzinie sądowej ekspertyzy pisma ręcznego JUDr.4 Jiříego Straki, specjalisty w zakresie rękopisów, przewodniczącego Czechosłowackiego Towarzystwa Ekspertyzy Pisma Ręcznego oraz obecnego przewodniczącego Towarzystwa Kryminalistycznego. J. Straka pracuje w tej dziedzinie od 4 JUDr. – doktor nauk prawnych. Artykuły / Articles 157 Rankraštinio Lietuvių kalbos žodyno autorystės klausimas: nauji faktai, paaiškėję atliekant teismo rašysenos ekspertizę już od ponad czterdziestu lat. Specjalista pracował w praskim Instytucie insti tute, Aukštosios Karlovi Varų mokyklos Kriminalistikos ir teismo ekspertiKryminalistyki, a także okresowo działa w zespole doradców Ministra Sprawiedliwości, przeprowadzając ekspertyzy pisma ręcznego. Warto wspomnieć, że J. Straka ma doświadczenie w badaniu historycznych rękopisów z zastosowaniem metod identyfikacji pisma ręcznego. Jako przykład można podać badanie autorstwa opowiadania czeskiego pisarza Jaroslava Haška (1883–1923) Historia wieprzowiny (Vepřová historie), napisanego na początku XX wieku, odnalezionego w 2002 roku w spuściźnie po matce Oldržicha Tregla. Historyczna analiza pisma ręcznego nie jest zbyt częstym kierunkiem badań kryminalistycznych. Dlatego specjalistów z dziedziny grafologii poświęcających się tej pracy nie ma wielu. Jako samodzielna metodologia badawcza „problem konieczności kryminalistycznych badań języka pojawił się już w drugiej połowie XIX wieku [...], gdy poszukiwano nowych obiektywnych naukowych metod identyfikacji człowieka, który popełnił przestępstwo” (Ryngevič 2000: 123). Dlatego badacze dawnych pism korzystają z pomocy kryminalistów. Taką praktykę zastosował Diego Ardoino, gdy zgłębiał pochodzenie śladu bazylejskiego5, lub nieco wcześniej podczas badań Rūty Čapaitė (gotyckiego pisma kancelarii WKL Witolda, pisma ręcznego Simona Daukantasa i in.)6, Birutė Triškaitė (analiza rękopiśmiennego słownika Mažosios Lietuvos Clavis Germanico-Lithvana)7 i innych naukowców. Należy zwrócić uwagę na jeszcze jeden ważny moment: omawiane archiwalium, w porównaniu ze wspomnianymi zbadanymi tekstami, jest stosunkowo nowe, napisane w drugim ćwierćwieczu XIX wieku (do 1851 r.) (Lemeškin 2010: 112). Gdy pojawia się kwestia identyfikacji pisma, z jednej strony warunek ten ułatwia badanie, z drugiej zaś – wymaga większej objętości analizowanego materiału. Ten praktyczny kierunek nauki w każdym kraju rozwijał się niezależnie, w związku z czym nie istnieje jednolita terminologia, chociaż stosowane metody i środki mogą się pokrywać lub być podobne. Ponieważ prezentowane przez nas badanie przeprowadzono w Czechach, w artykule stosowana jest terminologia charakterystyczna dla tradycji kryminalistyki i lingwistyki Republiki Czeskiej 5 Ardoino Diego 2018: Ślad bazylejski na tle badań interdyscyplinarnych: ekspertyza pisma ręcznego. – Baltistica 53(2), 245–261. 6 Čapaitė Rūta 1996: Pisma i charaktery Jurgisa Ambraziejusa Pabrėży, Juozasa Butavičiusa, Simonasa Daukantasa. – Studia z historii odrodzenia litewskiego 8: Osoba: między narodem a państwem, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 114–142; Čapaitė Rūta 1996a: Pismo Simonasa Daukantasa w Wielkim słowniku języków polskiego i litewskiego, – Pisma Simonasa Daukantasa. Wielki słownik języków polskiego i litewskiego 3, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 7–19; Čapaitė Rūta 1996b: Listy amžių epistolinio žanro pavyzdys. – Senoji Lietuvos literatūra, 4 knyga. Metraščiai ir kunigaikščių Vytautasa jako listy śródtekstowe, Wilno: Pradai, 47–96. 