Susitikimai sielos peizažuose bei vieno žodžio istorija

Straipsniai / Articles 315 ALGIRDAS SAUDARGAS Kierunki badań naukowych: biofizyka, modelowanie matematyczne w biologii i medycynie. DOI: doi.org/10.35321/all84-14 SPOTKANIA DUSZY W KRAJOBRAZACH ORAZ HISTORIA JEDNEGO SŁOWA Minęły ponad cztery dekady. Biorę do ręki trzy pliki kopii kart zapisanych na maszynie do pisania. Skopiowane urządzeniem, którego nazwy już nie pamiętam, zwanym „era”. Karty są oprawione w okładki wykonane z plastikowej teczki, spięte grubymi zszywkami. Tak też napisano: Oskaras Miłosz; Pisma wybrane, w czterech tomach. Czwarty tom już się nie ukazał. Tłumaczenie z języka francuskiego. Na końcu przekładów znajdują się wyjaśnienia, jednak nie podano autorów ani przekładów, ani wyjaśnień. Nie pamiętam już, kto dał mi te (samo)wydawnictwa. Nie uczestniczyłem w ich przygotowaniu ani wydawaniu, dlatego w pamięci nie pojawiają się żadne fakty ani wydarzenia, a jedynie ówczesny duch czasu i ogarniający nas nastrój, który nazywamy nostalgią. Z inicjatywy i dzięki staraniom Algirdasa Patackasa w latach 1978–1983 w drugim obiegu opublikowano trzy tomy pism Oskara Miłosza. W podziemnym wydawnictwie „Pastogė” w latach 1979–1980 pod pseudonimem Algis Galinis opublikował studium Oskaras Milašius. Trzy życia. Jeszcze w 1977 roku w szkicu Talita, cumi...1 opisał podróż krajoznawców do rodzinnej miejscowości Milašiusa, Czerei. Wydaje się, że wiosną 2014 roku rozmawiałem z reżyserem Juozasem Javaitisem. Reżyser wspominał, że nakręcił film o Oskarze Milašiusie. Wówczas zachęciłem go, by porozmawiał z ciężko chorym Algirdasem Patackasem, dopóki ten jeszcze był z nami. W niniejszym wydawnictwie zamieszczono stenogram rozmowy z Patackasem, która odbyła się pod koniec 2014 roku. 1 Utwory te zostały przedrukowane w książce: Patackas Algirdas 2014: LITUA, Vilnius, 469, 492. ALGIRDAS SAUDARGAS 316 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Nazwa tej ziemi – Litwa – zawładnęła moim umysłem i uczuciami. Pragnę wam ją odsłonić. Przyjdźcie! W duchu zaprowadzę was do obcego kraju, mglistego, głębokiego, szeleszczącego...2 Dlaczego Patackas? Dlaczego o Miłoszu? Patackas w przywołanym studium o Oskarze Miłoszu pisał: „Nie twórczość, nie sama literatura przede wszystkim go porusza, lecz pejzaż własnej duszy.”3 Wyrażenie „pejzaż własnej duszy” to środek stylistyczny wskazujący na świat myśli i uczuć poety. W tym sensie Miłosz był prawdziwym pejzażystą: Jestem wielkim listopadowym ogrodem, zapłakanym ogrodem, Gdzie nędzny kolor mgieł powtarza Kuriam nuo šalčio apleistieji virpa priemiesty senam; „Zawsze!” Gdzie szum fontann jednostajny wypowiada słowo „Nigdy!”.4 Pejzaż w najszerszym znaczeniu jest odpowiednim miejscem spotkania. Takie miejsce wybiera się po to, aby, spoglądając wspólnie na ten sam krajobraz i doświadczając tych samych wrażeń, przeżywać podobne nastroje. Ten sam pejzaż wywołuje w ludzkich duszach bliskie wspomnienia i przeżycia. Pejzaże duszy, przeciwnie, same są wywołane przez nastroje, wspomnienia i przeżycia. Dusza sama tworzy swoje pejzaże. Oskar Miłosz i Algirdas Patackas byli misjonarzami ideału Litwy. Nie idealnej Litwy, lecz ideału Litwy. Ideał to słowo rozumiane bardzo szeroko. Mam na myśli ideał nie jako abstrakcyjne pojęcie, lecz jako aktywną, pobudzającą do działania zasadę. Miłosz 29 marca 1919 roku w sali Paryskiego Towarzystwa Geograficznego rozpoczyna referat od wyznania: „Długo zastanawiałem się, skąd bierze się to głębokie, ogarniające mnie uczucie na wspomnienie tak odległego i tak długo nieznanego Zachodowi kraju – Litwy.