Iš „Pastogės“ troliams į dantis

328 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV PAULIUS SAUDARGAS Kierunek badań naukowych: biofizyka. DOI: doi.org/10.35321/all84-15 Z PODPASTWISKA DLA ZĘBÓW Algirdas Patackas pisał: „W szóstej i siódmej dekadzie ubiegłego wieku grupa młodych ludzi, nie mogąc już znieść odoru zaczynającego gnić systemu, zjednoczyła się we wspólnotę. <…> Gdy jeden z nich, Mindaugas Tomonis, zginął lub został zamordowany, wypełnili jego nakaz – zaczęli wydawać podziemne czasopismo kulturalne Pastogė (Pastogė jest przeznaczona dla tych, którzy chcą swobodnie tworzyć), a po jego zamknięciu kontynuowali rozpoczętą pracę, wydając zbiór Ethos.“1 Wydawałoby się, że w tych dwóch zdaniach zawiera się retrospektywa ówczesnej walki A. Patackasa i jego podziemnych towarzyszy. Później reżim dotknął także samego A. Patackasa: w 1986 roku został aresztowany przez KGB i, jego własnymi słowami, „spuszczony do piwnicy“. Z podziemnego Pastogė do piwnicy KGB... Dlaczego Pastogė? Podziemie przecież powinno skupiać się pod podłogą, w piwnicy albo w bunkrze, tak jak partyzanci się ukrywali. W kontekście aluzji do budynku rzeczywiście możliwe są dwa wybory. Zarówno przestrzeń piwnicy – pod podłogą, jak i poddasza – nad sufitem wypadają z prozaicznego świata domu. Ludzie zazwyczaj tam nie mieszkają, lecz dzieją się tam równoległe, ukryte przed codziennym życiem domu sprawy. Ci sami partyzanci, zaskoczeni przez enkawudzistów, często ukrywali się nie tylko pod podłogą, lecz także „na strychu”, gdzie, jeśli nie przeprowadzono dokładnego przeszukania, nieproszeni goście mogli się nie natknąć. Z poddasza widać dalej – tak, według A. Patackasa, sam Mindaugas Tomonis motywował tę nazwę. A więc wybrzmiewa pretensja, by nie wchodzić do „tradycyjnego” podziemia, lecz działać jakoś inaczej. Co oznacza „widzieć dalej”? Dostrzec z daleka zbliżającego się wroga? Ciekawe, czy „mieszkańcy schronu”, nadając tytuł, chcieli zakodować w nim poziom samoobrony; najwyraźniej mowa była o spojrzeniu intelektualnym. Według A. Patackasa Pastogė miała wypełnić brakującą kulturową i intelektualną niszę podziemnej prasy. Kronika LKB była publikacją faktograficzną, która swoją nagą prawdą i nieuchwytnością doprowadzała KGB do rozpaczy. Kronika, wykonawszy fundamentalną pracę, zasadniczo zaspokajała potrzeby litewskiej prasy podziemnej w tym segmencie, jednak nie pretendowała ani do wyżyn literackich, ani filozoficznych, ponieważ była kroniką represji. 1 Patackas Algirdas 2011: Pastogės Lietuva, Aidai, 170. Z Pastogės trollom prosto w zęby Język i losy / Language and destiny 329 A. Patackas pisał: „[...] trzeba było wybierać: albo wejść w kulturę kłamstwa, albo w nią nie wchodzić. I co wtedy robić? Jeżeli nie wchodzisz, musisz kłamać, jeżeli nie wchodzisz, nie możesz się ujawnić, wszystko możesz nosić tylko w sobie, ponieważ jesteś bardzo ograniczony. Pozostajesz niekłamiącym, ale pozostajesz niezrealizowanym.“ Tak więc Pastogė staje się środowiskiem dla pragnącej tworzyć młodzieży dysydenckiej. Dla tych, którzy pragną nie tylko wyłożyć swój pogląd, lecz także pozostawić swój ślad w literaturze, poezji, filozofii. Być wyżej, być pod dachem. W piwnicy wystukujesz wiadomości alfabetem Morse’a, pod dachem mówisz wierszami. Treść podobna, ale forma inna. Idea jest bardzo silna – podziemna informacja służy nie tylko zdobywaniu informacji czy deklarowaniu walki z systemem, lecz także tworzeniu świata twórczości intelektualnej, alternatywnego wobec imperium kłamstwa. Możesz pisać i publikować w prasie oficjalnej, ale wtedy teksty będą musiały być sterylne pod względem polityki i religii, możesz pisać do