7 Triškaitė Birutė 2008: Geneza rękopiśmiennego słownika Małej Litwy Clavis Germanico-Lithvana: rozprawa doktorska, Kowno: Wydawnictwo Uniwersytetu Witolda Wielkiego. GEDA MONTVILAITĖ, ANNA TOLLAROVÁ 158 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII terminija ir jos taikoma tyrimų eiga. Dėl minėtų priežasčių čia pristatoma kriAnaliza ekspertyzy pisma kryminalistycznego może różnić się od metod stosowanych na Litwie. W niektórych przypadkach można odważyć się stwierdzić, że instrumentarium stosowane przez J. Strakę obejmuje szerszy kontekst oceny analizowanego tekstu. Niektóre specyficzne terminy trzeba było przetłumaczyć, uzupełniając je wyjaśnieniami, co one oznaczają (na przykład „kropkowanie”). Próba przepisania wniosków jednego z najlepszych czeskich badaczy ekspertyzy pisma kryminalistycznego językiem i terminologią stosowanymi przez litewskich specjalistów przyniosłaby więcej niejasności niż wybrany przez nas sposób opisu. Przy prowadzeniu tego rodzaju badań w Republice Czeskiej stosuje się następującą skalę wniosków8: 1. Kategoryczny wniosek pozytywny (kwestionowany i porównawczy tekst napisała ta sama osoba). 2. Labai tikėtina teigiama išvada. 3. Vidutiniškai tikėtina teigiama išvada. 4. Mažai tikėtina teigiama išvada. 5. Nie można udowodnić. 6. Mało prawdopodobny wniosek negatywny. 7. Średnio prawdopodobny wniosek negatywny. 8. Bardzo prawdopodobny wniosek negatywny. 9. Kategoryczny wniosek negatywny (tekst kwestionowany i porównawczy napisali różni autorzy). Badacz J. Straka zastosował kilka metod ekspertyzy: analityczno-syntetyczną, porównawczą i grafometryczną, a także korzystał z mikroskopu stereoskopowego, kamery z filtrem polaryzacyjnym eliminującym odbicia i umożliwiającym wykonywanie precyzyjnych pomiarów AM4113ZT, kamery USB AD4113T-I2V-Pro2 (z promieniowaniem IR i UV), detektora multispektralnego HS3B oraz robota do rysowania i pisania AxiDraw V3 (Straka 2018: 2). PRZEBIEG BADANIA Pirmosios konsultacijos dėl teismo rašysenos ekspertizės prasidėjo 2017 meJesienią tego roku prace były kontynuowane także w następnym roku. Dokument końcowy zawierający wnioski z badania został przedstawiony zespołowi badaczy we wrześniu 2018 roku. Już na samym początku współpracy zespół badaczy został ostrzeżony, że praca z materiałem tego rodzaju napotka wiele trudności, ponieważ badania XIX-wiecznych zabytków piśmiennictwa w celu ustalenia autorstwa pisarza są w Republice Czeskiej unikatowe. Na trudności napotyka się przy wyborze metodyki i 8 https://www.pismoznalectvi.org/odborne-cinnosti/standardy-spp/standard-pro-stanovovani-zaprieveru/ [žiūrėta 2020-05-18]. Artykuły / Articles 159 Rankraštinio Lietuvių kalbos žodyno autorystės klausimas: nauji faktai, paaiškėję atliekant teismo rašysenos ekspertizę mones. Specjalista pracujący ze współczesnym materiałem opiera się na współczesnej mentus. rašysenos ypatumais ir taiko atitinkamus teismo rašytinės ekspertizės instruKiedy przychodzi mu pracować z materiałem historycznym, brakuje mu doświadczenia w określaniu pewnych cech charakterystycznych dla pisma danego okresu, a także znajomości użycia słów i ich znaczeń. Z wymienionych powodów, broniąc swojego stanowiska, można ustalić cechy pisma rękopisu, jednak bez szerszego kontekstu dowiedzenie zgodności z rzeczywistością jest niemożliwe. Podczas przeprowadzania analizy pisma ręcznego należało stworzyć takie narzędzia, dzięki którym wspomniane problematyczne kwestie pojawiałyby się w możliwie najmniejszym stopniu. W tym celu biegły sądowy poprosił główną badaczkę projektu o odszukanie i przedstawienie, obok ocenianego i porównawczego materiału (Słownika i autografu F. L. Čelakovskiego), przykładów rękopisów innych osób, które pisały w podobnym okresie, miały podobne wykształcenie i wykonywały podobny zawód jak F. L. Čelakovský. Były one potrzebne po to, aby biegły, analizując w pierwszej kolejności pismo tych osób, mógł ustalić, czy pisma ręczne w badanym okresie były wystarczająco zindywidualizowane i miały określone cechy, które pozwalałyby je wiarygodnie od siebie odróżnić. W tym celu zespół badaczy przedstawił biegłemu w postaci wysokiej jakości fotokopii następujące dokumenty pisane odręcznie: 1) listy Kareola Slavoja Amerlinga, Osipa Maksima Bodianskiego, Kazimierza Brodzińskiego, Jeana de Carro, Piotra Dubrowskiego, Josefa Vlastimila Kamarýta, Vuka Karadžicia, Piotra Keppena, Franciszka Malevskiego, Nikołaja Melgunowa, Franciszka Palackiego i Aleksandra Szyszkowa, przechowywane w Archiwum Literackim Muzeum Piśmiennictwa Narodowego (Literární archiv Památníku národního písemnictví, dalej – LA PNP) w zespole F. L. Čelakovskiego; 2) Pavelo Jozefo Šafaržiko Išrašų apie lietuvių kalbą (Wýpisků o gazyku litewském) 1833 metų nuorašą, saugomą Nacionalinio muziejaus w Dziale Rękopisów i Starych Druków biblioteki (sygnatura IX E 4); 3) protokoły Królewskiego Czeskiego Towarzystwa Naukowego, spisane przez Wacława Hankę, przechowywane w Archiwum Akademii Nauk Republiki Czeskiej (zespół: Královská česká společnost nauk, teczka 10, nr 26); 4) list Karla Jaromíra Erbena z 8 sierpnia 1846 r. do Cesarsko-Królewskiego Prezydium Krajowego, przechowywany w Archiwum Muzeum Narodowego (sygnatura M6/44). Źródła przedstawione do porównania pozwoliły sformułować następujące wnioski: „już w pierwszej połowie dziewiętnastego wieku teksty pisane odręcznie lėjo būti atskiriami vienas nuo kito. Taigi nėra kliūčių, kad Františeko Ladislavo Čelakovskio, kaip rašiusiojo tiriamąjį rankraštį, rašysenos nebūtų galima atskirti były na tyle zindywidualizowane, że można je było odróżnić od pisma innych osób” (Straka 2018: 12). GEDA MONTVILAITĖ, ANNA TOLLAROVÁ 160 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Oprócz wymienionych archiwaliów ekspertowi przedstawiono również fotokopie listów F. L. Čelakovskiego, które można zestawić z rękopisem Słownika oraz autografem F. L. Čelakovskiego (daty ich sporządzenia obejmują dość długi okres (1818–1851)). Buvo pateikti šie šaltiniai: 1) Laiškai Josefui Vlastimilui Kamarytui 1818–1828 m. (LA PNP, f. J. V. Kamarýt); 2) Listy do Martina Aleksandra Pržibila z lat 1842–1845 (LA PNP, f. F. L. Čelakovský); 3) Listy do Jana Planeka z lat 1820–1851 (LA PNP, f. F. L. Čelakovský). W części zawierającej wnioski J. Straka stwierdził, że „porównując rękopis Słownika języka litewskiego z innymi próbkami pisma Františka Ladislava Čelakovskiego, wykryto cechy o różnej wartości. Dominują cechy częściowo lub całkowicie zbieżne, jednak mimo to znaleziono również takie, które nie są dostatecznie podobne. Istotne jest to, że cechy te występowały nie w ogólnej, lecz w specjalistycznej części badań […]. Jednakże przy rozstrzyganiu o zbieżności konkretnych cech główna trudność nie polega na ustaleniu określonych szczegółów, niezależnie od tego, czy na ogólnym, czy specjalistycznym poziomie badania, jak ma to miejsce w pracy ze współczesnymi rękopisami, lecz na porównywaniu form poszczególnych liter ze standardami pisma […]” (Straka 2018: 15). Zbieżności cech Częściowo lub całkowicie zbieżne cechy pisma J. Straka omówił we wstępie do części zawierającej wnioski dokumentu podsumowującego analizę: 1) nachylenie liter: w analizowanym rękopisie i w