“5 O czym mówi, wypowiadając słowo „Litwa“? Wspomina o niedawno odrodzonym państwie: „A więc będę wam mówił o nowej Litwie, o narodzie, którego niezależność członkowie Kongresu Pokojowego ocenili jako jedną z najpilniejszych 2 Wykład wygłoszony przez poetę podczas wieczoru w sali Paryskiego Towarzystwa Geograficznego: Miłosz Oskar 1919/2013: konferencja z 29 marca 1919 roku. – Publicystyka lituanistyczna i polityczna, Wilno, 34, przełożył A. Vaičiulaitis (zob. Andrius Konickis 1996: ... jedynym z nieskończoności miejsc przeznaczonym, Wilno, 26). 3 Patackas Algirdas 2014: LITUA, Wilno, 474 4 Miłosz Oskar 2012: Mgły. – Pieśni zmierzchu, Wilno, przełożył Vaclovas Šiugždinis, 28 5 Miłosz Oskar 1919/2013: konferencja z 29 marca 1919 roku. – Publicystyka lituanistyczna i polityczna, Wilno, 28, przełożył A. Vaičiulaitis. Susitikimai sielos peizažuose bei vieno žodžio istorija Język i losy / Language and destiny 317 swoich zadań jako samego sedna nowej kwestii wschodniej”.6 Każdy Litwin przybywający do Paryża z Litwy lub zza Atlantyku nie musi się zastanawiać, skąd biorą się uczucia, gdy wspomina swój kraj. Francuski poeta, tworzący w nienagannym języku francuskim, choć jego językiem ojczystym jest polski, szczerze przyznaje, że musi się zastanowić, skąd bierze się to uczucie. Skąd te pejzaże: „W duchu zaprowadzę was do obcego kraju, mglistego, głębokiego, szeleszczącego...” ; „Otacza nas zapach lilii wodnych, opary płonących lasów...” ; „Kwaśno-słodki aromat niczym starego, zwalonego drzewa, zapomnianego pod mchem, jakby rozkładu po przechodzącej ulewie pod koniec lata”7? Nie ulega wątpliwości, że te obrazy pochodzą z rodzinnej Czeréi, ale co ma z tym wspólnego Litwa? W ojczyźnie Miłosza nie mówiono po litewsku. Kiedy mówiono tam dialektami bałtyckimi – jest przedmiotem dyskusji językoznawców i archeologów. Miejsce nie to albo czas nie ten. Ostatecznie wszystko to zostało napisane i wypowiedziane po francusku: „Je vous conduirai en esprit vers une contrée étrange, vaporeuse, voilée, murmurante...“8 „Jedno jedyne pytanie, o įprasmina didžiąsias mūsų kančias: Kur yra erdvė?“9 Hiramie, Litwę geograficzną, etniczną czy polityczną Miłosz dopiero zaczął poznawać. Znalazł i wybrał Litwę w pejzażu własnej duszy. Ideał Litwy – to przestrzeń, którą się otoczył, ponieważ nie miał już miejsca w świecie. Miłosz wiele podróżował, poznał najróżniejsze krainy, swobodnie mówił i pisał po francusku, niemiecku i angielsku. W tym czasie był bogaty, ponieważ odziedziczył lasy nabyte przez swoich przodków nad Dnieprem. Te lasy sprzedał Rosjanom, nabywając rosyjskie papiery wartościowe. Po rewolucji bolszewickiej Miłosz pozostał całkowitym nędzarzem. Polacy potępili go jako zdrajcę, ponieważ sprzedał lasy Rosjanom. Zapewne się nie mylił, twierdząc, że „ja, poeta