Medicinos terminai grožiniame tekste

Straipsniai / Articles 67 PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego ORCID id: orcid.org/0000-0002-8679-3253 Kierunki badań naukowych: terminologia litewska, historia litewskiej terminologii medycznej. DOI: doi.org/10.35321/all84-04 TERMINY MEDYCZNE W TEKŚCIE LITERACKIM Terminy medyczne w tekście literackim ADNOTACJA W artykule omówiono terminy medyczne w wybranym tekście literackim (powieść Noaha Gordona Lekarz. Uczeń Awicenny, 2020), a także ich cechy i przeznaczenie. Terminy medyczne są licznie stosowane, najczęściej przy opisywaniu różnych sytuacji związanych z leczeniem. Analizie poddano dwie najwyraźniej wyodrębniające się grupy terminów – właściwe (naukowe) terminy medyczne oraz niewłaściwe terminy medyczne, czyli pseudoterminy; scharakteryzowano także funkcje pełnione przez terminy medyczne, znaczenie ich kontekstowych partnerów (przymiotników, imiesłowów, czasowników) w realizacji funkcji stylistycznej, a także poruszono kwestię determinologizacji. Omawiając funkcjonowanie terminów medycznych w tekście literackim, w artykule przedstawiono również spostrzeżenia innych badaczy dotyczące osobliwości użycia terminów w tekście mówionym oraz zaproponowane przez nich klasyfikacje terminów w tym tekście. SŁOWA KLUCZOWE: termin medyczny, styl artystyczny, tekst literacki, kontekst, partnerzy kontekstowi, funkcja, determinologizacja. ADNOTACJA Artykuł dotyczy terminów medycznych w wybranym tekście literackim (powieści Noaha Gordona Medyk, 2020), ich cech i funkcji. Tekst obfituje w terminy medyczne. Są one zwykle używane do opisywania różnych sytuacji związanych z leczeniem. Artykuł koncentruje się na dwóch najbardziej wyraźnych grupach terminów: właściwych (naukowych) terminach medycznych oraz niewłaściwych terminach medycznych lub pseudoterminach. Opisuje również funkcje pełnione przez terminy medyczne, znaczenie ich partnerów kontekstowych (przymiotników, imiesłowów, czasowników) w realizacji funkcji stylistycznej oraz porusza temat determinologizacji. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 68 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Omawiając funkcjonowanie terminów medycznych w tekście literackim, artykuł przedstawia również spostrzeżenia innych badaczy dotyczące specyfiki użycia terminów w danym tekście oraz zaproponowane klasyfikacje terminów w tekście. SŁOWA KLUCZOWE: termin medyczny, styl literacki, tekst literacki, kontekst, partnerzy kontekstowi, funkcja, determinologizacja. WSTĘP Cechy funkcjonowania terminów w tekście literackim1. Wrodzona i nas natūrali termino funkcionavimo vieta yra mokslinis tekstas, kuriame terminas atlieka savo funkciją – trumpai, tiksliai, vienareikšmiškai įvardyti mokslinę sąvoką, kitaip tariant – sutraukti tam tikrą informacijos kiekį, ir kuriame termidokładnie i jednoznacznie może być dekodowana (zob. Лобанов 2008: 77; Самохина 2011: 210; Тамбиева, Текеева 2019: 236). Style funkcjonalne nie tworzą zamkniętych systemów, są wzajemnie na siebie oddziałującymi odmianami języka (Župerka 1983: 115). Terminy, będąc atrybutami tekstu naukowego, nierzadko wychodzą poza granice właściwego im specjalnego obszaru użycia i aktywnie przenikają do niespecjalistycznych obszarów użycia (zob. Самохина 2011: 169; Понамаренко, Уварова 2016: 95; Синелева 2020: 193). Jedną z nich jest literatura piękna – obszar użycia stylu artystycznego (Pikčilingis 1971: 286; Župerka 1983: 113). Styl ten, jak ujął to Juozas Pikčilingis, jest szeroką rzeką, wchłaniającą w siebie różne strumyki i potoki oraz przez nie zasilaną. Chętnie korzysta się tu z różnych innych stylów, z rozmaitych ich elementów. Pole poszukiwań środków wyrazu pisarza – cały język. Potrzebne są mu zarówno zasoby stylistycznie neutralne, jak i stylistycznie nacechowane, zarówno książkowe, oficjalne, jak i potoczne. Jednak elementy innych stylów, które trafiły do literatury pięknej, zostają zaktualizowane (Pikčilingis 1971: 302; Župerka 1983: 115, 116). Tekst literacki jest szczególny dlatego, że, jak wspomniano, mogą w nim być stosowane środki wyrazu wszystkich stylów (a także terminy) (a zatem tekst literacki ze swej natury jest wielostylistyczny), lecz tutaj zmienia się funkcjonalna rola tych środków, pełnią one inną funkcję niż w tych stylach, w których użycie omawianych środków