Informacinė, žinių aplinka: struktūra, veikimas

338 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV LINAS KONTRIMAS Uniwersytet Witolda Wielkiego DOI: doi.org/10.35321/all84-17 INFORMACYJNA, WIEDZY1 ŚRODOWISKO: STRUKTURA, FUNKCJONOWANIE 0. WSTĘP Nikt nie ma wątpliwości co do tego, że żyjemy otoczeni rzeczowym, materialnym środowiskiem. Nie trzeba dowodzić jego istnienia, wystarczy rozejrzeć się po swoim najbliższym otoczeniu, dotknąć znajdujących się w pobliżu przedmiotów, ludzi. Podobnie nie mamy wątpliwości co do naszego wewnętrznego, jak mówimy – psychicznego, duchowego środowiska. Jednak w odróżnieniu od rzeczy widzialnych, niewidzialne wymagają nieustannego poznawania ich, nieustannego tworzenia z nimi własnej indywidualnej lub właściwej grupie relacji. Tak jest z wewnętrznym światem człowieka, tak jest również ze środowiskiem społecznym: nieustannie się ono zmienia wraz ze zmianami społeczeństwa, niegdyś obowiązujące porządki upadają albo są poddawane ponownej analizie i na nowo oceniane. Chyba najszersze środowisko, obejmujące najwięcej losów, można nazwać historią. Oczywiste jest, że i ją można podzielić na niezliczone odcinki: ziemi, narodu, państwa, osoby… Wybór zależy od nas. Ale pokazuje to tylko, że subiektywny punkt widzenia jest tutaj decydujący i (niezależnie od tego, czy podmiotem jest jeden człowiek, czy jedna wspólnota, czy jedno państwo. Jeśli taki punkt widzenia odpowiada wielu osobom albo może zaproponować wyjaśnienia środowisk odpowiednie dla większości lub na długi czas, taki punkt widzenia, powiedzmy – teoria, zyskuje moc obowiązującą i pozostaje obowiązujący przez pokolenia. Tak stało się z szkołami filozoficznymi (teoriami), różnymi wglądami oświeceniowymi, religiami itp. 1 Piszę oba terminy – informacyjny i wiedzy, ale należałoby używać jednego, powinien wystarczyć. Moje serce skłania się ku słowu „wiedza”, ale czy wtedy rzeczy nie będą rozumiane węziej? Ponieważ na przykład w środowisku społecznym komunikacja niewerbalna może być dla jej uczestników informacją, ale nie wiadomością. Z drugiej strony wiedza o konkretnych środkach komunikacji niewerbalnej jest jednocześnie wiadomością i informacją. Informacinė, žinių aplinka: struktūra, veikimas Język i losy / Language and destiny 339 Wydaje się, że należy zgodzić się z poglądem, iż podobnie jak w naukach fizycznych, które przecież nie tworzą nowych rzeczywistości fizycznych, lecz wraz ze wzrostem mądrości rozumieją i odkrywają nowe prawa, zasady, tak i w naukach społecznych oraz humanistycznych, wraz z upływem czasu i przemianami społeczeństwa pojawiają się nowe teorie, nowe wyjaśnienia, abyśmy mogli lepiej rozumieć siebie i otaczające nas środowiska. Na przykład technologie w dzisiejszych czasach tuo pačiu, jei siaurinsime technologijų suvokimą iki ryšių, technologijos paskastworzyły specyficzne środowisko, rzeczowe, ale przyczyniły się również do powstania dodatkowego środowiska społecznego, dziś nie całkiem trafnie nazywanego portalami społecznościowymi. Podobnie współczesne społeczeństwa żyją w gęstych środowiskach informacyjnych lub środowiskach wiedzy, znacznie różniących się od tych, w których żył, powiedzmy, człowiek gotyku czy renesansu. To środowisko nie powstało w czasach nowoczesnych, lecz właśnie w tych czasach rzeczy pojawiające się i utrwalające na krótszy lub dłuższy czas w środowisku informacyjnym, środowisku wiedzy wpływają na nasze rozumienie i zachowanie. Nierzadko można usłyszeć, że jesteśmy tym, czym wypełniamy siebie ze środowiska wiedzy. Pytanie: czy środowisko to uzyskało obecnie przewagę ilościową, czy też ma również różnice jakościowe? Najłatwiej szukać odpowiedzi, próbując