szuflady, możesz też nic nie pisać. Możesz jednak także pisać do wydawnictwa podziemnego, które nie będzie miało szerokiego grona czytelników, ale, jak teraz widzimy z większej perspektywy czasowej, pozostanie na stałe wpisane w historię bardzo godnie. Stać z podniesioną głową, być ponad tym, mieć dach nad głową. Dziwne jednak, że potrzeba takiego intelektualnego schronienia i odważnych „mieszkańców schronienia” nie zniknęła nawet po trzech dekadach wolności... Myśli A. Patackasa już w okresie Niepodległości na nowo rozbrzmiewają także w naszych czasach. „Teraz nie ma bezpośredniej przemocy, ale istnieje inna przemoc, mająca znacznie bardziej wyrafinowaną formę.”2 Czy i teraz wszyscy intelektualiści naprawdę mogą swobodnie pisać i mówić to, co myślą? Strach przed trafieniem do piwnicy lub na Syberię zastępuje strach przed wyśmianiem przez modnych „influencerów”. Strach przed fizyczną rozprawą zastępuje strach przed publicznym potępieniem. Strach przed pozostaniem czarną owcą zombifikuje sam intelekt i stajemy się posłusznymi już nie tylko milczącymi, lecz także myślącymi mankurtami. To cena samotnej wolności. Cena wolności, która dominuje kosztem innych wartości. Niedojrzałe i intelektualnie nieodporne społeczeństwo, które wywalczyło wolność, może bardzo szybko przekształcić ją w chaos albo po prostu w kolejny reżim. A. Patackas pisał: „Cnota i wolność są nierozłączne; bez pierwszej nie ma drugiej. Zamiana tych pojęć miejscami to popełnienie śmiertelnego, niewybaczalnego błędu. Dotyczy to szczególnie Litwinów jako ludzi kultury etycznej”.3 Zrzuciwszy tyrana z karku, możemy nie zauważyć, jak zasiądzie tam powoli cała gwardia fałszywych proroków i faryzeuszy, czczących już nie ten ideał zdobytej wolności, lecz tylko jej bożyszcze w królestwie spaczonego myślenia. A. Patackas pisał: „Przecież ci, którzy mają wadę, chcą, aby cały świat uznał ich wadę za brak wady – wtedy łatwiej żyć. Zamiast walczyć z tą wadą w sobie, zwyciężając lub przegrywając. Gdyby stoczyli dobrą walkę, jak mówi św. Paweł, może zostałoby to wybaczone, może ostatecznie odnieśliby zwycięstwo. Ale nie, przeciwnie, chce się przekształcić świat tak, aby ta wada została uznana za brak wady”.4 Sam A. Patackas, niejednokrotnie 2 Tamże, 28. 3 Tamże, 42. 4 Tamże, 31. PAULIUS SAUDARGAS 330 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV przepytywany przez współczesnych „influencerów” i „trolli”, tak odpowiada im poprzez poetę, brata Gintara Patackasa, w „Mowie Algirdasa Patackasa wygłoszonej podczas jego własnego pogrzebu ustami brata Gintarasa”: Moi bracia nie są brojlerami, Nie przesiadywałem z nimi w kurniku, Sokoły są moimi braćmi W wysokości… Co mogę wam powiedzieć, trolle, Powiesić na drążkach trolejbusu: – Byliście glinami i pozostaniecie glinami, Jesteście tylko pokarmem hien!5 A. Patackas był człowiekiem prostego słowa i odważnego czynu. Unikalne połączenie, gdy mięśnie kulturysty skrywają wrażliwą duszę i głęboki intelekt. Samodzielne, lecz niezwykle wnikliwe ekspedycje w warstwy etnolingwistyczne pewnego dnia postawią A. Patacka obok najwnikliwszych geniuszy językoznawstwa, a bezkompromisowa walka ze strukturami represyjnymi Związku Radzieckiego już wyryła Algirdasa w granicie panteonu litewskich dysydentów. Ku wierze, ku płynięciu, Ku strumieniowi świeżej boskości, Bo idziemy, tak jak szliśmy – Nie ku śmierci, lecz ku życiu.6 Wpłynęło 25 maja 2021 r. PAULIUS SAUDARGAS Sejm Republiki Litewskiej al. Giedymina 53, LT-01109 Wilno, Litwa [email protected] 5 Patackas Gintaras 2015: Przemówienie Algirdasa Patackasa, wygłoszone podczas jego własnego pogrzebu ustami brata Gintarasa, 2015-04-03–08. 6 Tamże.