Pietų žemaičių raseiniškių tarmių nominacijos ir įverčiai

Straipsniai / Articles 227 DIANA DAMBRAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-0346-8421 Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, socjolingwistyka. DOI: doi.org/10.35321/all83-11 NOMINACJE I OCENY GWAR POŁUDNIOWOŻMUDZKICH RASEINIŠKIAI Dialect Nominations and Evaluations in the Area of the Southern Samogitian of Raseiniai ADNOTACJA W artykule, na podstawie metodologii dialektologii percepcyjnej, analizowane są nominacje gwarowe respondentów z obszaru podgwary południowożmudzkiej raseiniškiai (stref Kelmė, Raseiniai i Tauragė) oraz ich oceny. W świadomości badanych ze wszystkich trzech stref utrwaliła się wyraźna opozycja między gwarami żmudzkimi a auksztaickimi. Ta ostatnia utożsamiana jest ze standardowym językiem litewskim. Zdaniem respondentów dialekt żmudzki jest niezrozumiały i łatwo rozpoznawalny. Jest on używany w innych miastach (miejscowościach), których mieszkańcy w swojej mowie realizują wymieniane przez badanych reprezentatywne cechy dialektu żmudzkiego. Dialekt auksztaicki, charakteryzujący się estetycznością, zrozumiałością, poprawnością i odpowiadający rozumieniu pojęcia języka standardowego, jest używany w najbliższych miastach (miejscowościach) etnograficznego regionu Auksztoty oraz w największych miastach Litwy i na Litwie Środkowej. Bardziej oddalone od wariantu językowego używanego w ojczyźnie językowej i od języka standardowego gwary auksztaickie są przez mieszkańców rejonu Raseiniai kojarzone z nazwami miast i określane jako dialekty. Oceny dialektów żmudzkiego i auksztaickiego pozwalają wysunąć przypuszczenia dotyczące szybkiej auksztaizacji całego obszaru południowożmudzkiej gwary rasejniškiai (szczególnie w strefie Kelmė, gdzie dialekt żmudzki jest najczęściej oceniany jako najmniej zrozumiały). SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, ojczyzna językowa, południowożmudzka subgwara rasejniškiai, dialekt, język standardowy. DIANA DAMBRAUSKIENĖ 228 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII ADNOTACJA Na podstawie metodologii dialektologii percepcyjnej artykuł omawia nominacje i oceny dialektów dokonywane przez respondentów z obszaru południowożmudzkiej subgwary rasejniškiai (rejony Kelmė, Raseiniai i Tauragė). W świadomości respondentów ugruntowała się wyraźna opozycja między gwarami żmudzką i auksztocką. Według respondentów gwara żmudzka jest niezrozumiała respondents from all three areas. The latter is associated with Standard Lithuanian. i łatwo rozpoznawalna. Jest używany w innych miastach (miejscowościach), których mieszkańcy uświadamiają sobie reprezentatywne cechy gwary żmudzkiej określone przez respondentów w ich języku mówionym. Gwarą auksztocką, która wykazuje estetyczność, zrozumiałość i poprawność oraz odpowiada pojęciu języka standardowego, mówi się w najbliższych miastach regionu etnograficznego Auksztota i największych miastach (miejscowościach) Litwy oraz na Litwie Środkowej. Użytkownicy podgwary rosieńskiej kojarzą auksztockie gwary lokalne (lit. šnektos), wykazujące większe różnice w porównaniu z odmianą języka używaną w ich ojczyźnie językowej i językiem standardowym, z nazwami miast i określają je mianem dialektów (lit. tarmės) Oceny gwar żmudzkiej i auksztockiej prowadzą do przypuszczenia, że cały obszar południowej Żmudzi rosieńskiej szybko przechodzi do Auksztoty (jako najbardziej particular in the area of Kelmė where the Samogitian dialect is most commonly evaluated niezrozumiała). SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, ojczyzna językowa, południowożmudzki poddialekt rejonu Rosień, gwara, język standardowy. 1. WPROWADZENIE Przyczyny socjokulturowe i społeczno-ekonomiczne, skłaniające do migracji do większych i dogodniejszych pod względem strukturalnym miejscowości, zmieniają zachowania językowe użytkowników języka. Kontakty z użytkownikami innych odmian języka, wyobrażenie „bardziej prestiżowej” odmiany korygują oceny odmian językowych, a zarazem inicjują rewizję stosunku do gwar. W ostatnim dziesięcioleciu na Litwie przeprowadzono niemało badań kompetencji geolingwistycznej opartych na zasadach dialektologii percepcyjnej1, jednak obszar gwary raseiniškisów należącej do żmudzkiego dialektu południowego został pod tym względem przeanalizowany fragmentarycznie, ponieważ nie objęto badaniami wszystkich punktów tego obszaru wskazanych w Atlasie języka litewskiego (LKA 1977, 1982, 1991; dalej – LKA). Badania rozpoznawcze ujawniły wpływ czynników pozajęzykowych 1 Szerzej o badaniach kompetencji geolingwistycznych zwykłych członków wspólnoty językowej zob.: Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016: 89–120; 2016a: 