materiałach porównawczych 2) spójność tekstuose rašysena visur yra pasvirusi į dešinę, dažniausiai apie 50°, liter: stopień łączenia liter zarówno w analizowanym rękopisie, jak i w innych tekstach przedstawionych do badania jest średni. Najczęściej znaki diakrytyczne są pisane oddzielnie, innym ruchem; w pozostałych przypadkach przerywane ruchy pisma występują rzadziej, 3) proporcje wysokości: obszar środkowy wiersza w porównaniu z górnym i dolnym, 4) proporcje szerokości: w dažnai yra suspausta, analizowanym rękopisie i przedstawionych do porównania przykładach, napisanych najczęściej około 1850 roku, rzuca się w oczy przewaga wtórnych poszerzeń nad pierwotnymi – połączenia między literami są szersze niż same litery. 5) zbieżności techniki pisania: a) złożoność ruchu przy pisaniu owali liter <a>, <o>: owal litery <a> w różnych pozycjach jest pisany jednym ruchem, natomiast we wspomnianych tekstach obok owali litery <o> napisanych jednym ruchem występują również Artykuły / Articles 161 Rankraštinio Lietuvių kalbos žodyno autorystės klausimas: nauji faktai, paaiškėję atliekant teismo rašysenos ekspertizę „zaokrąglone” owale, napisane dwoma ruchami, szczególnie na końcu wyrazu (zob. il. Nr 1 i Nr 2, strzałka), b) sposób pisania litery <d>: zgodnie ze standardem pisowni górne części są zawinięte pętelką w lewo lub cechą zawinięcia w piśmie odręcznym jest wygięcie w lewo. (zob. il. nr 1 i nr 2, okrąg), c) we wszystkich przedstawionych do analizy przykładach sposób pisania litery <g>: owale są mniejsze, prostsze, pętelki węższe i dłuższe, a także proste, d) sposób pisania litery <j>: częste są formy litery z bardziej spiczastym wierzchołkiem, a na dole bez zawinięcia pętli, jednak pętelki dolnej części tej litery czasami się pojawiają (zob. il. nr 1 i 2, strzałka), e) sposób pisania liter <m>, <n>: formy łuków nie przechodzą w girlandowe (zob. il. nr 1 i 2, ramka), f) sposób pisania litery <p>: występują formy zbliżone zarówno do pisma zaokrąglonego, jak i do kursywy (zob. il. nr 2, strzałka), g) przy pisaniu <s> alfabetem łacińskim forma pisma jest identyczna, częściowo identyczna jest również przy pisaniu litery <t>, h) występują zbieżności w sposobie pisania liter <e>, <l>, <u>, choć mają one niewielkie znaczenie dla identyfikacji (por. Straka 2018: 16–17). Ilustracja nr 1: Przykłady zbieżnych znaków w słowniku języka litewskiego. Lietuvių kalbos žodynas, žodis „bohyně země“ (bendros numeracijos eil. Nr. 163, raidės B – eil. Nr. 104) (Straka 2018: 17). GEDA MONTVILAITĖ, ANNA TOLLAROVÁ 168 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII dowodliwe zbieżności z rękopisami F. L. Čelakovskiego. Z uwagi na to, że normy pisowni w tamtym czasie zmieniały się dość często, a czasami także zasadniczo, oraz ze względu na brak wystarczającej wiedzy na ten temat nie jest możliwe jednoznaczne wyjaśnienie prawidłowości wpływu tych zmian w przypadku konkretnego piszącego, zbieżności nie mogą być traktowane jako wiarygodne w takim stopniu, w jakim można byłoby je uznać za takie podczas badania współczesnego rękopisu. Ze wszystkich wyżej wskazanych powodów najbardziej obiektywny jest wniosek ekspertyzy sądowej z zakresu pisma ręcznego, że potwierdzenie autorstwa F. L. Čelakovskiego jako autora archiwaliów Słownika języka litewskiego jest pozytywne, odpowiadające definicji „średnio prawdopodobne” (Straka 2018: 27). Zgodnie z przedstawioną powyżej skalą ocen ocena eksperta odpowiada trzeciemu punktowi z dziewięciu. Pozytywny wniosek wyciąga się w przypadku, gdy „dowody potwierdzają twierdzenie, że materiał sporny i