francuski, słusznie czy niesłusznie szanowany przez ugrupowania awangardowe, mógłbym ukoronować się różami w Warszawie wraz z wieloma innymi Litwinami mojego świata. Jednak miałem nadzieję, że będę bardziej pożyteczny, pozostając pod skromnym litewskim krzyżem”10. Był to świadomy wybór, ale nie chłodno racjonalny, lecz oparty na głębokim uczuciu. Prowadzony przez to samo uczucie, w tym samym pejzażu duszy, który nazwaliśmy „ideałem Litwy”, Miłosza odnalazł także Algirdas Patackas. Ciekawe, że impulsem 6 Tamże, 31. 7 Tamże, 34. 8 L. Milosz O. V. 1990: Dwa mesjanizmy polityczne, Paryż, 32. 9 Milašius Oskaras 2002: Ars Magna. Tajemnice. Aidai, przełożył Petras Kimbrys, 55. 10 Milašius Oskaras 1927/2013: Dwa mesjanizmy polityczne. – Publicystyka lituanistyczna i polityczna, Wilno, 167, 168. ALGIRDAS SAUDARGAS 318 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV podjął się wydania pism Milašiusa podczas podróży do konkretnego miejsca – do rodzinnej miejscowości poety, Czeriei, gdzie spotkał muzę jego dzieciństwa – Ani, „dziewczynkę o rzęsach archanioła”, która przekroczyła już sto lat... Słuchajcie głosu wiatru nocami, Tego starego żałobnego głosu wiatru, Klątw już umarłych, waszej kołysanki, jeszcze żywi... Słuchajcie wiatru.11 To ważna lekcja, że idealna Litwa – to nie to samo, co ideał Litwy. My na Litwie – to nie to samo, co Litwa w nas. Niestety, dziś głębokim i niezmiennym uczuciom już się nie ufa. Uczucia dziś się nie kontempluje, lecz mierzy obfitością kliknięć. Nie szukamy już w sobie ideału Litwy, lecz tworzymy projekty idealnej Litwy, w której chcemy się wygodnie urządzić. W żadnym razie nie jest to naganne. Mamy państwo i należy dbać o jego bezpieczeństwo i dobrobyt oraz o bezpieczeństwo i dobrobyt jego obywateli. Do tego potrzebna jest wiedza i chłodny, racjonalny umysł. Ale to nie wystarczy. Litwę trzeba odnaleźć w sobie, odnaleźć ją i wybrać. Pejzaż duszy nie jest szczególnie oryginalnym tropem literackim, przenoszącym termin oznaczający rzeczywisty krajobraz na płaszczyznę psychologiczną. Pejzaż duszy ma określoną strukturę. Namalowany pejzaż jest inny. Pejzaż w naturze ma punkt widzenia, sutampa su žiūrinčiuoju. Tapyboje stengiamasi perteikti perspektyvą. Sėkmė który zależy od talentu malarza. Przebywającemu w naturze nie jest potrzebny talent ani technika – on sam tam jest. W naturze pejzaż zawsze jest pejzażem duszy. Wewnętrzne pejzaże duszy tworzy samo życie. Obrazy natury w twórczości płynącej z wnętrza same stają się twórczymi środkami wyrazu uczuć twórcy. Oskar Miłosz wybrał Litwę jako punkt wyjścia. Miłosz wybrał odradzający się naród, tworzący własne państwo, i stanął w obronie jego prawa do miejsca w europejskiej przestrzeni geopolitycznej. Wkrótce wstąpił na służbę tego kraju. Musimy otwarcie przyznać, że bez tego wyboru Oskar Miłosz pozostałby dla nas jedynie polskim poetą piszącym po francusku. Gdyby nie jego decyzja o obronie stanowiska Litwy na konferencjach europejskich, jego entuzjastyczna publicystyka i walka o Wilno, opierając się wyłącznie na jego twórczości poetyckiej, być może znaleźlibyśmy mu gdzieś w naszej pamięci skromne miejsce w przestrzeni między Adamem Mickiewiczem a Czesławem Miłoszem. Ten wybór i jego głębokie motywy miał na myśli Algirdas Patackas, stwierdzając: „O. Hieroglif W. Miłosza wciąż pozostaje nieodszyfrowany.