17–33; Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017; Geržotaitė 2016: 121–142; 2016a: 321–339; 2018: 76–101 i in. Artykuły / Articles 229 Pietų žemaičių raseiniškių tarmių nominacijos ir įverčiai czynników na poziomą i pionową wariantywność języka raseiniškisów (Aliūkaitė, Bakšienė, Jaroslavienė i in. 2014: 146; Vaitmonienė 2014; 2017: 343–365). W związku ze zjawiskami konwergencji na obszarze gwary wyodrębniono trzy formujące się geolekty: przejściowe kelmski i raséjniski oraz nieco stabilniejszy tauragėski, sp. gs (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014a: 260; NLTA 2014: XIII žemėlapis ir komenwkładka). Jednak aby ocenić sytuację językową w czasie obserwacji2 oraz określić nostinį patarmės kaitos scenarijų ir jo priežastingumą, būtini visų patarmės szczegółowe kompleksowe badania geolingwistyczne punktów LKA znajdujących się na badanym obszarze, a jednym z najważniejszych komponentów badań jest kompetencja geolingwistyczna wspólnot językowych. Celem niniejszego artykułu jest zatem przeanalizowanie kompetencji geolingwistycznej członków wspólnoty językowej raseiniškisów należących do południowego dialektu żmudzkiego (umiejętności rozpoznawania gwar), z uwzględnieniem położenia geograficznego punktów LKA raseiniškisów (według przynależności do formujących się geolektów). Przedmiotem są nazwy gwarowe członków wspólnoty językowej południowych żmudzkich raseiniškisów, ich wyobrażenia i oceny. Artykuł opiera się na materiale empirycznym zebranym przez autorkę niniejszego artykułu i nagranym na dyktafon w listopadzie 2014 r. – październiku 2017 r. oraz w czerwcu–wrześniu 2019 r. na obszarze podgwary południowych żmudzkich raseiniškisów, pochodzącym z dotychczas istniejących 34 punktów LKA3. Analiza kompetencji geolingwistycznej została w artykule przedstawiona według położenia geograficznego punktów LKA, tj. : 1) Strefę Kelmė (północną) reprezentują respondenci z 14 punktów LKA – Gùd- (LKA 224), moniškės (LKA 162), Šáukėnų (LKA 194), Kùrtuvėnų (LKA 195), Váiguvos Kušlekių (LKA 225), Pãdubysio (LKA 226), Kiaunori (LKA 227), Krãžių (LKA 257), Kelmė (LKA 258), Kublių (LKA 259), Týtuvėnų (LKA 260), Adomáičių (LKA 292), Pãkražančio (LKA 293) i Stulgi (LKA 326); 2) Do strefy Raséiniai (południowo-wschodniej) należy siedem punktów – Lýduvėnų (LKA 294), Nemãkščių (LKA 327), Alėj (LKA 329), Vidùklės (LKA 363), Gervnės (LKA 398a), Pãupio (LKA 396) i Raséinių (LKA 364); język przedstawicieli pokoleń Žviñgiai (LKA 357), Pãgramantis (LKA 358), Lomia (LKA 359), Bataki, szerzej na temat terminu zob. : Labov 1972: 24; Sankoff 2006: 1–16; 3) Taurags (vakarinei) zonai priskiriami 13 punktų – Vainùto (LKA 356), zob. także : Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014b: 36; Kalėdienė 2015: 213–214 i in. 3 Na obszarze (LKA 360), Skaudvlės (LKA 361), Petkáičių (LKA 362), Žygáičių (LKA 390), 2 Stebimojo laiko (angl. apparent time) metodą paranku taikyti tiriant vienu metu gyvenančių kelių raseiniškisów wyodrębniono 37 punktów LKA, jednak jeden z nich – Giniõčiai (LKA 328) – jest całkowicie wymarły, nie ma w nim już ani jednego mieszkańca, natomiast punkty Joci (LKA 391) i Rūgãliai (LKA 463) należy już uznać za przedmieścia Taurag (przenoszą się tam ludzie z pobliskiej Taurag). DIANA DAMBRAUSKIENĖ 230 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Stragùtės (LKA 392), Jõniškės (LKA 393), Pãšaltuonio (LKA 394), Ežvilko (LKA 395) i Eiči (LKA 464) (zob. rys. 1). RYS. 1. Granice gwary raseniškiskiej żmudzkiego dialektu południowego oraz punkty LKA (fragment mapy z Geržotaitė, Mikulėnienė 2014: mapa I, autorka mapy L. Geržotaitė) Materiał badawczy stanowią metalingwistyczne komentarze 99 informatorów dotyczące gwar. Najważniejsze dane o informatorach przedstawiono w tabeli. TABELA. Charakterystyka wieku respondentów obszaru gwarowego raseniškiskiej gwary żmudzkiego dialektu południowego Wyższe we Wyższe Początkozawodowe we Zawodowe wykształŚrednie cenie Podstawowykszt. wykszt. wykszt. wykszt. wykszt. Ogółem Do 35 lat 6 - 5 3 4 4 22 36–60 lat 6 12 10 3 3 1 35 Powyżej 61 lat 412 3 8 4 11 42 Komentarze koduje się według miejsca zamieszkania, wieku i płci (pierwszymi cyframi i czterema wielkimi literami oznacza się numer punktu (według LKA) oraz pierwsze litery nazwy punktu, wiek podaje się cyframi „1” (do 35 lat), „2” (36–60 lat) i „3” (powyżej 61 lat), komentarze kobiet oznacza się „M”, mężczyzn – „V”, np. kod komentarza informatorki należącej do średniego pokolenia z punktu Żygaičiai (LKA 390) – 390ŻYGA2M). W dalszej części artykułu komentarze badanych określa się za pomocą kodów respondentów. Artykuły / Articles 231 Pietų žemaičių raseiniškių tarmių nominacijos ir įverčiai W artykule kompetencję geolingwistyczną