zrozumieć i wyjaśnić to środowisko. Oczywiście subiektywnie i tylko w jeden z wielu możliwych sposobów. Teoria pól Pierre’a Bourdieu a środowisko informacyjne i środowisko wiedzy Teoria pól francuskiego socjologa i filozofa Pierre’a Bourdieu jest silnym modelem teoretycznym, pozwalającym bardzo szeroko analizować środowisko społeczne. Próbując zrozumieć całościowe środowisko informacyjne i środowisko wiedzy, dość konsekwentnie oparłem się na teorii Francuza, który również szukał sposobu wyjaśnienia świata jako całości łączącej bardzo wiele różnic i rozmaitości. Interesujące było dowiedzieć się, że „koncepcję pola Bourdieu najpierw zastosował właśnie do literatury, dopiero później przeniósł ją także na inne przestrzenie społeczne. Według niego pojęcie pola w badaniach literackich przypomina, że dzieła powstają w konkretnym świecie społecznym, z własnymi instytucjami i specyficznymi prawami, a zarazem artykułuje względną autonomię i zamknięcie produkcji artystycznej w porównaniu z szerszymi politycznymi, ekonomicznymi i społecznymi strukturami doświadczenia.“2 Jest to dla mnie ważne, ponieważ działa tu swoista analogia: za pomocą informacji i wiedzy, podobnie jak w dziełach literackich, układamy, grupujemy, tworzymy 2 Jakonytė Loreta 2015: Pierre Bourdieu’s Sociology of Literature. – Literatūra 47(1), 57–72. LINAS KONTRIMAS 340 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV swoje rozumienie, wiedzę. Wszystko to może pozostać jedynie wewnętrznymi rozważaniami, ale może też przerodzić się w urzeczywistnione dzieło – powiedzmy, opowieść, opinię itp. Jak działa teoria pól i co jest w niej ważne? Jak w każdej teorii, ważne jest, by pamiętać o najważniejszych pojęciach i zasadach działania. Pole Bourdieu to system relacji społecznych, mający własną logikę działania, strukturę i zasady. Takich cech posiadających zbiorowości społecznych jest wiele, dlatego pól również może być pavyzdžiui, galios, kultūros, meno, mokslo, politikos ir pan. laukai3. więcej niż jedno. Autor pozostawał pod wpływem teorii K. Marksa, dlatego w teorii pól niemało jest terminów ekonomicznych, a miejscami pobrzmiewa nawet zgodność z komunistycznymi teoriami walki klas. Jednak wiedząc o tym i pamiętając, że teorie mogą bardzo różnie inspirować myślicieli, a także wiedząc, że przedmiot badań Bourdieu jest inny, nietrudno czytać i rozumieć logikę oraz pełną gracji konceptualność teorii Francuza. A zatem pole ma swoje centrum, jądro, w którym skupiają się dominujący. W polu znajdują się również ci, nad którymi się dominuje. Struktura pól nieustannie się zmienia, a dynamikę zmian opisuje pojęcie walki: nieustannie toczą się tu konflikty, walka konkurencyjna, a jej celem jest osiąganie zwycięstw – gromadzenie władzy i kapitału. Są one niezbędne, aby móc dominować, czyli zachować właściwy status quo pola lub zmieniać pole zgodnie z ustanowionymi przez siebie zasadami. Gromadzony jest różnorodny kapitał: ekonomiczny (majątek, pieniądze itp.), kulturowy (wykształcenie, wiedza itp.), społeczny (zachowanie, relacje itp.). Istnieje jeszcze kapitał symboliczny (uzyskana pozycja, reputacja itp.), który niejako łączy korzyści zapewniane przez trzy pierwsze rodzaje kapitału. Pojęcia kapitału kulturowego, kapitału symbolicznego zostały stworzone przez Bourdieu. Podczas analizowania pól relacje są bardzo ważne. Dlatego w teorii pojawia się agent – aktor. Może nim być osoba, grupa, instytucja itd. Bourdieu wprowadza w tym miejscu jeszcze jedno stworzone przez siebie pojęcie – habitus. Jest to zbiór przekonań, zespół determinujący postrzeganie, wyobraźnię, myślenie, emocje, potrzeby, motywy agenta itd. Habitus jest rezultatem socjalizacji, nabytym poprzez gromadzenie doświadczeń; jego treść stanowią dyspozycje zgromadzone w wyniku indywidualnego doświadczenia. Widać, że model Bourdieu jest skonstruowany wystarczająco solidnie i na jego podstawie można wyjaśniać środowiska społeczne. Najwyraźniej sam autor z łatwością włączyłby do swojego systemu również środowisko informacyjne, środowisko wiedzy; być może po prostu nazwałby je polem. Tym bardziej że jednym ze składników stworzonego przez Bourdieu pojęcia kapitału kulturowego jest wiedza. 