“12 Nie wydaje się, by w ciągu czterech dziesięcioleci ktoś ów hieroglif „zdekonstruował“. Aby głębiej zrozumieć ten wybór, musimy ponownie zapytać: czym jest naród? 11 Milašius Oskaras 2012: Pieśń jesienna. – Pieśni zmierzchu, Wilno, przełożył Vaclovas Šiugždinis, 36. 12 „Litua“, 469. Susitikimai sielos peizažuose bei vieno žodžio istorija Język i losy / Language and destiny 319 „Naród litewski“ to pierwsze słowa Konstytucji Republiki Litewskiej, przyjętej przez obywateli w referendum 25 października 1992 r., z szacunkiem zapisane wielkimi literami: NARÓD LITEWSKI – przed wieloma wiekami stworzywszy państwo litewskie, – opierając jego podstawy prawne na Statutach Litewskich i Konstytucjach Republiki Litewskiej, – przez stulecia wytrwale broniąc swojej wolności i niepodległości, – zachowując swojego ducha, język ojczysty, pismo i obyczaje, – urzeczywistniając przyrodzone prawo człowieka i Narodu do swobodnego życia i tworzenia na ziemi swoich rodziców i przodków – w niepodległym państwie litewskim, – pielęgnując na ziemi litewskiej zgodę narodową, – dążąc do otwartego, sprawiedliwego, harmonijnego społeczeństwa obywatelskiego i państwa prawnego, z woli obywateli odrodzonego państwa litewskiego przyjmuje i ogłasza niniejszą KONSTYTUCJĘ Znawcy prawa konstytucyjnego już pod koniec XIX wieku doprowadzili pojęcie narodu do blasku prawnej precyzji. Naród jest jednym z trzech elementów struktury państwa. Pozostałe dwa to terytorium i władza. Gdyby ktoś naiwnie zainteresował się tym, jak naród, będąc elementem państwa, może sam stworzyć to państwo, odpowiedziano by mu argumentami wygładzonymi przez czas i gorące dyskusje. Oto jeden z wariantów odpowiedzi, przedstawiony we współczesnym litewskim podręczniku prawa konstytucyjnego: „Naród litewski, który przed wieloma laty stworzył państwo litewskie”, oznacza rdzeń narodu obywatelskiego, początek życia państwa. Jednakże „naród litewski” – pionier tworzenia państwa – nazwany na początku preambuły, pod koniec preambuły przekształca się w nowoczesną wspólnotę obywatelską, gdzie głosi się, że wola obywateli odrodzonego państwa litewskiego przyjmuje i ogłasza Konstytucję.”13 Pojęcia i terminy używane w argumentacji są wygładzone jak kamyki morskie. Następnie wyjaśnia się, że naród, który na początku stworzył państwo, znajdował się „na poziomie etnicznym”, a po stworzeniu państwa przechodzi na inny poziom – staje się „narodem obywatelskim”. W tym, mocno zakorzenionym w prawie konstytucyjnym, znaczeniu słowo naród jest używane w zasadniczym tekście Konstytucji. „Poziom etniczny” narodu, uroczyście wyróżniony wielkimi literami, dalej już się nie pojawia. To już historia. Nowoczesne państwo składa się z terytorium określonego ustawami i umowami międzynarodowymi, 13 Jarašiūnas Egidijus 2002: rozdział VII, 1.1. Problem pojęcia państwa. – Litewskie prawo konstytucyjne, Wilno, 488. ALGIRDAS SAUDARGAS 320 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV demokratycznie wybranej i legalnie działającej władzy oraz swoich obywateli – narodu