porównawczy zostały napisane przez tę samą osobę. Mimo to ujawnione cechy są niewystarczające, aby można było wyciągnąć pozytywny wniosek o bardzo wysokim prawdopodobieństwie“10. W części końcowej J. Straka podsumował przeprowadzoną analizę: „Omawiany materiał archiwalny, tj. Słownik języka litewskiego (sygnatura IV A 11), którego oryginał jest przechowywany w Dziale Rękopisów i Starych Druków Muzeum Narodowego, prawdopodobnie napisał František Ladislav Čelakovský, urodzony 7 marca 1799 r. i zmarły 5 sierpnia 1852 r., którego rękopisy przedstawiono mi do zbadania“ (Straka 2018: 27). PODSUMOWANIE I WNIOSKI KOŃCOWE Wnioski ekspertyzy sądowej pisma ręcznego, przeprowadzonej przez JUDr. J. Strakę, są wiarygodne. J. Straka ustalił, że autorstwo F. L. Čelakovskiego jest „prawdopodobnie możliwe“. Częściowo lub całkowicie pokrywają się następujące cechy pisma F. L. Čelakovskiego i osoby, która napisała Słownik: nachylenie liter, łączenie liter, proporcje ich wysokości i szerokości, podobieństwa widoczne w zapisie liter <a>, <o>, <d>, <g>, <j>, <m>, <n>, <p>, <s> alfabetem łacińskim, rzadsze podobieństwa w sposobie zapisu litery <t>, mało istotne dla identyfikacji, a także podobieństwa widoczne w zapisie liter <e>, <l>, <u>. Trudniej wyjaśnić następujące cechy: zapis znaków diakrytycznych w postaci haczyków, wydłużanie końców słów, zapis litery <z>, sposób zapisu zbitki <st> oraz „kropkowanie“. Można przypuszczać, że na powstanie tych różnic wpłynęły pewne 10 https://www.pismoznalectvi.org/odborne-cinnosti/standardy-spp/standard-pro-stanovovani-zaveru/ [žiūrėta 2020-05-18]. Straipsniai / Articles 169 Rankraštinio Lietuvių kalbos žodyno autorystės klausimas: nauji faktai, paaiškėję atliekant teismo rašysenos ekspertizę okoliczności oddziałujące na osobę, która napisała Słownik, wskutek czego w niektórych przypadkach nie można jednoznacznie wyjaśnić cech pisma. Należałoby również uwzględnić inne fakty związane z tą czeską osobistością, szczegółowo omówione we wcześniejszych opracowaniach. Oczywiście chodzi tu o • jego korespondencję (zwłaszcza fragment listu J. V. Kamaryta, w którym bezpośrednio mowa jest o Słowniku języka litewskiego), • fakt, że Słownik języka litewskiego nie jest sprzeczny z inną działalnością leksykograficzną uczonego, typologicznie bliską wspomnianemu dziełu, • podobne idee wyrażone nie tylko w Słowniku języka litewskiego, lecz także w innych pracach naukowych tego czeskiego działacza odrodzenia. Nemažiau svarbu ir tai, kad tyrimų metu buvo atmesta prielaida, jog archyvaliją galėjo parašyti kuris nors kitas to meto tyrėjas. Asmenybių, galėjusių parašyti tokio pobūdžio žodyną čekiškoje erdvėje W pierwszej połowie XIX wieku nie ma ich wiele. Wspomniany K. J. Erben (1811–1870) niewątpliwie był wybitnym czeskim literatem, który czerpał pomysły do tekstów literackich (podobnie jak F. L. Čelakovský) z ustnej twórczości ludowej. Jednakże sposób, w jaki K. J. Erben wykorzystuje materiał bałtycki w swoich pracach naukowych, pozwala przypuszczać, że nie był doświadczonym specjalistą w zakresie lituanistyki. Bardziej przekonujące wyjaśnienie zapisanego ołówkiem na stronie tytułowej omawianego materiału archiwalnego komentarza „Erben?” mogłoby, jak się przypuszcza, być następujące: jest to oznaczenie używane do wewnętrznych celów archiwum. Wyjaśnienie to potwierdza również fakt, że K. J. Erben w latach 1846–1851 pracował jako pierwszy kierownik utworzonego wówczas Archiwum Krajowego (Archiv Vlastenecký, od 1848 r. archiwum Muzeum Czeskiego, obecnie Archiwum Muzeum Narodowego). Z listy możliwych autorów