językowych jest zwyczajowe (Pikčilingis 1971: 304; Немыка, Пешков 2015: 251; Синелева 2020: 193). Terminy w tekście literackim nie są już terminami w zwykłym 1 Szeroko i wszechstronnie temat ten badali autorzy rosyjscy (zob. wykaz literatury). Autorzy litewscy niewiele pisali o funkcjonowaniu terminów w ich nietypowym otoczeniu. Należy wymienić tylko kilka przeprowadzonych badań. Kazimieras Župerka badał użycie terminów językoznawczych w publicystyce (Župerka 2000: 75–182), natomiast Asta Mitkevičienė pisała o użyciu terminów z różnych dziedzin w internetowych mediach (Mitkevičienė 2020: 108–127). Artykuły / Articles 69 Medicinos terminai grožiniame tekste w znaczeniu tego słowa: nie tylko nazywają konkretne przedmioty i zjawiska rzeczywistości obiektywnej, lecz także nabierają zabarwienia emocjonalnego, nadają tekstowi określony koloryt (Глазкова 2008), a zatem naukowa precyzja terminów słabnie, ponieważ tekst stylu potocznego wykracza poza pole terminologiczne (Суперанская, Подольская, Васильева 1989: 135). W nietypowym struktūrą, t. y. patiria įvairaus pobūdžio transformacijų, dėl to gali įgauti kitą kontekście terminy zmieniają swoje znaczenie semantyczne lub zyskują (Прокопова 2013: 169; Понамаренко, Уварова 2016: 95, 96). Nors grožiniame tekste terminai vartojami tokie patys kaip ir moksliniame, dodatkowe konotacje, a nawet mogą stać się komponentami frazeologizmów, jednak, jak już wspomniano, funkcje tych samych terminów w tekstach różnych stylów są odmienne. Utwór literacki, mimo że używa się w nim terminów, przede likti visiškai jiems nebūdingas funkcijas (Шамсеева 2018: 116). Taigi terminas wszystkim wiąże się ze sferą emocji i uczuć. W takim utworze terminy mogą w tekście literackim, oprócz swojej pierwotnej, nominatywnej2 funkcji, pełnić także funkcje kognitywną, informacyjną, opisującą (charakteryzującą), emocjonalno-ekspresywną, estetyczną, wartościującą, obrazową3, natomiast w dyskursie naukowym terminy pełnią wyłącznie funkcję nominatywną (zob. Жидкова 2007: 85–88; Жидкова 2008: 5–23; Лобанов 2008: 77, 82; Самохина 2011: 207; Смирнова 2012: 158; Ланьлань 2013: 179–180; Мухамеджанова 2015: 168; Немыка, Пешков 2015: 251–252; Ремпель 2015: 34; Эфендиева, Дзасежева, Хутова 2015: 222–223; Бобырева 2016: 123; Воскресенская 2016: 353–354, 365; Понамаренко, Уварова 2016: 96; Воскресенская 2017: 261; Рахимова 2017: 66–68; Сергеева 2018: 292; Шамсеева 2018: 147; Якунина 2018: 577–579; Маджаева 2020: 37; Синелева 2020: 194–198 i in.). Z drugiej strony terminy w tekście literackim mogą być używane również wyłącznie w swoim bezpośrednim, terminologicznym znaczeniu, nazywać te same pojęcia co w tekście specjalistycznym i nie mieć żadnych dodatkowych odcieni znaczeniowych (zob. Попова, Гамов 2019: 97). Jednakże, mimo to, każde słowo, które znalazło się w nietypowym dla siebie kontekście, nieco zmienia swoje znaczenie. Natura terminu w tekście literackim jest dwoista. Terminy (zarówno w języku autora, jak i bohaterów, zob. Немыка, Пешков 2015: 250) są tu używane w swoim bezpośrednim, specjalistycznym znaczeniu, podobnie jak w tekście naukowym, tzn. przekazują informacje, lecz w odróżnieniu od wspomnianego tekstu w tekście literackim mają różne epitety, niemożliwe w tekście specjalistycznym, które nadają im znaczenie emocjonalne i wartościujące. Terminy pełnią tu funkcję obrazową i oddziaływania emocjonalnego, tzn. stają się specjalnymi środkami wyrazu: zmieniają znaczenie, nabierają znaczenia metaforycznego, zyskują taki czy inny charakter ekspresywny (Pikčilingis 1971: 304; Самохина 2011: 170; Смирнова 2 Nazywana również funkcją nominatywno-opisową (Немыка, Пешков 2015: 252). Tę funkcję uważa się za zasadniczą funkcję terminu. 