3 Pierre Bourdieu, Loïc J. D. Wacquant 2003: Wprowadzenie do socjologii refleksyjnej, Wilno: Baltos lankos. Informacinė, žinių aplinka: struktūra, veikimas Język i los / Language and destiny 341 Jednak w tym miejscu przyjmuję inne założenie: w odróżnieniu od Bourdieu nie nazywam świata tworzonego przez informacje i wiedzę polem, lecz odrębnym środowiskiem. Pole, choć z trudem, ale teoretycznie ma granice. Środowiska zazwyczaj poddają się opisowi i badaniu, ale nie mają granic. Šiuolaikinis pasaulis, realusis ir virtualusis, sukuria informacija ir žiniomis wypełnione środowiska, które same stają się systemami, same działają i tworzą środowiska społeczne. Gdybyśmy mówili w ramach teorii Bourdieu, informacje i wiedza mogą być zarówno przyczyną, jak i środkiem, tzn. mogą być dominujące albo same zdominowane (na przykład uzupełniane, zniekształcane itp.). Inną kwestią, dla której teoria pól Bourdieu na razie jedynie inspiruje do poszukiwania dodatkowego sposobu wyjaśniania świata, zamiast podążania za już stworzonym modelem, jest to, że w odróżnieniu od teorii pól model środowisk informacyjnych i środowisk wiedzy mówi nie tylko i nie tyle o fenomenach społecznych, lecz także o zupełnie innej rzeczywistości, tworzonej przez media i wypełnianej informacją, która dzięki technologiom może istnieć w tym samym czasie co rzeczywistość zwyczajna. 1. ŚRODOWISKO INFORMACYJNE, ŚRODOWISKO WIEDZY4 1. a. Struktura W odróżnieniu od pól rzeczowych lub na przykład technologicznych (używam liczby mnogiej, ponieważ żyjemy w bardzo różnych polach rzeczy, a zależą one zarówno od zamożności państwa, jak i od możliwości konkretnej osoby, rodziny stworzenia sobie rzeczowego otoczenia), środowisko informacyjne, środowisko wiedzy nie ma wyraźnych granic. Postęp cyfrowy i technologiczny coraz bardziej pozwala każdej osobie, która wyrazi taką wolę i chęć, przyłączyć się do niezliczonych pokładów wiedzy przechowywanych na wirtualnych nośnikach. W takich przypadkach ważne staje się już nie samo istnienie środowiska wiedzy, lecz chęć korzystania z niego i wiedza o tym, gdzie i jakiej wiedzy szukać. Środowisko informacyjne, środowisko wiedzy składa się z trzech rodzajów fenomenów: 1) wiadomości; 2) fakty: (a) udowodnione; (b) wątpliwe; (c) nieudowodnione; (d) pseudo / fałszywe; 3) opinie: (a) uzasadnione (subiektywne i obiektywne); (b) nieuzasadnione (sub jektywne i obiektywne). 4 W dalszej części tekstu, opisując środowisko, będę używać albo obu terminów „informacyjna, wiedzy”, albo jednego z nich, lecz zawsze będą one funkcjonować jako synonimy, jeden uzupełniający drugi. LINAS KONTRIMAS 342 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Czysta postać wiedzy ujawnia się nam rzadko, a dokładniej, sami rzadko używamy jej w czystej postaci. I to jest normalne, ponieważ takie wykorzystanie wynika z innej ważnej kwestii – form gromadzenia wiedzy. 