Słownika języka litewskiego nie można wykreślić kandydatury słynnego językoznawcy i bałtysty Pavla Josefa Šafaříka Tačiau šiuo atveju galimybę paneigia analizuojamo veikalo sandara. Lietuvių kal- (1795–1861). Słownik języka bałtyckiego wyróżnia się wyraźną motywacją romantyczną i pozostaje pod wpływem tendencji charakterystycznych dla tego okresu. Można przypuszczać, że choć nie można wykluczyć założenia, iż P. J. Šafařík mógł postanowić napisać słownik języków bałtyckich i słowiańskich, bardziej prawdopodobne jest, że podjąłby się tego zadania z większą odpowiedzialnością. Oczywiście, można rozważać również kandydatury innych osobistości XIX wieku, nie tylko współczesnych F. L. Čelakovskiemu, lecz grafijos11, išleistos 1855 metais, autorius. Tačiau stingant šią prielaidą patvirtintakże jego uczniów i naśladowców. Spośród nich można na przykład wymienić noma, kad į šį klausimą toliau gilintis neverta. 11 Hanuš Ignác Jan 1855: Život a působení Františka Ladislava Čelakovského, Praha: Tisk umělecIgnaca Jana Hanuša (1812–1869), autora pierwszych dowodów biograficznych F. L. Čelakovskiego, niezależnie od tego, czy w przypadku I. J. Hanuša, czy jakiejkolwiek innej osoby, mako-knihtiskařského ústavu K. Bellmanna. GEDA MONTVILAITĖ, ANNA TOLLAROVÁ 170 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Niemniej istotne jest to, że we wnioskach z ekspertyzy kryminalistycznej F. L. Čelakovski został określony jako „prawdopodobny” twórca rękopisu. Pomimo że nie wykluczono całkowicie możliwości, iż Lietuvių kalbos žodynas w formie, którą dysponujemy, został przepisany przez inną osobę, ustalenie autorstwa jako „średnio prawdopodobnego” (zważywszy również na trudności powstałe podczas analizy źródeł) stanowi dla nas jeszcze jeden bardzo ważny element układanki potwierdzającej autorstwo F. L. Čelakovskiego, poświadczony przez porównanie z zachowanymi dziełami literackimi i naukowymi tego czeskiego działacza odrodzenia. Pomimo że ekspertyza pisma ręcznego nie ustaliła, iż F. L. Čelakovski jest bezspornie osobą, która spisała Lietuvių kalbos žodynas, i nie można z całą pewnością uznać jego autorstwa, ujmując rzecz konceptualnie, autorstwo F. L. Čelakovskiego można uznać za udowodnione. ŠALTINIAI Litevský slovník. Knihovna Národního muzea, oddělení rukopisů a starých tisků, signatūra IV A 11. Lemeškin Ilja 2018: Vyjádření k psané podobě „Litevského slovníku“, Praha. Standart pro stanovování závěrů znaleckého zkoumání. Prieiga internete: https://www. pismoznalectvi.org/odborne-cinnosti/standardy-spp/standard-pro-stanovovani-zaveru/ [žiūrėta 2020-05-18]. Straka Jiří 2018: Znalecký posudek z oboru písmoznalectví, specializace ruční písmo, zabývající se otázkou zda předmětnou archiválii, tj. Litevský slovník (sing.: IV A 11), jehož originál je uložený v Oddělení rukopisů a starých tisků Knihovny Národního muzea, napsal František Ladislav Čelakovský, narozený 7. března 1799 a zemřelý dne 5. srpna 1852, Praha. LITERATŪRA Bartoš František Michálek 1926: Soupis rukopisů Národního musea v Praze, Praha: Melantrich. Bětʼáková Marta Eva, Blažek Václav 2012: Encyklopedie baltské mytologie, Praha: Libri, 2012. Čeladín Jindřich, Blažek Václav, Kabeláčová Tereza, Seitlová Eva 2016: Čekų baltistikos bibliografija. – Acta Linguistica Lithuanica 74, 305–351. Lemeškin Ilja 2010: Františeko Ladislavo Čelakovskio lietuvių kalbos žodynas. – Leksikografija ir leksikologija 2, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 98–113. Straipsniai / Articles 171 Rankraštinio Lietuvių kalbos žodyno autorystės klausimas: nauji faktai, paaiškėję