obywatelskiego. Dlaczego zatem „Słownik współczesnego języka litewskiego” wyjaśnia słowo tauta inaczej: ‘historycznie ukształtowana wspólnota ludzi mająca wspólne pochodzenie, ziemię, język, historię, kulturę’? Nie jest to naród obywatelski. To naród „na poziomie etnicznym”, czasami tak też nazywany – naród etniczny. Czy językoznawcy odrzucają nowoczesne rozumienie narodu? Oczywiście, że nie. Językoznawcy doskonale wiedzą, czym jest naród obywatelski, i go nie ignorują, ale podejmują decyzje zgodnie ze swoimi zasadami. Takie jest codzienne, powszechne rozumienie słowa tauta, natomiast specjaliści w dziedzinie prawa konstytucyjnego sformułowali specjalny termin właściwy dla swojej dziedziny. Z językowego punktu widzenia nie jest to nawet inne znaczenie słowa, lecz odrębne użycie stosowane przez specjalistów z wąskiej dziedziny. Prawnicy wiedzą o tym i uznają codzienne użycie tego słowa. Dlatego, mówiąc o państwowym systemie prawnym, proszą o rozdzielenie obu zastosowań jako terminów specjalnych: narodu etnicznego i narodu obywatelskiego. Mykolas Riomeris od tego właśnie rozpoczyna swoje studium Państwo. Na początku pokazuje, że nie ma czym zastąpić słowa naród, odrzucając terminy społeczeństwo, lud, mieszkańcy i ludzie. Proponował, aby po myślniku dodać słowa łacińskie: naród etniczny nazywać „naród – natio”, a naród obywatelski – „naród – populus”14. Taka konstrukcja się nie przyjęła i dziś, jak się wydaje, wszyscy zadowalają się interpretowaniem znaczenia słowa zgodnie z kontekstem. Taki jest, jak widzieliśmy, również tekst Konstytucji. Słowo naród, jak potwierdzili nam autorzy wspomnianego podręcznika, w całym tekście Konstytucji oznacza naród obywatelski. Z punktu widzenia składni cała preambuła jest jednym zdaniem, a słowo naród jest jego Etninė tauta ir tautiškumas modernioje valstybėje niekur nedingsta. Moderni podmiotem. Z punktu widzenia semantyki naród w preambule jest wieloznaczny. Jest on nie tylko narodem obywatelskim („wola obywateli odrodzonego państwa litewskiego przyjmuje i ogłasza niniejszą Konstytucję”), lecz także ukazuje całą ewolucję narodu etnicznego, który na przestrzeni wielu wieków dokonywał różnorodnych czynów i przeobraził się w naród nowoczesny. naród obywatelski jest jedynie szatą narodu etnicznego, niezbędną we współczesnym świecie. Przyznają to również sami prawnicy, lecz nie zajmują się narodem etnicznym, pozostawiając to badaczom społeczeństwa. Historycy interesują się losem narodu etnicznego w dziejach. Dla badaczy historii Litwy naród etniczny jest najważniejszym przedmiotem badań w XIX wieku: „Podobnie jak w ówczesnej Europie, tak i u nas okres ten był okresem długiego kształtowania się narodu litewskiego i jego modernizacji. Właśnie chroniąc dawne tradycje państwowości i kształtując nowe dążenia do politycznej egzystencji niezależnej od unii z Polską, naród litewski coraz bardziej uświadamiał sobie, że jest. A lud litewski 14 Römeris Mykolas 1995: Państwo i jego prawo konstytucyjne. Część pierwsza. Państwo. Tom I. I. Naród jako element państwa, Wilno: Pradai, 1–12. Susitikimai sielos peizažuose bei vieno žodžio istorija Język i losy / Language and destiny 321 stopniowo zaczął rozumieć, że jest częścią narodu. Innymi słowy, naród litewski stawał się tym, czym sam chciał być.