3 Nazywana również funkcją artystyczno-obrazową (Немыка, Пешков 2015: 252). PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV 2012: 159; Ланьлань 2013: 179–180; Бобырева 2016: 124, 125). Terminy w tekście literackim tracą cechy charakterystyczne dla leksyki specjalistycznej i nabywają cech właściwych słowu leksyki ogólnej (zob. Немыка, Пешков 2015: 251–252; Тамбиева, Текеева 2019: 238). Termin z natury nie ma zabarwienia emocjonalno-ekspresywnego4, tzn. jest stylistycznie neutralny, jednak w tekście literackim termin traci neutralność ir įgyja emocinį-ekspresinį atspalvį (Самохина 2011: 206; Бобырева 2016: 123; stylistyczną Синелева 2020: 197). Staje się środkiem myślenia obrazowego, które stanowi podstawę stylu literackiego (Ланьлань 2013: 179–180; Синелева 2020: 198). Adresaci tekstu naukowego i literackiego są różni. Uważa się, że tekst literacki, priešingai nei mokslinio, teksto skaitytojas tą patį terminą neišvengiamai sumówiąc w sposób uproszczony (Самохина 2011: 170, 171). Dla czytelnika termin w tekście literackim może być nieznany, wówczas jego rozszyfrowanie pomaga uzyskać nowe informacje. W tym przypadku termin pełni funkcję kognitywną (zob. Лобанов 2008: 77; Самохина 2011: 207; Смирнова 2012: 158; Немыка, Пешков 2015: 251; Бобырева 2016: 123; Воскресенская 2016: 355; Рахимова 2017: 66, 68; Шамсеева 2018: 117). Kiedy termin trafia do tekstu literackiego, nie tylko sam się zmienia, lecz często zmienia również ten tekst (Александровна, Халифовна, Руслановна 2015: 218). Jakiż jest cel używania terminów w tekście literackim? Twierdzi się, że terminów używa się w celu stworzenia tła naukowego (Жидкова 2007: 88; Матвеева 2012: 150; Шамсеева 2018: 117). Zdaniem Anastasiji Sinelewej jest to podstawowa funkcja terminu w tekście literackim (Синелева 2020: 194). Pisarze świadomie używają terminów w swoich utworach – często chcąc jak najdokładniej opisać określone cechy przedmiotów, działań lub zjawisk, o których opowiadają, albo zawód bohaterów i dziedzinę ich działalności (w języku takich bohaterów występuje wiele leksyki specjalistycznej). Poza 4 pod koniec XX wieku uważano, że konotacja emocjonalno-ekspresywna w języku nauki i terminologii w ogóle nie jest właściwa. Jednak później zaczęto wysuwać myśl, że język nauki nie jest całkowicie neutralny stylistycznie, że występują w nim swoiste cechy konotacji emocjonalno-ekspresywnej. Konotacja mówiona jest potrzebna dla skuteczności języka naukowego – naukowiec nie może jedynie stwierdzać faktów, lecz musi je także oceniać. W terminologii obrazowości najczęściej nie unika się wtedy, gdy dąży się do uwydatnienia dystynktywnej (rozróżniającej) funkcji terminów, gdy za cechę rozróżniającą przyjmuje się wrażenie badacza, jakie wywiera na nim nazywana roślina lub zwierzę, albo subiektywnie oceniane właściwości którejś rośliny lub zwierzęcia (np.: paproć grzebieniasta (Dryopteris cristata), storczyk wojownik (Orchis militaris), goździk wspaniały (Dianthus superbus), wełnianka smukła (Eriophorum gracile)). Takie terminy są obrazowe, a ich obrazowość jest celowo tworzona w języku naukowym. W innych przypadkach obrazowość zostaje przeniesiona do języka naukowego z języka ludowego (przez terminologizację wyrazistych nazw), np.: rojnik (Sempervivum), łezki zajęcze (Briza media)). A zatem jedne terminy zyskują konotację emocjonalno-ekspresywną wraz z terminologizacją, inne zaś nie tracą jej wskutek terminologizacji, ponieważ zmienia się jedynie ich znaczenie leksykalne, zyskując semy terminologiczne to, pisarze używają terminów (Gaivenis 2002: 44–46). Artykuły / Articles 71 Medicinos terminai grožiniame tekste również dlatego, aby czytelnik mógł lepiej zrozumieć i wyobrazić sobie miejsce i czas wydarzeń oraz okoliczności, ocenić i odczuć te wydarzenia, o których się pisze. Dla pisarza jest to także doskonała możliwość zademonstrowania swojej erudycji, znajomości danej dziedziny, pokazania, jak głęboko zna to, o czym pisze (Самохина pojawienie się w tekście utworu literackiego jest najczęściej 2011: 173; Тамбиева, Текеева 2019: 238). Apskritai daugeliu atvejų terminų przewidywalne, ponieważ sam temat i fabuła utworu są w jakiś sposób związane z naukową lub techniczną sferą działalności człowieka (Самохина 2011: 171; Самохина 2011: 209; Бобырева 2016: 123; terminy pomagają ujawnić ideę utworu (Жидкова 2007: 86; Глазкова 2008; Немыка, Пешков 2015: 251). Są Якунина 2018: 579). Terminų vartojimas grožinėje literatūroje yra stilistiškai pateisinamas, nes one środkiem rozwiązywania artystycznych zadań autora (Бобырева 2016: 123). Terminy uzupełniają arsenał językowych środków obrazowania utworu literackiego (Мухамеджанова 2015: 174; Немыка, Пешков 2015: 251). Jako obrazowe i ekspresywne elementy języka utworu literackiego pomagają tworzyć charakterystykę językową i portretową bohaterów oraz ich otoczenia, efekt komiczny, nadają narracji wyrazistość i oryginalność (Жидкова 2007: 88; Мухамеджанова 2015: 