1. b. Gromadzenie wiedzy Zwykle uważamy, że wiedza jest przechowywana na przykład w encyklopediach, książkach, treściach kanałów medialnych itd. Tak, jest przechowywana również tam, jednak aby lepiej zrozumieć fenomen środowiska wiedzy, potrzebna jest dodatkowa, powiedziałbym, metastruktura, która pozwoliłaby wyraźniej zrozumieć środowisko informacyjne i cyrkulację wiedzy. Wiedza jest gromadzona w trzech rodzajach pojemników: 1) zmiennych; 2) przejściowych; 3) (warunkowo) stabilnych. Zmiennymi zasobnikami są wszystkie te, w których wiedza krąży, wymienia się, stapia, krótko mówiąc, zmienia się i poddaje zmianie w obu znaczeniach: można się nią wymieniać i można ją zmieniać. Przykładem takich pojemników jest sam język, treści środków masowego przekazu, mediów społecznościowych itp. Załóżmy, że wiadomości często przejawiają się i są przechowywane, przetwarzane właśnie w tym zasobniku (można też użyć słowa „środowisko”). Przejściowe pojemniki są subtelniejsze i mniej namacalne. Ich przykładami mogłyby być postawy, stereotypy, zwyczaje itp. Nawiasem mówiąc, opinie często utrzymują się właśnie w tym środowisku. Warunkowo stabilnymi zasobami wiedzy są wiedza naukowa, encyklopedie, a także niektóre dogmaty religijne i kulturowe. Tak więc fakty lubią być przechowywane w tym środowisku. Nawiasem mówiąc, może pojawić się pytanie, jaka jest różnica między niektórymi przejściowymi a względnie stabilnymi magazynami, jeśli na przykład mówimy o niektórych dogmatach i obyczajach, a zarazem chciałoby się je widzieć zgromadzonymi w jednym albo w drugim magazynie. Rzecz w tym, że w odróżnieniu od poznawania i nazywania rzeczywistości materialnej (a i tego nierzadko nie jest prosto i łatwo dokonać), rozumienie i grupowanie fenomenów znajdujących się w środowisku wiedzy wiąże się ze znacznie subtelniejszymi kwestiami. Załóżmy, że z wykształceniem, możliwościami wywierania wpływu, zdolnością kształtowania opinii i utrzymywania ich przez długi czas. Oto fakt środowiska wiedzy, który jest wątpliwy, a raczej nieprawdziwy, oparty na subiektywnej opinii, mógłby brzmieć tak: mój bóg jest jedyny i najważniejszy, dlatego stworzone przez innych wyobrażenia boga i kulty nie mają prawa istnieć. Informacinė, žinių aplinka: struktūra, veikimas Kalba ir likimai / Language and destiny 343 W takiej formie istniejący w polu wiedzy twór może znajdować się w przejściowym magazynie – dopóki ktoś go nie potwierdzi, nie obali albo nie utrwali. Tak samo może on znajdować się we względnie stabilnym magazynie, ponieważ utrzymuje go tutaj duża, nierzadko całkowita, polityczna i siłowa kontrola nad całym polem wiedzy. Środowisko wiedzy w magazynach może przybierać bardzo konkretne formy. Wtedy mówimy: wiadomości kulturalne, wiadomości naukowe itp. Sytuacja stanie się jaśniejsza, gdy przejdziemy do podstawowych zasad funkcjonowania środowiska informacyjnego, środowiska wiedzy. 1. c. Funkcjonowanie środowiska wiedzy Już wspominałem, że środowisko wiedzy składa się z fenomenów trzech rodzajów. Zazwyczaj występują one w formie pasywnej, w czystej postaci. Są aktywizowane wtedy, gdy ktoś zaczyna korzystać z tych fenomenów, konstruować środowiska wiedzy o różnym stopniu złożoności i różnym zasięgu5. A zatem doszliśmy do punktu, w którym okazuje się, że środowisko informacyjne może być pasywne i aktywne. Okazało się również, że każdy z nas może tworzyć (konstruować) własne środowisko wiedzy albo włączyć się w już istniejące i stać się jego uczestnikiem-użytkownikiem, a być może – konstruktorem. W tym miejscu można przyjąć jedno założenie: wiedza w formie pasywnej mogłaby całkiem zasadnie być określana jako informacja, natomiast informacja aktywizowana – jako wiadomość, wiedza. Funkcjonowanie środowiska informacyjnego, środowiska wiedzy, nie jest skomplikowane. Cała wiedza najpierw pojawia się jako wiadomości. To moment, w którym coś nieznanego staje się znane. Być może dlatego w języku litewskim