“15 Dla autorów konstytucji znaczenie prawne ma tylko naród obywatelski. Preambuła konstytucji jest jedynie wstawką o symbolicznym znaczeniu w tekście prawnym. Dla historyków treść zdania tworzącego preambułę jest ważnym przedmiotem badań. Interesuje ich przemiana narodu etnicznego w „naród obywatelski”, „naród nowoczesny”, „nację”, „polityczno-terytorialną wspólnotę podstawowego poziomu taksonomicznego”. Opisują etapy tej przemiany, opierając się na źródłach pisanych, lecz mechanizmy tej przemiany pozostawiają do wyjaśnienia innym. Monumentalne studium Europa. Historia autor Normanas Davies odrzuca podstawowe elementy narodu narodowego, twierdząc, że „narodowości nie należy szukać ani we krwi, ani w ziemi, ani nawet w języku”, ponieważ „we wszystkich kwestiach narodowości najważniejszą rzeczą jest ludzkie pojmowanie, świadomość”. Cytuje wykład holenderskiego historyka G. J. Reniera, wygłoszony w 1945 roku w King’s College w Londynie: „Narodowość istnieje w umysłach ludzi, [...] to jedyne miejsce, w którym może istnieć [...]. Poza granicami ludzkiego umysłu żadna narodowość istnieć nie może, ponieważ narodowość jest sposobem patrzenia na siebie, a nie rzeczą samą w sobie. Zdrowy rozsądek może ją dostrzec, a jedyną dziedziną, która może ją opisać i analizować, jest psychologia [...]. To postrzeganie, to odczuwanie narodowości, to uczucie narodowe jest czymś więcej niż którąkolwiek z cech narodu – to sama istota narodowości.“16 Przeciwstawienie etnicznego i politycznego pojmowania narodu oraz refleksja nad ujawnianym przez nie polem znaczeniowym są przydatne suvokti elzasiečių apsisprendimus politinėje įtampoje tarp Vokietijos ir Pranhistorykom czy politykom. Pomaga to interpretować legalizację obywatelstwa w ustawodawstwie tych krajów lub skrzydlate powiedzenie Ernesta Renana o „codziennym plebiscycie“. Aby zrozumieć decyzję Oskara Miłosza, musimy posłuchać rady Normana Daviesa i zwrócić się ku psychologii. Ciekawe, że drogowskaz kryje się w języku litewskim. W LKŽ znajdujemy dwa znaczenia tego słowa. 1 naród oznacza: ‘historycznie ukształtowana wspólnota ludzi, powstała w wyniku jednoczenia się różnych plemion, posiadająca wspólną ziemię, język, historię oraz życie gospodarcze i kulturalne’. To omawiana już przez nas koncepcja narodu etnicznego. Jednakże LKŽ podaje również inne znaczenie 2 tautà, wyjaśnione jako ‘tęsknota za własnym krajem, domem’. Jeśli należymy do narodu, to zrozumiałe, że po jego utracie lub oddaleniu się od niego odczuwamy tęsknotę. Nie ma się co dziwić, że tęsknota ta wyrażana jest tym samym słowem, ponieważ w LKŽ znajdujemy również dwa czasowniki. Kiedy tęskni się za narodem, taučiama, kiedy od niego 15 Aleksandravičius Egidijus, Kulakauskas Antanas 1996: Pod panowaniem carów. XIX-wieczna Litwa, Wilno, 14. 