175; Немыка 2015: 180–181; Немыка, Пешков 2015: 251). Terminy wzmacniają również poznawcze znaczenie utworu, ponieważ pozwalają pisarzowi precyzyjnie odtworzyć za pomocą słowa życie zawodowe bohaterów, charakteryzują ich jako profesjonalistów w swojej dziedzinie (Немыка, Пешков 2015: 251; Сергеева 2018: 293; por. także Якунина 2018: 577), a także nadają opisywanym wydarzeniom realizm (Воскресенская 2012: 137; 2015: 45). Mówiąc o funkcjonowaniu terminu w tekście literackim, nie można pominąć zjawiska determinologizacji5. Czy termin, który trafił do powszechnego użycia, nadal pozostaje terminem? Czy nie traci on swoich najważniejszych cech, gdy zaczyna być używany w języku ogólnym? Zdaniem Walerii Danilenko jest to kwestia bynajmniej nie bezsporna (Даниленко 1977: 5–6). Determinologizacja wiąże się z jakościowymi zmianami terminu. Jest rozumiana jako stopniowy, powolny i długotrwały proces, w którym termin wychodzi poza granice systemu terminologicznego, traci związek z pojęciem (upraszcza się ono, staje się zrozumiałe dla niespecjalistów), jednoznaczność i precyzję, traci swoje specjalne znaczenie i zyskuje nowe cechy (Суперанская, Подольская, Васильева 1989: 133, 5 Kazimieras Gaivenis na określenie tego zjawiska używał terminu determinizacija (Gaivenis 1997: 6), Regina Kvašytė – determinizavimas 135–136; Собянина 2011: 22). (Kvašytė 2005: 29). Więcej o determinologizacji zob. Татаринов 2006: 47; Середюк 2013: 150–155; Salamakha 2017: 70–71; Mincu 2018: 32–33; Humbert-Droz, Piction, Candamines 2019: 2–5; Константинова 2019: 83–88). Autorka niniejszego artykułu w swojej pracy używa terminu determinologizacja. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Determinologizacja może przebiegać w dwóch etapach. W pierwszym etapie termin zostaje wprowadzony do języka ogólnego w postaci słowa mającego znaczenie terminologiczne. W drugim etapie, już w języku ogólnym, następuje przeniesienie znaczenia tego słowa i pojawienie się słowa pospolitego (często metafory). Termin, który wyszedł poza granice swojej dziedziny funkcjonowania, niekoniecznie przechodzi przez oba etapy. Pierwszy etap, w którym termin przekracza wspomnianą dziedzinę, nie zmieniając swojego znaczenia, może być jedynym (Синелева 2020: 198). Valentina Sobianina wyróżnia dwa główne kierunki determinologizacji. W pierwszym przypadku termin nazywa specjalny denotat, jednak sfera użycia tego terminu rozszerza się, występuje on w języku niespecjalistów, jest używany w języku mówionym, publicystyce, literaturze pięknej itd., a zatem zachodzi uproszczenie struktury semantycznej terminu (częściowa determinologizacja6). W drugim przypadku specjalny denotat zostaje zastąpiony niespecjalnym i tworzona jest nowa, przenośna, wartość znaczeniowa na drodze skojarzeń i analogii (Бычкова 2011: 45; Собянина 2011: 24). Determinologizacja7 opiera się na metaforycznym przewartościowaniu terminu, jednak z drugiej strony samo to nie zawsze świadczy o tym, że termin uzyskuje przenośne znaczenie, które z kolei prowadzi do determinologizacji, gdyż termin we wspomnianym znaczeniu może zostać użyty przypadkowo (okazjonalizm autorski) (Бычкова 2011: 461). Klasyfikacje terminów w tekście literackim. Można byłoby wyróżnić cztery klasyfikacje terminów w tekście literackim. W pierwszej klasyfikacji terminy dzieli się na dwie grupy w zależności od tego, w jakich znaczeniach są używane w tekście, tj. na terminy o znaczeniu dosłownym i terminy o znaczeniu przenośnym (Маджаева 2020: 37). W drugiej klasyfikacji wyróżnia się trzy grupy terminów, tj. terminy dzieli się na podstawie zakresu ich użycia: terminy szeroko stosowane, terminy specjalistyczne i terminy wysoce wyspecjalizowane (Жидкова 2007: 84; Жидкова 2008: 4). Trzecia i czwarta klasyfikacja są bardzo podobne. W tym przypadku terminy dzieli się ze względu na to, czy mogą być zrozumiałe dla czytelnika, czy też nie, oraz czy autor wyjaśnia terminy, czy też nie. Zatem w trzeciej wyróżnia się cztery grupy terminów: 1. Terminy niewyjaśnione, których znaczenie jest zrozumiałe dla czytelnika. 2. Terminy, których znaczenie jest dla czytelnika niejasne i niewyjaśnione przez autora. 3. Terminai, kurie skaitytojui nesuprantami ir kuriuos autorius paaiškina. 