słowo „žinia” ma formę bierną (można powiedzieć – stabilną, która przybrała określony kształt), natomiast „žinojimas”, „sužinojimas” wskazują już na aktywną fazę działania. Bywały czasy, gdy w życiu nie pojawiało się zbyt wiele nowości, a wiedza, środowisko wiedzy, było wystarczająco stabilne, statyczne. Wyobraźmy sobie jakiegoś trzynastowiecznego jubilera. Jego środowisko wiedzy było utkane z rzadkich nowinek rzemieślniczych, życia wspólnoty oraz może jednej czy drugiej niezrozumiałej wiadomości o czymś odległym, o czym niedawno trajkotał w karczmie kupiec. 5 Nie będę wdawać się w bardzo interesującą dyskusję, czy wiedza w zasadzie istnieje i czy jest realna; załóżmy, że obecnie, w tych czasach, a w przeszłości, w dawnych kai aš apie jas negalvoju arba jų nežinau. Apie kolektyvinį žinojimą, kolektyvinę sąmonę kalbame kulturach, powiedzmy w filozofii jogi, mówiono o pewnej przestrzeni, w której znajdują się wszelkie poznania i rozumienia, trzeba tylko nauczyć się uzyskiwać do nich dostęp. Jak fale radiowe: istnieją one również bez naszej ingerencji, ale aby móc je wykorzystywać, potrzebujemy odbiorników radiowych. W tym miejscu warto zauważyć, że stawianie pytań różnego kalibru, gdy mówimy o człowieku, świadomości, naturze, jest nie tylko możliwe, lecz także wskazane, ilekroć zmieniają się warunki życia, okoliczności i poziom wiedzy. Tylko w ten sposób można znaleźć coś nowego, zamiast kręcić się w kółko po tym samym wydeptanym kręgu, przykutym mocnym łańcuchem wiedzy. LINAS KONTRIMAS 344 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Środowisko wiedzy tego ostatniego, choć żyje w tym samym czasie, będzie się nieznacznie różnić. Można jednak przypuszczać, że obieg wiadomości w takich społeczeństwach nie był zbyt intensywny. Tak się złożyło, że w społeczeństwach nowoczesnych za „produkcję” wiadomości w dużej mierze stali się odpowiedzialni dziennikarze. Cóż, nie konstruują oni tych wiadomości sami, lecz odnajdują skonstruowane i przekazują je do kanałów rozpowszechniania informacji. Oparta na sprawdzonych, wiarygodnych wiadomościach. Jeszcze niedawno dziennikarstwo było ważnym strażnikiem i uzupełnieniem środowiska wiedzy. Przyczyniła się do tego również wystarczająco ograniczona liczba kanałów przekazywania wiedzy. Wraz z ich przybywaniem, a jeśli uwzględnimy media społecznościowe, należałoby powiedzieć – gdy liczba kanałów przekazywania wiedzy eksplodowała do nieskończoności, eksplodowała również liczba wiadomości. Należy podkreślić, że nierzadko wiedza oparta nie na faktach, lecz na treściach emocjonalnych, a niekoniecznie wiarygodna i zweryfikowana, stała się dominującą formą wiadomości. Niezależnie od treści zasada działania informacyjnego środowiska wiedzy zarówno dawniej, jak i obecnie pozostała taka sama: najpierw wiedza staje się wiadomością, później, a być może jednocześnie, staje się opinią i (lub) faktem. Jeśli zasada działania środowiska wiedzy nie jest skomplikowana, dlaczego tak trudno zorientować się, gdzie i jaka wiadomość istnieje, dlaczego tak różnie rozumiemy te same rzeczy, co skłania nas do zmiany ustalonych interpretacji wiedzy itd.? Pytania te wiążą się z innymi kwestiami – z aktorami środowiska wiedzy (mówiąc terminem Bourdieu – agentami) i tworzonymi, konstruowanymi, tkanymi przez nich – jak kto woli – siecią. 