ocenia się poprzez zestawienie umiejętności rozpoznawania gwar oraz wiązania ich z obszarami społecznymi i geograficznymi, a następnie uściśla, analizując heterostereotypowe4 określenia, na podstawie postrzegania gwarowości przez badanych i uwypuklając najbardziej charakterystyczne uogólnienia związane z danymi geograficznymi, socjodemograficznymi i socjokulturowymi. Wiek respondentów determinuje ich doświadczenie językowe oraz wybór zachowań językowych; zmienne kulturowe ukazują całokształt norm ukształtowanych przez system oświaty oraz utrwalonych w społeczeństwie postaw, wartości i przekonań. Metodai ir metodologinės prieigos. Medžiaga surinkta derinant puszeroko standaryzowanej ankiety i pogłębionego wywiadu (rozmowy)5. Autorki niniejszego artykułu sformułowały pytania kierowane do respondentów w taki sposób, aby uzyskać jak najwięcej informacji niezbędnych do przeprowadzenia badania kompetencji geolingwistycznej. Kompetencja geolingwistyczna w dyskursie naukowym definiowana jest jako całokształt wiedzy zwykłego użytkownika języka o odmianach języka oraz jego zdolności do wiązania ich z obszarami geograficznymi, społecznymi i kulturowymi (Diercks 2002: 52–53; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016: 92; Geržotaitė 2019: 1). Subiektywne postawy zwykłych użytkowników języka mogą ujawnić obiektywny obraz zróżnicowania językowego oraz umożliwić prognozowanie modelu zmian i rozwoju zróżnicowania (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016a: 17–33). Badania postaw językowych są ważne dla wyjaśnienia zależności między wyobrażeniami członków wspólnoty językowej o odmianach języka i ich użytkownikach a tożsamością kulturową i społeczną oraz dla wykazania, że na zróżnicowanie i zmiany językowe decydujący wpływ mają zarówno ideologicznie konstruowane wyobrażenia dialektu6, jak i ukształtowane w podświadomości Trudgill 2004: 28; taip pat žr.: Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016a: 17–30; Mikulėstereotypowe charakterystyki odmiany języka (por. Chambers, nienė 2019 i in.). 4 W artykule określeniami heterostereotypowymi nazywane są oceny wariantów językowych regionów etnograficznych. Szerzej na temat terminu zob. Papaurėlytė, Župerka 2010: 185–202 i in. 5 Połączenie metodologii badań ilościowych i jakościowych pozwala ukazać pogłębiony obraz badanej próby oraz określić tendencje i uwarunkowania zachowań językowych i postaw wspólnoty językowej (Macaulay 2009; Coffin, Lillis, O’Halloran 2010; Heigham, Croker 2009). Badając różnymi metodami stosunek do odmian językowych, uwidacznia się status społeczny użytkownika języka, jego kompetencje oraz wartości wariantów językowych (np. atrakcyjność, która często wiąże się z solidarnością językową, kalbėtojų patikimumu ir pan.), pranašumas, prestižas ir kt. (plg.: Edwards 2006: 324–331; Garret 2010: 66 ir kt.). 6 Japoński lingwista Fumio Inoue definiuje termin wyobrażenie dialektu (ang. dialect image) jako wyobrażone (stworzone przez siebie) przez użytkownika języka psychologiczne społeczne wyobrażenia regionalnego lub społecznego dialektu. Więcej o teorii wyobrażenia dialektu i znaczeniu tego terminu zob. : Inoue 1999a: 147; 1999b: 161, 174. DIANA DAMBRAUSKIENĖ 232 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII 2. LIETUVOS TARMĖS PIETŲ ŽEMAIČIŲ Z PUNKTU WIDZENIA MIESZKAŃCÓW REJONU RASEINIAI W paradygmacie naukowym na Litwie utrwaliła się tradycja wyróżniania dialektów auksztaickiego i żmudzkiego. Jednak dane z badań lingwistyki stosowanej pokazują, że w taksonomii zwykłych użytkowników języka najpowszechniejsza jest czteroczłonowa klasyfikacja dialektów, w której dialekty są nazywane nazwami czterech litewskich regionów etnograficznych dzūkų tarmė ir Suvalkija – suvalkiečių (suvalkų) tarmė), kiek rečiau tarmėmis įvardijamos prototipinių tarmiškumą reprezentuojančių miestų ar tarminių zo- (Auksztota – dialekt auksztaicki, Żmudź – dialekt żmudzki, Dzukija – nazwami (por. : Aliūkaitė 2013: 13, 14–15; Bakšienė 2015: 2; Geržotaitė 2016: 121–142 i in. ). Odpowiedzi respondentów reprezentujących podgwarę rasiejnišką południowych Żmudzinów na pytanie, jakie gwary litewskie znają, można podzielić na 5 grup: 1) klasyfikacja hiperonimiczna (Aukštaitów, Żmudzinów, Dzuków, Suwalszczyków (Suwalców), Litwy Mniejszej)7, 2) klasyfikacja binarna, czyli naukowa (Aukštaitów i Żmudzinów), 3) klasyfikacja polinomiczna, czyli wieloczłonowa (np.: Dzuków, Żmudzinów, z okolic Płungian, kupiszkian (194ŠAUK3M); z Jurborka, Rokiszek, znad Upyny, Dzukowie, Żmudzini (398aGERV3M)), 4) według miast reprezentujących gwarowość (np. : Mariampola, Jurborka (396PAUP1M)) oraz 5) grupa osób dystansujących się od gwarowości (niepodających nazw gwar). Dane dotyczące