4. Terminy, które są dla czytelnika jasne, ale autor wyjaśnia ich znaczenie (Эфендиева, Джасежева, Хутова 2015: 220–222). W czwartej klasyfikacji również wyróżnia się cztery grupy terminów: 1. Przejrzyste terminy niewyjaśnione – terminy niezrozumiałe dla czytelnika i niewyjaśnione przez autora. 6 Olga Byčkova nazywa częściową determinologizację despecjalizacją (Бычкова 2011: 460). 7 Determinologizacja terminu jest możliwa dopiero po jego despecjalizacji, tj. przejściu terminu do innych stylów (Бычкова 2011: 459). Straipsniai / Articles 73 Medicinos terminai grožiniame tekste 2. Neskaidrūs nepaaiškinti terminai – terminai, kurie skaitytojui nesuprani niewyjaśnione przez autora. 3. Nieprzejrzyste terminy wyjaśnione – terminy niezrozumiałe dla czytelnika i wyjaśnione przez autora. 4. Przejrzyste terminy wyjaśnione – terminy zrozumiałe dla czytelnika, lecz wyjaśnione przez autora (Самохина 2011: 174). Należy powiedzieć, że w artykule dotyczącym terminów medycznych nie podjęto się klasyfikacji, jednak klasyfikacje te wykorzystano do wyjaśnienia cech funkcjonowania terminów medycznych w tekście literackim. Obiektem artykułu są terminy medyczne używane w tekście literackim. Wybranym źródłem jest powieść Noaha Gordona Gydytojas. Uczeń Awicenny. Jest to dzieło amerykańskiego pisarza, przetłumaczone z języka angielskiego na litewski przez Leona Judelevičiusa i wydane w 2020 r. przez wydawnictwo „Alma littera”. Książka przenosi czytelnika do XI wieku. To opowieść o chłopcu Robercie Koulе, który wcześnie odkrywa w sobie powołanie do leczenia ludzi, wyznacza sobie cel zostania lekarzem i wytrwale do niego dąży. Ze świata Anglii rządzonego przez średniowieczne mroki i przesądy R. Koul wyrusza w wędrówkę z przygarniętym przez siebie cyrulikiem chirurgiem i poznaje podstawy leczenia. Usłyszawszy o dokonującym cudów perskim lekarzu Ibn Sinie (Awicennie), wyrusza w długą podróż do krainy, w której muzułmanie przeżywają złoty wiek nauki i kultury. W powieści nie tylko zajmująco opowiedziano historię przemiany głównego bohatera w lekarza i jego przygody, obrazowo opisano kraje i miasta, życie codzienne biedaków oraz przepych władców, lecz także przedstawiono wiele wiadomości z historii i praktyki medycyny, które umiejętnie wpleciono w fabułę powieści (Riaubaitė 2016). Celem artykułu jest wyjaśnienie specyfiki funkcjonowania terminów medycznych w nietypowym dla nich środowisku8 – w tekście literackim. W celu osiągnięcia tego celu postawiono następujące zadania: wyodrębnić zdania, w których używane są terminy medyczne, zwracając uwagę na to, w jakich mikrokontekstach powieści9 występują terminy medyczne i jakie jest ich otoczenie leksykalne, ustalić grupy tematyczne terminów medycznych oraz to, ka terminy medyczne, które trafiły do tekstu literackiego. W artykule wykorzystano metody opisowo-analityczną, kontekstowej analizy interpretacyjnej oraz obliczeniową. Licznie przytoczono jas sudarančių terminų vartojimo dažnumą, išsiaiškinti, kokias funkcijas atliezdania z powieści ilustrujące przedstawione twierdzenia. Każde zdanie 8 Typowym środowiskiem funkcjonowania terminu medycznego jest tekst naukowy, którego cechami stylistycznymi są logika (spójność, koherencja), precyzja rzeczowa, określoność, 9 Za mikrokonteksty uważa się tutaj różne opisane w powieści sytuacje związane z medycyną, na przykład badanie chorego, rozpoznanie choroby, jej opis i leczenie itp. objektyvumas, glaustumas, aiškumas (žr. Pikčilingis 1971: 314–323; Župerka 1983: 102–103). PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV (najczęściej) zapisywane jest w nowym wierszu, a na końcu zdania w nawiasach okrągłych podaje się numer strony powieści. Terminy w zdaniach wyróżniono kursywą (w razie potrzeby pabraukiami) straipsnio autorės. TERMINY MEDYCZNE NOAHA GORDONA W POWIEŚCI LEKARZ. AWICENNY UCZEŃ Z powieści ręcznie wybrano 1556 zdań, w których znaleziono terminy medyczne, tzn. analizowano je w szerszym kontekście. Należy zaznaczyć, że ten ostatni nie jest konieczny do określenia i zrozumienia znaczenia terminów w tekście naukowym, ponieważ termin jest tu używany w taki sposób, aby nie wywoływał żadnych niepotrzebnych skojarzeń i nie był różnie rozumiany, jednak w tekście literackim kontekst odgrywa ważną rolę. Dopiero w kontekście ujawniają się bowiem rozmaite odcienie znaczeniowe słów (a także terminów) oraz dodatkowe konotacje (zob. Pikčilingis 1971: 315; Župerka 1983: 103). Potrzebę terminów