16 Davies Norman 2002: Europa. Historia, Wilno. ALGIRDAS SAUDARGAS 322 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV tolstama – nutaustama. Czasownik tausti, zwykle używany w formie przeczącej – nutausti, ma dwa różne znaczenia. Obok znaczenia ‘oddalać się, odzwyczajać się, stygnąć (w stosunku do swoich, od domu); tracić cechy narodowe’ w dawnych czasach używane było znaczenie ‘tęsknić za domem, rodzinnymi stronami, ojczyzną, odczuwać nostalgię’. Oba znaczenia należą do jednego i tego samego kontekstu, a wyrażany przez nie ruch lub przyciąganie ma przeciwne kierunki. Tausta, oddalając się od domu, a taučia, zbliżając się w kierunku domu. W ten sposób LKŽ prowadzi nas ku psychologicznemu spojrzeniu na naród. Naród jest nostalgią. Słowo nostalgia jest sztucznym terminem medycznym z końca XVII wieku. W ciągu trzech stuleci przeszło ono interesującą ewolucję i zostało przyjęte do codziennego słownictwa niemal wszystkich języków europejskich. Jak pokazuje pobieżne spojrzenie na Tłumacza Google, tego słowa nie używają narody kulturowo bardziej oddalone od Europy oraz szczególnie dbający o czystość swojego języka Islandczycy, Szkoci mówiący po gaelicku, Irlandczycy i Walijczycy. Turcy, ściśle związani z Europą, używają tego słowa. Od nich albo od Rosjan przejęli to słowo Turkmeni i Uzbecy, ale nie Kazachowie. Oczywiście wszystkie narody mają słowa wyrażające w taki czy inny sposób tęsknotę za domem. Takie słowa mają lub miały również języki europejskie, które zapożyczyły nostalgię. Tłumacz Google wskazuje, że słowo nostalgia dominuje w użyciu w tych językach. Tak stało się również w języku litewskim. Słowo nostalgia składa się z dwóch greckich członów: nostos i algos. Nostos to słowo używane już przez Gioachino Rossinio operos „Vilius Telis“ uvertiūroje pasigirsta anglų rago ir Homera, oznaczające podróż do domu. Jeszcze do niego wrócimy. Algos spotykamy dziś w wielu terminach medycznych, na przykład stosując leki przeciwbólowe – analgetyki. melodia wykonywana na flecie Ranz des Vaches. To szwajcarski róg pasterski w Alpach, którym przywołuje się swoje stado krów. Szwajcarska neutralność ma długie tradycje, lecz często trzeba było za nią płacić, wysyłając rekrutów do obcych armii. Gwardziści szwajcarscy byli wierną ochroną dla najwyższych osobistości, a dziś nadal strzegą papieża w Rzymie. Jean-Jacques Rousseau w wydanej w XVIII wieku Encyklopedii muzyki twierdzi, że szwajcarskim najemnikom surowo zabraniano śpiewać szwajcarskie pieśni. Pieśni lub po prostu usłyszana melodia, podobna do tej, którą G. Rossini wykorzystał w swojej operze, wywoływały u szwajcarskich najemników niepohamowaną tęsknotę za ojczyzną i nie tylko tracili oni ducha walki, lecz po prostu zapadali na zdrowiu. Choroba ta była nazywana właśnie chorobą szwajcarską (franc. mal du Suisse). Trafiwszy na równiny Francji lub Włoch, tak tęsknili za rodzimym alpejskim krajobrazem, że stawali się prawdziwymi chorymi. Znane są również przypadki śmierci, z medycznego punktu widzenia rejestrowane jako udary. Często takich chorych trzeba było odesłać do domu. Oni zdrowieli, ledwie usłyszeli tę wiadomość. Pod koniec XVII wieku alzacki lekarz Johannes Hofer ukuł termin medyczny – nostalgia – na określenie tej szwajcarskiej choroby. W 1688 roku, kończąc Uniwersytet w Bazylei, przedstawił dysertację medyczną o tęsknocie za rodzinnym domem (niem. Heimwehe). W swojej pracy używał również słów nosomania i philopatridalgia, ale pozostał przy nostalgii. Tęsknota za domem, pojmowana