klasyfikacji gwar według stref nieco się różnią (zob. rys. 2). RYS. 2. Klasyfikacja nominacji gwar podgwary rasiejniškiej południowych Żmudzinów8 Na przykład w strefie Kelmė nie odnotowano ani jednej nazwy klasyfikacji naukowej, natomiast w strefie Rosieni było najwięcej osób podających nazwy gwar utworzone od nazw miast lub konkretnych miejscowości. W strefie Taurogów prawie jedna dziesiąta respondentów zna klasyfikację naukową. Niemal wszyscy informatorzy stosujący tę klasyfikację są (lub byli) Straipsniai / Articles 233 Pietų žemaičių raseiniškių tarmių nominacijos ir įverčiai związani ze studiami języka litewskiego w szkołach wyższych, inni twierdzili, że nieco pamiętają podział dialektów litewskich z lekcji języka litewskiego w szkołach. Jednak najczęściej w świadomości mieszkańców rejonu rosieńskiego nominacje dialektów są nierozerwalnie związane z nazwami litewskich regionów turnarės – aukštaičių, žemaičių, dzūkų ir suvalkiečių – tarmių klasifikacijos, kiti etnograficznych: większość badanych trzyma się tego podziału, respondenci wymieniają po jednej, dwóch lub trzech nazwach dialektów odpowiadających nazwom regionów etnograficznych. Respondentom najlepiej rozpoznawalny jest dialekt żmudzki, wymieniło go ponad dziewięć dziesiątych badanych ze stref kielmskiej i taurożańskiej oraz ponad dwie trzecie badanych ze strefy rosieńskiej9 (zob. ryc. 3). Rozkład innych deskryptorów określanych jako dialekty różni się w zależności od stref: badanym ze strefy kielmskiej, poza żmudzkim, dobrze znany jest dialekt suwalski (Suvalkija), badanym ze strefy rosieńskiej – aukszocki i dzukijski, a ze strefy taurożańskiej – dialekt aukszocki; W strefach rosieńskiej i taurożańskiej najrzadziej wymieniano dialekt suwalski (Suvalkija), w kielmskiej – aukszocki (zob. ryc. 3). RYC. 3. Eksplikacja nazw hiperonimicznych dialektów według stref 9 Należy zaznaczyć, że obliczeń dokonano nie w odniesieniu do wszystkich badanych, lecz do tych, którzy podali nazwy dialektów. Osób, które nic nie wiedziały o dialektach i nie podały ich nazw, nie uwzględniono w obliczeniach. DIANA DAMBRAUSKIENĖ 234 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Zatem można stwierdzić, że mieszkańcy okolic Raseiniai, utożsamiając gwary z regionami etnograficznymi, prawidłowo potwierdzają wnioski wcześniejszych badań na Litwie10. To, że gwara żmudzka jest najczęściej wskazywana przez mieszkańców okolic Raseiniai, również nie jest nowym faktem w badaniach nad gwarami litewskimi11. Oceniając komentarze badanych, można stwierdzić, że dla mieszkańców okolic Raseiniai gwarowość (gwara) jest zasadniczo tożsama z gwarą żmudzką, tj. żmudzkość wiąże się z wyrazistymi lub przynajmniej nieco odmiennymi cechami gwarowymi (zwłaszcza akcentowymi i fonetycznymi, z wyjątkiem znanego wielu „dzukowania”) lub odmiennym słownictwem. Należy dodać, że opisując gwary, badani najwięcej epitetów stosowali, wskazując na wyjątkowość gwary żmudzkiej: najpiękniejsza (358PAGR2M, 360BATA2M, 364RASE1M, 394PAŠA2M-A, 398AGERV1M), najstarsza (364RASE1M), najbardziej rozpoznawalna (226PADU2M, 258KELM1M, 259KUBI2M, 294LYDU2V, 329ALĖJ2M, 356VAIN3M-1, 364RASE3M), najciekawsza (225KUŠL3M, 394PAŠA2M), zabawna (360BATA1M) itd. Analiza według stref nie wykazała różnic w ocenach heteronimicznych gwar, jedynie pozycje ocen rozłożyły się nierównomiernie. Na przykład respondenci ze strefy Kelmė najbardziej uwydatnili niezrozumiałość (ŠAUK3M, 257KRAŽ1M, 257KRAŽ3M)), Raséinių ir Taurags – atpažįstagwary żmudzkiej (trudno zrozumieć (162GUDM2M), nie wszystko rozumiesz (225KUŠL3M), niezrozumiała dla nas (najłatwiej rozpoznawalna (327ŽVIN2M, 329ALĖJ2M), najbardziej rozpoznawalna (294LYDU2V, 356VAIN3M-1, 364RASE3M, 395ERŽV3M), rozpoznawalna (390ŽYGA1M)). Takie oceny wskazują, że południowożmudzcy raseiniškianie najlepiej wyróżniają warianty językowe mające wyraźne cechy północnożmudzkie, a fakt, žemaičių tarmė laikoma nesuprantama (Raséinių ir Taurags apylinkių gyventoże ich niezrozumiałość zajmuje drugie miejsce po rozpoznawalności), oznacza nie tylko przejściowość wszystkich trzech stref (bliskość gwarom aukštockim), lecz także szybkie całej podgwary ploto aukštaitėjimą (ypač aplink Kemę). Przy ocenie danych informatorów w różnym wieku ustalono, że przedstawiciele najmłodszej grupy wiekowej z Kelmė i Raséiniai demonstrują wiedzę oraz ideologiczne poglądy ukształtowane przez instytucje oświatowe. Na przykład młodzi respondenci ze strefy Kelmė, oceniwszy gwarę żmudzką jako niezrozumiałą, dostrzegają ponadto fonetyki 10 Por. Aliūkaitė 2013; Baranauskienė, Krupickaitė 2012; Ramonienė, Krupickaitė 2013 i in. Z punktu widzenia zwykłego oceniającego język identyfikację gwar determinują kilka istotnych aspektów: 1) odmienny sposób mówienia, 2) językowe charakterystyki gwarowości, 3) przynajmniej przybliżony wizualny podział litewskiej mapy gwarowej (por. Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 158–160). 11 Por. Aliūkaitė 2013: 12; Župerka 2012: 297 i in. Należy powiedzieć, że pilotażowe badanie geolingwistycznych kompetencji wspólnoty językowej Raséiniai z 2014 r. ujawniło podobne wyniki: najwięcej respondentów (92 proc.) twierdziło, że zna gwarę żmudzką, 87 proc. – aukštocką. Tylko wtedy więcej mieszkańców rejonu rosieńskiego wskazało gwarę suwalczyków, Suwałk, Suwalszczyzny (65 proc.), gwara dzukijska została wymieniona najmniej razy (57 proc. respondentów, którzy podali nazwy gwar). Szerzej o badaniu zob. Vaitmonienė 2014; 2017. Artykuły / Articles 235 Pietų žemaičių raseiniškių tarmių nominacijos ir įverčiai (obcinanie końcówek (259KUBI1M)), różnice akcentologiczne (inna akcentuacja (258KELM1M)), Roséinių – podkreśla estetykę (najpiękniejsza, ale niezrozumiała (298aGERV1M)), a także różnice akcentologiczne (inna akcentuacja (364RASE1M)). Jednak zdaniem młodego badanego z Taurags, który zdobył wyższe wykształcenie, ze względu na swoistą leksykę ta gwara jest śmieszna (śmieszna gwara żmudzka ze swoimi słowami (360BATA1M)). Taka ocena implikuje nie tylko asmens nuomonę, bet ir apskritai menkesnę tarmės (tarmiškumo) vertę (kad subiektywną ocenę jednego nie wydawalibyśmy się śmieszni, trzeba mówić w Pabrėžtina, kad Taurags zonos aukštesnio išsilavinimo tiriamųjų žemaičių tarmės apibūdinimai gana kategoriški: nuo pabrėžiančių istoriškumą ir estetišsposób zrozumiały dla wszystkich). kość (stare słowa są bardzo piękne (360BATA2M), najpiękniejsza (358PAGR3M, 394SPAŠA2M-1, 392STRA2V), miłe słówka (392STRA3M)), aż po subiektywnie negatywne (ordynarna (362PETK3M), mówi niepoprawnie i nieładnie (395ERŽV3M)). Respondenci ze strefy kiejdańskiej, którzy zdobyli wykształcenie wyższe i średnie, oceniają dialekt żmudzki dość mą (žodžiai kitokie, bet graži (GUDM2M); skirtingi žodžiai (194ŠAUK3M); graži, umiarkowanie, lecz częściej podkreślają jego estetykę, ale także niezwykłość (258KELM1M)), zdaniem mieszkańców punktów LKA znajdujących się wokół Rosieni, jest to dialekt najbardziej litewski, najstarszy (364RASE1M) i najpiękniejszy (327NEMA2V) dialekt. Badani z niższym wykształceniem we wszystkich trzech strefach prezentowali podobne oceny i nierzadko dostrzegali swoistość lub odmienność dialektu żmudzkiego (ciekawszy (225KUŠL3M), interesujący (257KRAŽ1M), najciekawszy (394PAŠA2M), mówi inaczej (329ALĖJ2M-1, 363VIDU2M), inaczej wymawia dźwięki (398aGERV2M), inny (363VIDU1V)). Zatem dialekt żmudzki był słyszany przez wielu respondentów, jednak jego obraz jest tożsamy z dialektami północnożmudzkimi, znacznie różniącymi się od odmian językowych samych południowych Żmudzinów rosieńskich12. Komentarze badanych ze wszystkich trzech stref dotyczące dialektu auksztockiego są „ostrożniejsze” niż charakterystyki dialektu żmudzkiego, a niemal połowa respondentów w ogóle go nie oceniała, twierdząc jedynie, że teoretycznie słyszała nazwę tego dialektu. A zatem takie postawy wynikają nie ze zdolności rozpoznawania dialektu auksztockiego, lecz z wiedzy usłyszanej za pośrednictwem środków masowego przekazu, w przestrzeni publicznej lub ukształtowanej przez instytucje oświatowe (albo utrwalonej w świadomości opozycji Żmudzini : Auksztoci). Potwierdzają to komentarze respondentów ze średniego i najstarszego pokolenia, że nie nazwaliby dialektów, gdyby nie oglądali programu telewizyjnego „Duokim garo” (224VAIG2M, 257KRAŽ3M, 259KUBI3M, 393JONI3M), natomiast jedna przedstawicielka najmłodszej grupy wiekowej stwierdziła, że dialektów 12 Należy zwrócić uwagę, że analiza korelacji ocen autostereotypowych (stosowanych przez samych respondentów) odmian językowych z tożsamością etniczną nie jest przedmiotem niniejszego artykułu, dlatego nie jest omawiana bardziej szczegółowo. DIANA DAMBRAUSKIENĖ 242 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII 3. WNIOSKI Na geolingwistyczną kompetencję południowych Żmudzinów raseiniškich znaczącego wpływu nie wywierają położenie geograficzne punktów LKA ani ich strefowość. Umiejętności rozpoznawania dialektów, ich oceny i wiązania ich z obszarami dialektalnymi we wszystkich badanych strefach są podobne, dlatego, oceniając pod tym względem, cały obszar subdialektu raseiniškich należy uznać za przejściowy. Jednostki dialektalne raseiniškich są najczęściej nominowane na podstawie wiedzy žiniomis ir konkrečiomis kalbinėmis patirtimis. Chrestomatinės (suformuotos teoretycznej (zdobytej za pośrednictwem systemu oświaty); wiedza ta jest demonstrowana poprzez wymienianie hiperonimicznych deskryptorów