atliekant teismo rašysenos ekspertizę Pleskalová Jana 2007: Nabodeníčka v české lingvistické terminologii. – Slavica Slovaca 42(2), 147–151. Ryngevič Renata 2000: Lingvistinė ekspertizė Vokietijoje ir Lenkijoje: raidos tendencijų apžvalga. – Jurisprudencija 18(10), 122–128. Šeferis Vaidas 2009: Kristijono Donelaičio kūryba čekų filologijos akiratyje. – Senoji Lietuvos literatūra, knyga 28, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 41–62. The Matter of Authorship of the Handwritten Dictionary of the Lithuanian Language: the New Findings Revealed from a Professional Analiza pisma ręcznego PODSUMOWANIE Artykuł dotyczy autorstwa rękopiśmiennego zabytku z pierwszej połowy XIX wieku – Słownika języka litewskiego (Litevský slovník) – przechowywanego w Dziale Rękopisów i Starodruków Biblioteki Czeskiego Muzeum Narodowego (sygnatura IV A 11; 30 stron wielkoformatowych (21,5 × 35,5 cm)). W celu kontynuowania badań Ilji Lemeškina i innych badaczy na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola w latach 2017–2019 realizowano projekt Rękopiśmienny słownik języka litewskiego Františka Ladislava Čelakovskiego (Rukopisný slovník litevštiny Františka Ladislava Čelakovského) (nr 520317), poświęcony bardziej szczegółowej analizie Słownika języka litewskiego i finansowany przez Agencję Grantową Uniwersytetu Karola (GA UK). Uniwersytetu w latach 2017–2019. Argumenty związane z autorstwem musiały zostać uzupełnione o wnioski z profesjonalnej analizy pisma ręcznego przeprowadzonej przez JUDr. J. Straka. Ekspert Straka zastosował kilka metod analizy: analityczno-syntetyczną, porównawczo-grafometryczną. W celu przeanalizowania rękopisów ekspert skorzystał In the final part Straka summarized his analysis by the statement that F. L. Čelakovskýʼs również ze specjalistycznego sprzętu. autorstwo jest „prawdopodobne”. Następujące cechy pisma F. L. Čelakovskiego i autora Słownika są częściowo lub całkowicie zgodne: kąt nachylenia liter, spójność liter, stosunek wysokości do szerokości; w alfabecie łacińskim obserwuje się zgodność kształtów liter <a>, <o>, <d>, <g>, <j>, <m>, <n>, <p>, <s>; mniejsza zgodność występuje w zapisie litery <t>; dopasowane kształty liter <e>, <l>, <u>, które nie odgrywają GEDA MONTVILAITĖ, ANNA TOLLAROVÁ 172 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII istotnej roli w analizie. Następujące cechy trudniej wyjaśnić: sposób zapisywania haczyków diakrytycznych; wydłużenie zakończeń wyrazów; sposób zapisywania litery <z>, połączenia <st> oraz „kropkowania”. Można przyjąć, że powyższe różnice zostały określone przez wpływy, które oddziaływały na autora podczas opracowywania Słownika; mimo powyższego w niektórych przypadkach cech tych nie można wyjaśnić z całkowitą pewnością. Choć nie możemy całkowicie odrzucić możliwości, że dostępna nam forma Słownika języka litewskiego została przepisana przez inną osobę, określenie autorstwa jako „umiarkowanie prawdopodobnego” (mając na uwadze trudności enerary i dzieła naukowe tego czeskiego przedstawiciela odrodzenia narodowego. Na countered in the analysis of sources) is yet another very important piece of the puzzle confirming Čelakovskýʼs authorship, which was testified by comparing it with the surviving litpodstawie wyników wszystkich dostępnych badań na ten temat możemy uznać autorstwo F. L. Čelakovskiego za fakt udowodniony. Złożono 1 maja 2020 r. GEDA MONTVILAITĖ ANNA TOLLAROVÁ Uniwersytet Karola Wydział Filozoficzny nám. Jana Palacha 1/2, Cz-11638 Praha, Czechy Geda. Montvilait[email protected] anna.tollar[email protected]om