1. d. Aktorzy środowiska wiedzy i ich sieci Aktorami środowiska informacyjnego i wiedzy należy nazywać i uważać wszystkich, którzy uczestniczą w konsumpcji wiadomości – opinii – faktów i konstruują środowiska wiedzy o różnej wielkości i złożoności. Całkowita prawda: tak jak wszyscy mieszkańcy planety są częścią istniejącego vartotojai, taip ir visi žmonės yra žinių aplinkos veikėjai. tu tlenu. Banalna prawda nie wyda się taka prosta, gdy zagłębimy się w tych aktorów wiedzy i tworzone przez nich sieci wiedzy. Właśnie w tym miejscu pojawiają się największe problemy, nieporozumienia, konflikty kończące się wojnami, a być może jedną, ostatnią wojną. Model dwuwymiarowy przedstawiałby zbyt uproszczony obraz: wyobraźcie sobie okrąg, który nazwijmy środowiskiem wiedzy. Wokół tego okręgu gromadzi się ograniczona (ponieważ każda kartka będzie ograniczona) liczba aktorów, połączonych dwukierunkowymi strzałkami z krawędzią okręgu. Informacinė, žinių aplinka: struktūra, veikimas Język i losy / Language and destiny 345 Tych aktorów nazwijmy tak: naukowcy, przedsiębiorcy, księża, dziennikarze, my, NGO, ministerstwa itd. Wypełniajmy, dopóki na kartce papieru pozostaje miejsce. Myśl jest jasna: środowisko wiedzy tworzą wszyscy wymienieni aktorzy, a także ci, których nie udało się zmieścić w jednym zdaniu. Dokładnie tak samo środowisko wiedzy oddziałuje również na samych aktorów. Dlaczego? Ponieważ w relacji aktora z informacyjnym kanałem pola wiedzy odbywa się ruch dwukierunkowy, a po wyemitowaniu własnych informacji, własnej wiedzy do wspólnego środowiska, z pewnością otrzymasz z powrotem nie te same, lecz już uzupełnione i zmienione informacje oraz wiedzę rozpowszechnione przez innych aktorów. Wojny informacyjne nierzadko przegrywa się właśnie dlatego, że stosowany jest taki dwuwymiarowy model rozumienia. Ci, którzy kontrolują wiedzę, byli i będą skłonni jak najdłużej utrzymywać użytkowników tego środowiska właśnie w dwuwymiarowym modelu, ponieważ w ten sposób łatwiej i prościej manipulować indywidualną lub zbiorową świadomością. W rzeczywistości zaś model dwuwymiarowy nie istnieje. Aby zrozumieć go wizualnie, potrzebny byłby co najmniej trójwymiarowy obraz: wyobraźcie sobie, że w ogromnej figurze znajduje się mnóstwo większych i mniejszych punktów – aktorów środowiska wiedzy. Wszyscy oni rozprzestrzeniają wokół siebie określony kolor lub kombinację kolorów – sieć wiedzy. Część aktorów łączy się, ich sieć jest wyraźniejsza i większa (powiedzmy, treść telewizji, portalu, wiedza silnych instytucji, sieć wiedzy szeroko działających firm itp.). Mimo to, na szczęście, a czasem – na nieszczęście, sieci tych nie mogą ani zobaczyć wszyscy, ani dotrzeć do nich każdy. Środowisko informacyjne, środowisko wiedzy można porównać do nocnego nieba: w określonych warunkach – nocą, najjaśniejsza gwiazda Słońce wycofuje się z pola widocznego dla nas. Wtedy dostrzegamy inne gwiazdy, emitowane przez nie światło, aureolę Księżyca. Cechą środowiska wiedzy jest to, że nigdy nie miało i nie będzie miało wyraźnych konturów ani granic, jego własna zmienność lub przemieszczanie się aktorów w takim środowisku może być nieograniczone i niekontrolowane. W idealnym przypadku. W rzeczywistości jest inaczej. W rzeczywistości zawsze toczy się walka o kontrolę nad środowiskiem wiedzy. Wojny hybrydowe, fake news – to przykłady trwającej wojny o dominację w środowisku informacyjnym, środowisku wiedzy. 1. e. Jak działają aktorzy środowiska wiedzy Zasady działania łatwiej będzie zrozumieć, posługując się przykładem – analogią: najwięcej terytorium zajmuje apie fizinę erdvę. Įsivaizduokime žmogų, kuris, būdamas būryje kitų, yra užėten, kto usadowił się najwygodniej: załóżmy, że podczas korka w pociągu lub autobusie ktoś wygodnie rozsiadł się na dwóch siedzeniach. Albo ktoś inny zarządza rozległymi obszarami najpiękniejszej ziemi, ogrodzonymi nieprzekraczalnym ogrodzeniem. Dawniej – niemal zawsze, dziś – czasami, sam fakt zajęcia przestrzeni fizycznej był oznaką