w tekście literackim określa tematyka utworu. Na przykład Lubow Woskresenskaja, analizując definicje terminów występujących w tytułach utworów literackich i ustalając rolę tych terminów w ujawnianiu tematu utworów, twierdzi, że tytuł utworu można uznać za jego zwięzły kontekst (Воскресенская 2012: 141). Już sam tytuł wybranej powieści Lekarz. Uczeń Awicenny sygnalizuje temat. Jest nim medycyna. Ta zaś implikuje konieczność użycia terminów medycznych. Bez nich nie sposób wyobrazić sobie narracji, bo jakże pisać o medycynie bez terminów z tej dziedziny. Terminy medyczne w powieści są najczęściej używane przy opisywaniu różnych sytuacji medycznych, tj. przede wszystkim przez autora (narratora), choć oczywiście w pewnym stopniu występują także w języku bohaterów (w mowie bezpośredniej). Można byłoby wyróżnić kilka podstawowych mikrokontekstów, w których używane są terminy medyczne. Przede wszystkim nie można się bez nich obejść, opowiadając o codziennej pracy osób leczących (w powieści są to cyrulicy chirurdzy, lekarze, uczniowie medycyny), Barzdaskutys palietė suodinus riešus ir pirštus, striuku pirštu bakstelėjo į ištinutj. podczas badania chorych i określania ich stanu fizycznego, np.: tę łokieć (88); Spojrzawszy na wyciągnięty palec wskazujący lewej ręki, już silnie zaatakowany przez gangrenę, Rob zaledwie powstrzymał się od westchnienia (139); <...> zbadał pasterza, jego skóra była posiniała, mięśnie twarde i zesztywniałe (402); Wymiotował i miał biegunkę, na przemian trzęsło nim z zimna albo paliła go gorączka (459); Artykuły / Articles 75 Medicinos terminai grožiniame tekste Dręczyła go febra i taka obfitość ropy w klatce piersiowej, że na plecach pojawił się duży, miękki guz (612). Terminy medyczne często stosuje się do określania chorób ludzi, stanów chorobowych i jų požymiams apibūdinti, pvz.: Dżuma zaczyna się od lekkiej gorączki, zaczyna boleć głowa, czasem bardzo silnie. Gdy gorączka znacznie się podnosi, pojawiają się zmiany w pachwinach, pod pachami lub za uszami, które zwykle nazywa się dymienicami (408); Gorączka zaczęła się już dawno – ojciec zaczął wymiotować, dręczył go straszliwy ból po prawej stronie brzucha (458); Pierwszym wyraźnym objawem choroby jest nagły ból brzucha. Ból zwykle jest silny, czasem jednak słabszy. Od czasu do czasu wstrząsają nim dreszcze, częściej pojawiają się nudności i wymioty. Potem podnosi się temperatura, to drugi charakterystyczny objaw (630). Terminologia medyczna jest niewątpliwie potrzebna do opisywania operacji oraz innych manipulacji i interwencji medycznych, np. : Balwierz wyskrobał z rany martwe tkanki, a następnie dokładnie ją obejrzał, żelaznymi kleszczami delikatnie i precyzyjnymi ruchami, raz po raz wyciągając drzazgi i najdrobniejsze odłamki (90); Obciąwszy skórę dookoła palca, odetchnął, osuszył szmatką krew, następnie naciął zdrową część palca z obu stron i ostrożnie odchylił skórę w stronę kostki, pozostawiając dwa płaty (140); Inni chorzy szybko przychodzili jeden po drugim: Rob musiał nastawić zwichniętą kostkę, zabandażować głęboką ranę na ręce dziecka, zadaną sierpem (140–141); Chwyciwszy ranną nogę za kostkę i łydkę, lekarz, zapierając się, zaczął obracać wykrzywioną nogę, próbując ją wyprostować (178); Następnie przesuń ostrze igły w stronę zewnętrznego kącika oka nieco wyżej, lecz równolegle do źrenicy. Wtedy zmętnienie opadnie w dół, pod nią. Jeśli operujesz prawe oko, trzymasz igłę w lewej ręce i odwrotnie (363). Terminy medyczne są niezbędne do przekazywania uczniom medycyny wiedzy z zakresu anatomii człowieka, np. : – Zwróćcie uwagę na kość udową – powiedział Dżalal – to największa i najmocniejsza kość ciała (425); Czy widzicie, jak siedem górnych par żeber jest przymocowanych do mostka za pomocą elastycznych chrząstek? Pozostałe trzy utrzymuje razem tkanka łączna, <...> (425). Z przeanalizowanych mikrokontekstów medycznych wynika, jak pisarz, posługując się podstawowym arsenałem terminologii medycznej, kreśli sugestywny profesjonalny obraz medycyny specialisto kasdienio gyvenimo paveikslą. Ponieważ akcja powieści rozgrywa się w średniowieczu, nie można się obejść bez historycznych terminów medycznych, którymi określano osoby zajmujące się wówczas leczeniem oraz inne osoby związane z medycyną, np.: cyrulik chirurg, akuszerka, znachor, mamka, np. : PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 82 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Jednak gorączka znów zebrała siły i zaatakowała (412); <...