dialektalnych, natomiast nazwy mniejszych odmian języka nadawane są zgodnie z intuicją językową, opartą zarówno na osobistych doświadczeniach, jak i na stereotypizowaniu wariantów językowych słyszanych w przestrzeni publicznej. Charakterystyka dialektów najbardziej koreluje z wykształceniem raseiniškich: badani z wyższym wykształceniem uwydatniają kompetencje rozróżniania wariantów językowych nabyte za pośrednictwem systemu oświaty (wskazywane są cechy gramatyczne), natomiast badani z niższym wykształceniem częściej aktualizują oceny oparte na emocjonalności. Jednak ogólnie analiza ocen dialektów wykazała, że we wszystkich trzech strefach respondenci mają tendencję do unikania charakterystyki dialektów (z wyjątkiem dialektu żmudzkiego). Umiejętność powiązania dialektu żmudzkiego z konkretnymi miastami (miejscowościami) oraz ocenianie go (dialektu żmudzkiego) jako niezrozumiałego i rozpoznawalnego (dialekt wyżynny „odnajduje się” w miastach położonych w najbliższym regionie etnograficznym Auksztoty i określa jako najpiękniejszy, zrozumiały i poprawny) pozwala twierdzić nie tylko o przejściowości wszystkich trzech stref, lecz także o dość szybkim całego subdialektu ploto aukštaitėjimą (ypač aplink Kemę). Analiza badania wskazuje na całkiem dobrą wiedzę teoretyczną południowych Żmudzinów raseiniškich o dialektach Litwy oraz orientację dialektalną, jednak, podsumowując wymieniane nominacje i oceny dialektów, nie można śmiało stwierdzić, że przedstawiciele tego subdialektu objęci badaniem charakteryzują się dobrą kompetencją dialektalną i dobrze rozróżniają dialekty. LITERATURA I ŹRÓDŁA Aliūkaitė Daiva 2013: Horyzontalna i wertykalna rozczłonkowalność kontinuum językowego: warianty mowy XXI wieku z punktu widzenia przeciętnego oceniającego język. – Lingwistyka stosowana 2. Dostęp w internecie: www.taikomojikalbotyra.lt. kienė Aliūkaitė Daiva, Bakšienė Rima, Jaroslavienė Jurgita, Judžentytė Gintarė, Leskauskaitė Asta, Lubienė Jūratė, Meiliūnaitė Violeta, PakalnišDalia, Ragaišienė Vilija, Rinkauskienė Regina, Švambarytė-Valužienė Janina, Urbanavičienė Jolita, Vaišnienė Daiva 2014: Dialekty sieci punktów Straipsniai / Articles 243 Pietų žemaičių raseiniškių tarmių nominacijos ir įverčiai tankis geolingvistinės skirties aukštaičiai : žemaičiai požiūriu. – XXI a. pradžios lietuvių badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), oprac. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, 129–196. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014a: Osobliwości kształtowania się geoektów i dialektów regionalnych na Litwie. – Dialekty języka litewskiego początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), oprac. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, 257–262. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014b: Geolingvistika: ideologija, teorija ir metodai. Pagrindinės sąvokos. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis or a sociolinguistic study (maps and their commentaries), compiled by D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 29–47. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2016: Narzędzia i kierunki badań dialektologii percepcyjnej: zasięgi wariantów na mapach mentalnych (przypadek Biržai). – Acta Linguistica Lithuanica LXXIV, 89–120. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2016a: Stosunek litewskich gimnazjalistów: wykształcenie w wyobrażeniach litewskich gimnazjalistów. – Verbum 7, 17–33. Dostęp online: http://www.zurnalai.vu.lt/verbum/article/view/10283. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Geržotaitė Laura 2017: Zróżnicowanie językowe i jego ocena z perspektywy dialektologii percepcyjnej: wyobrażenia wariantów i miejsc: studium zbiorowe, red. D. Aliūkaitė, D. Mikulėnienė, Wilno: Uniwersytet Wileński. Bakšienė Rima 2015: Samoocena i żywotność mowy gwarowej: gwary rejonów Šakiai i Jurbarkas z początku XXI wieku. – Lietuvių kalba 9. Dostęp online: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/172. Baranauskienė Viktorija, Krupickaitė Dovilė 2012: Osobliwości dialektalnej świadomości regionalnej mieszkańców miast Litwy (na podstawie danych z badań socjolingwistycznych). – Językoznawstwo stosowane 1. Dostęp w internecie: www.taikomojikalbotyra.lt. Chambers Jack K., Trudgill Peter 2004: Dialectology, 2nd edition, Cambridge: Cambridge University. Coffin Caroline, Lillis Theresa M., O’Halloran Kieran 2010: Applied Linguistics Methods, Londyn i Nowy Jork: Routledge. Diercks Willy 2002: Mental maps. Koncepcje lingwistyczno-geograficzne. – Handbook of Perceptual Dialectology 2, red. D. Long, D. R. Preston, Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 51–70. DIANA DAMBRAUSKIENĖ 244 