wyjątkowości, zwycięstwa. LINAS KONTRIMAS 346 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV W dzisiejszych czasach może to być ważne, ale znacznie ważniejsze jest zarządzanie środowiskiem wiedzy, dominowanie w nim i kontrolowanie jego treści, wiedzy, opinii, słownictwa. Co właściwie oznacza rozpoczęta niegdyś rywalizacja o oglądalność kanałów telewizyjnych? Wysyłany jest komunikat, że wywieramy wpływ, że warto nas śledzić, oglądać, ale jednocześnie wysyłany jest komunikat, że znajdujemy się w środowisku wiedzy świata tworzonego przez kogoś innego. Obecnie rywalizację tę przejęły media elektroniczne, wielkie portale. Model zachowania aktorów środowiska wiedzy jest zawsze taki sam: działać prymitywnie albo bardzo wyrafinowanie i dążyć do osiągnięcia absolutnej dominacji. Należy kontrolować nie tylko środki rozpowszechniania środowiska wiedzy, lecz także jego treść. Ten, w czyich rękach znajduje się monopol na prawdę, a jeszcze lepiej – na decydowanie o tym, co jest prawdą, dominuje w środowisku informacyjnym, środowisku wiedzy. To, jak i za pomocą jakich konkretnych środków jakaś osoba lub grupa zaczyna dominować w środowisku wiedzy, jest odrębnym i zawsze nowym przedmiotem badań, ponieważ wiąże się z konkretną sytuacją i konkretnymi ludźmi. Nigdy nie zmęczymy się tym zajmować – wyjaśniać i poszukiwać, dlaczego i jak falują centra władzy środowiska wiedzy. Nie zmęczymy się tym zajmować, ponieważ jesteśmy istotami społecznymi, jesteśmy w grupie i za każdym razem, gdy zmienia się grupa, jeden z jej członków lub całość, zmieniają się również sytuacje, które wymagają nowego badania. Być może dlatego nauki społeczne, w odróżnieniu od przyrodniczych, nie mogą dążyć do celu, jakim jest wyjaśnienie praw funkcjonowania społeczeństwa i utrwalanie ich tak dokładnie i długotrwale, jak czynią to nauki fizyczne czy przyrodnicze. Te ostatnie mają do czynienia ze względnie nieruchomą, statyczną rzeczywistością, podczas gdy nauki społeczne zawsze będą konfrontowane ze stale zmieniającym się środowiskiem badawczym. Po zmianie choćby jednego z jej członków zmieni się całe otoczenie: nieznacznie, jeśli wpływ i udział tej osoby były niewielkie, ale może się ono zmienić także radykalnie, jeśli wpływ osoby na otoczenie społeczne był ogromny6. Ponieważ środowiska wiedzy są różne – mogą być osobiste, rodzinne, przyjacielskie, grupy zawodowej, państwowe itd. – różne będą również poziomy działania. Ta6 Zniknięcie jednej osoby ze čiau bendri principai lieka tie patys: pirmiausiai žinių aplinkos veikėjai nori środowiska wiedzy państwa nie spowoduje większej zmiany, wpływ takiego zniknięcia będzie silny jedynie na samą osobę i jej bliskich. Ale oto odejście znanego polityka, wysoko wpływowego urzędnika lub funkcjonariusza może radykalnie przeformatować środowisko wiedzy. Elementarnym przykładem takiego przeformatowania są wybory, kiedy zmienieni aktorzy niemal od nowa zaczynają tworzyć środowisko wiedzy politycznej. Zawsze będzie ono inne, niezależnie od naszego pragnienia poddania się iluzji, że wszystko jest takie samo, nic się nie zmienia; rozumiej – nie aktorzy, lecz samo środowisko wiedzy politycznej zadziała tak, że będziemy mogli dostrzec prawidłowości, wspólne zasady, reguły. Ale to, jak wspomniałem – tylko iluzja. Środowisko wiedzy, informacyjne nieustannie się zmienia i musi zmieniać się nasze myślenie, nasz stosunek do zmienionego środowiska wiedzy. Tego musimy się nauczyć: umiejętności ciągłego dostosowywania się do zmieniających się środowisk społecznych, a w omawianym przeze mnie temacie – do nieustannie zmieniającego się środowiska wiedzy; musimy umieć płynąć i falować wraz z tym fascynującym oceanem.