>, a potem ból brzucha znów złośliwie dał o sobie znać (608); Zbadam również mocz i będziemy obserwować, czy choroba będzie postępować (695). stworzyć porównanie dla Medicinos terminai grožiniame tekste medicinos tematika vartojami vaizdingam. Tutaj termin pełni dwojaką rolę – jest albo elementem porównywanym, albo porównującym. Można zatem wyróżnić dwa typy porównań. W porównaniach pierwszego typu pojęcie naukowe zostaje scharakteryzowane za pomocą pojęcia potocznego; tutaj specyfika pojęcia naukowego zostaje niejako zepchnięta na drugi plan, natomiast w porównaniach drugiego typu – odwrotnie – pojęcie potoczne zostaje scharakteryzowane za pomocą pojęcia naukowego (Жидкова 2007: 87). W powieści często występują terminy medyczne, najczęściej nazwy organów lub ich części, wchodzące w skład porównań pierwszego typu, np. : Rodząc, zawsze modliła się do świętej od swojego imienia, a święta Agnieszka pomagała, lecz tym razem cały świat był jednym nieustępującym bólem, a dziecko w łonie – niczym ogromny korek (15); Po nim Rob przez zasłonę wprowadził krępego, łysiejącego mężczyznę o oczach bladych jak mleko (108); Jelita były różowe jak barwione jajko wielkanocne, krew jaskrawoczerwona (133); Po dłuższej chwili przez mięśnie brzucha poczuł, jak duża, miękka niczym gąbka macica kurczy się w niewielką twardą kulkę (170); <...> choroba morska znów powitała Roba niczym starego przyjaciela (307); <...> wyczuwał uderzenia pulsu, słabe i trzepoczące niczym skrzydła ptaszka uwięzionego w sieci (412); Brzuch po prawej stronie wydawał się twardy jak deska (459); Wyraźnie dostrzegł kilka różowawych przewodzików mlecznych, łączących się przy brodawce sutkowej; były niczym odnogi rzeki zbiegające się przy ujściu (511); Gdy zwierzę nastąpiło, jego ramię trzasnęło jak patyk, <...> (518); Rob pracował cierpliwie, rozcinając mięśnie, rysując je jak druty albo sploty lin (631); W nocy rozciął szczątki starca, chcąc dowiedzieć się, co wywołało tak spokojną śmierć, i zobaczył, że tętnica odżywiająca serce i dolną część ciała jest wyschnięta i skurczona jak badyl (632); <...> narysował wnętrzności w wydętym brzuchu niczym odwrócony kielich, chroniący rosnące w nim życie (632); Jego szczęki były zaciśnięte, usta pełne spienionej śliny, która niemal nie przedostawała się przez zaciśnięte zęby, a ciało wygięte jak napięty łuk – brzuch uniesiony ku górze, do łóżka przylegały tylko pięty i głowa (674). Znaleziono terminy medyczne występujące we frazeologizmach, np.: <...> nawet z zazdrością wziął na ząb przewodniczącego, lekarza na królewskim dworze, Draifilda, <...> (667), Straipsniai / Articles 83 Medicinos terminai grožiniame tekste albo będące składnikami innych obrazowych powiedzeń, np.: – Widocznie nie byłeś w mieście przez ostatnie parę lat, kiedy szalała różyczka ospy? (124); <...>, jechali do zagrody na wzgórzu, w której unosił się zapach choroby, – tam ze śmiercią zmagała się żona Ostrika, Ardisa (704). Zatem po omówieniu pięciu ostatnich przypadków użycia terminów medycznych nasuwa się pytanie – czy można twierdzić, że wszystkie wymienione tu terminy uległy determinologizacji? Czy na przykład przymiotniki ostry (ostre kłucie), kościsty (koścista klatka piersiowa) itp., czasowniki żreć (dżuma pożera), atakować (choroba zaatakowała) itp. eliminują denotaty terminów kłucie, klatka piersiowa, dżuma, choroba? W tym przypadku najprawdopodobniej można by mówić o częściowej determinologizacji, czyli despecjalizacji, innymi słowy, terminy medyczne, choć używane także w innej, nienaukowej sferze, nazywają denotaty specja lne, jednak w otoczeniu kontekstowych partnerów rozumiane są prościej niż w zwyczajowym środowisku ich funkcjonowania. W tekście naukowym termin medyczny nie może być zastąpiony innym słowem, z wyjątkiem przypadków absolutnej synonimii, na przykład próchnica i próchnienie, epilepsja i padaczka, kościotrup i szkielet, osierdzie i osierdzie. Czym innym jest tekst literacki. Tutaj termin zyskuje większą swobodę, staje się bardziej ruchliwy semantycznie. W powieści terminy medyczne bywają zastępowane innymi słowami lub połączeniami wyrazowymi języka ogólnego. Na przykład zamiast terminu wody płodowe używa się rodzimego ocean, np. : Agnesė pridėjo dłoń do brzucha i poczuła, jak wierci się dziecko, unosząc się w swoim oceanie między jej lędźwiami (13). Choć występuje również termin wody płodowe, np. : Przed urodzeniem Any Marii i po nim kilka razy poroniła, lecz zarówno Džonatan, jak i dziewczynka, gdy tylko odeszły wody, wydostawali się z jej ciała łatwo, niczym gładkie nasionka niepostrzeżenie wymykające się między palcami (15). Penis mężczyzny (łac. penis) nazywany jest kolcem, przedmiotem, np.: <...