jako choroba, szybko zyskała popularność wśród lekarzy leczących żołnierzy i Susitikimai sielos peizažuose bei vieno žodžio istorija Język i losy / Language and destiny 323 marynarzy. Liczba objawów przypisywanych nostalgii rosła, aż sama diagnoza stała się niejasna i wątpliwa. Dla tego terminu przygotowano skromne miejsce w zapomnieniu, pośród innych słów używanych niegdyś w historii medycyny, które się zestarzały. Tak się nie stało. To słowo znajdziemy zdefiniowane nie tylko w Słowniku wyrazów międzynarodowych, lecz także w DLKŽ i LKŽ. Dziś nostalgia jest zapożyczeniem używanym w wielu językach. Jak ten termin medyczny trafił do codziennego użycia i co właściwie oznacza? Kiedy J. Hofer postanowił nadać szwajcarskiej chorobie specjalny termin medyczny, wojna trzydziestoletnia (1618–1648) zakończyła się całkiem niedawno, a Europa próbowała zacząć żyć zgodnie z zasadami traktatu westfalskiego. Ten dał impuls do modernizacji armii. W medycynie choroba musi mieć przyczynę. Jeśli przyczyna nie jest jasna, poszukuje się jej, formułuje i weryfikuje hipotezy. Młody wynalazca terminu nie przepuścił okazji, by sformułować swoją hipotezę, która, ujmując ją w ówczesnej terminologii, brzmiała mniej więcej tak: „Zasadniczo choroba mózgu pochodzenia demonicznego, nieustanne wibracje duchów życiowych we włóknach śródmózgowia, w których uwięzły odciski idei Ojczyzny.“17 Inni poszukiwali prostszych wyjaśnień. Na przykład lekarz J. J. Scheuchzer twierdził, że być może gdy szwajcarscy najemnicy schodzili z jiems teko kovoti, dėl atmosferos slėgio pokyčio kraujas plūstelėdavo į galvą ir rodzinnych wyżyn na niziny okolicznych krajów, wywoływało to u nich objawy nostalgii18. Jeszcze inni nie stronili od całkiem oryginalnych wyjaśnień – nieustanne brzęczenie krowich dzwonków uszkadza błony bębenkowe i mózg...19 Pod koniec XIX w. – na początku XX w. definicja nostalgii zasadniczo się zmieniła. Nie znalazłszy wiarygodnej przyczyny organicznej, diagnoza przeniosła się do dziedziny psychiatrii. Do połowy XX w. opisywano ją w terminach tradycji psychodynamicznych jako podświadome dążenie do powrotu do łona matki. Uważano ją za psychozę imigrantów. W miarę zbliżania się lat osiemdziesiątych oceny stały się bardziej umiarkowane, aż w końcu upowszechniła się tendencja do zaliczania nostalgii do form depresji i utożsamiania jej z „tęsknotą za domem“ (ang. homesickness), której doświadczały cztery grupy ludzi: imigranci, studenci pierwszego roku, żołnierze i marynarze20. W ostatnich dziesięcioleciach 17 MEDICAL DISSERTATION ON NOSTALGIA BY JOHANNES HOFER, 1688 Translated by CAROLYN RISER ANSPACH. – Biuletyn Instytutu Historii Medycyny 2(6), SIERPIEŃ, 1934, wydany przez: The Johns Hopkins University Press, 376–391. 18 Routledge Clay, Wildschut Tim, Sedikides Constantine, Juhl Jacob 2013: Nostalgia jako zasób zdrowia psychicznego i dobrostanu. – Social and Personality Psychology Compass 7/11, 19 Tamże. 808–818. 20 Sedikides Constantine, Wildschut Tim, Arndt Jamie, Routledge Clay 2006: Jaźń i afekt: przypadek nostalgii. – J. P. Forgas (red.), Afekt w myśleniu i zachowaniu społecznym: pogranicza psychologii społecznej, Nowy Jork, NY: Psychology Press, 9.