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Edwards John 2006: Language attitudes. – Encyclopedia of Language and Linguistics 6, wydanie 2, red. K. Brown, Oksford: Elsevier, 324–331. Garret Peter 2010: Attitudes to Language, Cambridge: Cambridge University. Geržotaitė Laura 2016: Świadomość dialektalna młodych mieszkańców Szawli i Poniewieża: granice na mapach mentalnych. – Acta Linguistica Lithuanica LXXIV, 121–142. Geržotaitė Laura 2016a: Czynnik użytkownika: subiektywny obraz gwar litewskich w Polsce w mapach mentalnych. – Zmiany gwar litewskich na początku XXI wieku: gwary litewskie w Polsce, red. D. Mikulėnienė, A. Leskauskaitė, V. Ragaišienė, L. Geržotaitė, N. Birgelienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 321–339. Geržotaitė Laura 2018: Językowa ojczyzna młodzieży szawelskiej w mapach mentalnych. – Problemy historii języka i dialektologii 5, red. R. Bakšienė, N. Morozova, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 76–101. Geržotaitė Laura 2019: Badanie wyobrażeń o standardzie językowym na obszarze standardowego języka litewskiego: przypadek jednego gimnazjum w rejonie kowieńskim. – Język litewski 13. Dostęp online: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/278. Geržotaitė Laura, Mikulėnienė Danguolė 2014: Współczesna klasyfikacja gwar litewskich i punkty Atlasu języka litewskiego: mapa i komentarze. – Dialekty języka litewskiego początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), oprac. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, mapa I i komentarz (wkładka drukowana). Mieszkańcy – https://osp.stat.gov.lt/2011m.-visuotinis-gyventoju-ir-bustu-surasymas. Heigham Juanita, Croker Robert A. 2009: Badania jakościowe w lingwistyce stosowanej, Londyn: Palgrave. Inoue Fumio 1999a: Klasyfikacja dialektów na podstawie wyobrażeń: język angielski i japoński. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, red. D. R. Preston, Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 147–160. Inoue Fumio 1999b: Handbook of Perceptual Dialectology 1, red. D. R. Preston, Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 161–176. Kalėdienė Laima 2015: Język miasta Wilna: hipoteza czasu obserwowanego. – Dialekty – dziedzictwo kulturowe narodów Europy / Dialects – Cultural Heritage of European Nations, Wilno: MRU, 211–244. Labov William 1972: Sociolinguistic Patterns, Philadelphia: University of Pennsylvania Press. LKA – Atlas języka litewskiego I. Leksyka, red. odpowiedzialny K. Morkūnas, Wilno: 1977. Artykuły / Articles 245 Pietų žemaičių raseiniškių tarmių nominacijos ir įverčiai LKA – Atlas języka litewskiego II. Fonetyka, red. odpowiedzialny K. Morkūnas, Wilno: 1982. LKA – Lietuvių kalbos atlasas III. Morfologija, atsak. red. K. Morkūnas, Vilnius: MoksMokslas, las, 1991. Macaulay Ronald 2009: Metody ilościowe w socjolingwistyce, Londyn: Palgrave. Mikulėnienė Danguolė 2019: Nomenklatura cech dialektalności: od właściwości dialektalnych do wyznaczników dialektalności. – Respectus philologicus 35(40). Dostęp online: https://www.zurnalai.vu.lt/respectus-philologicus/article/view/12716/11395. NLTA – Dialekty litewskie początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), red. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, 2014. Papaurėlytė Silvija, Župerka Kazimieras 2010: Cechy charakteru mieszkańców litewskich regionów etnicznych w językowym obrazie świata. – Kultura języka 83, 185–202. Ramonienė Meilutė, Krupickaitė Dovilė 2013: Regionalne osobliwości używania języków w miastach Litwy. – Miasta i języki II. Socjolingwistyczna mapa Litwy: monografia zbiorowa, red. M. Ramonienė, Wilno: Uniwersytet Wileński, 23–53. Sankoff Gillian 2006: Wiek: czas pozorny i czas rzeczywisty. – Elsevier Encyclopedia of Language and Linguistics, wydanie 2. Dostęp online: https://www.ling.upenn. edu/~gillian/PAPERS/Sankoff.Age,AT,RT.pdf. Vaitmonienė Diana 2014: Raseinių kalbinės bendruomenės geolingvistinė kompetenciMokslas, praca magisterska: Uniwersytet Wileński, Wilno. Vaitmonienė Diana 2017: Obrazy dialektów litewskich na mentalnej mapie mieszkańców rasejniškiai południowych Żmudzinów. – Perspektywy filologii bałtyckiej III. Apokalipsy bałtyckich światów, Poznań: Wydawnictwo Rys, 343–365. Župerka Kazimieras 2012: Metalingwistyka. Językoznawstwo niejęzykoznawców, Szawle: VšĮ wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. DIANA DAMBRAUSKIENĖ 246 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Dialect Nominations and Evaluations in the Area of the Southern Samogitian of Raseiniai PODSUMOWANIE Socjokulturowe i społeczno-ekonomiczne przyczyny migracji do większych i strukturalnie dogodniejszych miejscowości zmieniają zachowania językowe użytkowników języka. Kontakty z użytkownikami innych wariantów językowych oraz obraz bardziej „prestiżowego” wariantu korygują oceny odmian językowych, a także inicjują ponowną ocenę stosunku do dialektów. The research addressing the geolinguistic competence in the area of the Southern Poddialekt żmudzki okolic Rosień, oparty na zasadach dialektologii percepcyjnej, był dotychczas badany dość fragmentarycznie; ujawnił on wpływ czynników ekstralingwistycznych na poziome i pionowe zróżnicowanie języka poddialektu okolic Rosień; tymczasem, ze względu na zjawiska konwergencji, zidentyfikowano trzy geo​​lekty rozwijające się na obszarze poddialektu – kelmski, rasieński i taurogski. W celu oceny obecnej sytuacji językowej oraz przewidzenia scenariusza dalszego rozwoju południowożmudzkiego poddialektu okolic Rosień i jego uwarunkowań przeprowadzono pierwsze badanie dotyczące kompetencji geolingwistycznej wspólnot językowych ze wszystkich punktów uwzględnionych w Atlasie języka litewskiego, które znajdują się na obszarze tego poddialektu. Badanie opiera się na porównaniu komentarzy respondentów z obszarów Kelmė, Raseiniai i Tauragė dotyczących dialektów oraz zdolności do kojarzenia ich z obszarami społecznymi i geograficznymi. Kompetencję geolingwistyczną poddano następnie ponownej analizie poprzez zbadanie heterostereotypowych ocen (innych wariantów językowych) oraz rozumienia przez respondentów mowy dialektalnej (właściwości dialektalnych) w odniesieniu do zmiennych socjodemograficznych i socjokulturowych. Stwierdzono, że dialekt żmudzki, który jest ogólnie utożsamiany z mową dialektalną, jest najlepiej znany respondentom (przez nich rozpoznawany), tj. dialekt żmudzki łączony jest z wariantem językowym przejawiającym wyraźne cechy dialektalne (z wyjątkiem dialektu dżukijskiego, znanego wielu osobom) lub charakterystyczne słownictwo. Respondenci w najmłodszym wieku oraz z bardziej zaawansowanym wykształceniem, wykazujący wiedzę i postawy ideologiczne ukształtowane przez instytucje edukacyjne, często uważają, że differences the distinguishing features of dialects, whereas older respondents who are less fonetyczne, akcentuacyjne i leksykalne zaawansowanie w edukacji ma tendencję do podkreślania oryginalności lub specyfiki. Nominując i komentując dialekty auksztocki i żmudzki, respondenci wykazują się wiedzą geolingwistyczną i często potrafią kojarzyć je z miastami lub osadami. Należy jednak zauważyć, że respondenci zazwyczaj „szukają” dialektu żmudzkiego w prototypowych miastach wykazujących wyraźne cechy dialektalne (Telšiai, Plungė, Skuodas); tymczasem auksztocki, który częściej kojarzony jest z niedialektalnym wariantem językowym, jest „znajdowany” w miastach z etnograficznego regionu Aukštaitija, położonych Artykuły / Articles 247 Pietų žemaičių raseiniškių tarmių nominacijos ir įverčiai najbliżej użytkowników poddialektu rasieńskiego (Ariogala, Jurbarkas, Šiauliai). Lokalne odmiany języka auksztockiego (lit. šnektos), które są bardziej oddalone od ojczyzny językowej i języka standardowego, kojarzone są z nazwami miast i określane jako dialekty (lit. dialektai). Takie oceny wyraźnie pokazują przekonanie użytkowników poddialektu ra­sejniańskiego, że ich odmiana językowa jest zbliżona do obrazu języka standardowego, który zestawia się z dialektem auksztaickim. Mówcy subdialektu rašeńskiego wiążą wariant językowy, który w dowolnym stopniu różni się od języka standardowego, z dialektem i postrzegają go jako odrębną jednostkę dialektalną. Kojarzenie „dialektów” z konkretnymi miejscowościami pokazuje, że zwykli użytkownicy języka dobrze rozróżniają dialekty, podczas gdy podzielność języka zależy od aspektów ich specyficznego doświadczenia językowego. Przy nominowaniu jednostek dialektalnych mówcy subdialektu rašeńskiego kierują się swoją wiedzą teoretyczną i specyficznym doświadczeniem językowym. Wiedza chrestomatyczna przejawia się w określaniu hiperonimicznych deskryptorów dialektalnych, podczas gdy nazwy mniejszych odmian językowych są zwykle przypisywane na podstawie ich rozumienia języka i resulting from personal experience and the stereotyping of the language variants heard on mediów. Dane badawcze jasno pokazują, że orientacja dialektalna mówców południowożmudzkiego subdialektu rašeńskiego oraz ich teoretyczna wiedza o dialektach litewskich są dość dobre, jednak podsumowując nominacje i oceny dialektów wyrażone przez respondentów, nie możemy stanowczo stwierdzić, że przedstawicieli tego subdialektu uczestniczących w badaniu można scharakteryzować jako osoby o dobrych kompetencjach dialektalnych i zdolności rozróżniania dialektów. Nadesłano 16 października 2020 r. DIANA DAMBRAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa dambr[email protected]om