> przypomni sobie, jak gorący i cudowny kolec jej męża łączy ich oboje, gdy pozwala mu wejść w głąb swojego ciała (506); Przedmiot Alo, zamiast sterczeć prosto niczym patyczek, był mocno pochylony, <...> (581), arba eufemizmu, pvz.: Prawdopodobnie miało to związek z jego obrzezanym fiutem (256); Fiut wyglądał na mniejszy od Roba i ciemniejszy (580). Specjalista chirurgii określany jest terminem chirurg, jednak czasami zastępują go takie obrazowe określenia, jak znawca kości, naprawiacz kości i kończyn, np. : <...> Rob ponownie przeszedł przez cały szpital, tylko tym razem za hakimem Dżalalem ul Dinem, znawcą kości i naprawiaczem kończyn; jego pacjenci leżeli owinięci sznurami, <...> (364); Rob nie zrozumiał, lecz znawca PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 84 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Dėl tokios gausybės anatomijos ir gydymo klaidų kaulų žinovas Džalalas būtų sukości wesoło mrugnął (616); wzniecając prawdziwą burzę (674). Użycie przyrostków zdrobniałych w tekście literackim uważa się za jeden ze środków stylistycznych. Terminy z tymi przyrostkami w takim tekście mogą być używane nie tylko do określenia pojęcia, innymi słowy, nie przekazują żadnej oceny, lecz także do wyrażania określonych odcieni emocjonalnych (zob. Маджаева 2020: 39; Ланьлань 2013: 181). Jednakże takie przyrostki nie mają wpływu na treść znaczeniową terminu (Жидкова 2007: 86–87). omawiane derywaty deminutywne najczęściej nazywają tę samą rzecz co ich wyrazy bazowe, z tym że nazywany przedmiot jest zazwyczaj mniejszy od przedmiotu tego samego rodzaju oznaczanego przez wyraz bazowy (zob. Keinys 2005 [1975]: 65). Terminy medyczne z przyrostkami zdrobniałymi występują również w analizowanej powieści. Takie terminy nie mają żadnych dodatkowych konotacji, np. : Wilhelm Stuart stracił apetyt, jego buzia wyglądała na coraz bardziej spiczastą, a oczy – większe (210); – Angina ropna – powiedział w końcu Feraton, wskazując białe ranki w ciemnoczerwonym gardle ojca (26); Tym razem pokazał nowe narośle, które wyrosły w pachwinach (243); Według głównego lekarza początkowo powstały guzek zamienia się w małe serduszko; potem pojawia się drugi guzek, z którego rozwija się wątroba; w trzecim etapie powstają wszystkie pozostałe najważniejsze organy (508); Przyszło mu leczyć człowieka, którego w szyję ugryzł osioł, nacinać niejedną czyrakową zmianę, nastawiać zwichnięty nadgarstek, przywracać na miejsce kosteczki złamanego palca (673). Jak już pisano, najczęściej terminy medyczne w powieści są używane w bezpośrednich znaczeniach terminologicznych, odnotowano jedynie parę metafor terminów medycznych. Choroba zakaźna pestis w powieści, oprócz bezpośredniego znaczenia terminu dżuma, nazywana jest także terminem o znaczeniu przenośnym czarna śmierć, który nadaje tekstowi obrazowości i żywości, np. : <...> vyriausiasis gydytojas paskelbė siunčiąs juos į Anšaną kovoti su juodąja mirtimi, <...> (397); Ponieważ czarną śmierć może wywołać zakażenie przenoszone drogą powietrzną i rozprzestrzeniane przez opary rozkładu, sądzę, że zarówno przy chorych, jak i przy zdrowych powinniście rozpalać jak największe stosy pachnących drzew (397); <...> gdy wybuchła czarna śmierć, z każdych pięciu opiekujących się chorymi tojų keturi patys užsikrėtė ir mirė (401); lekar- <...>, jak najszybciej wynieśliśmy te zwłoki za miasto i spaliliśmy je, ale było już za późno, czarna śmierć pojawiła się także u nas (403); występuje Tas pats pasakytina ir apie terminą mirtis, kurį keliais atvejais pakeičia vaizmetafora animistyczna, np. : Próbuje przechytrzyć przeklętego Czarnego Rycerza (582); Artykuły / Articles 85 Medicinos terminai grožiniame tekste I pojął, że walcząc z przeklętym Czarnym Rycerzem, walczy, aby sam przetrwać (665). W naukowym tekście medycznym zwyczajowo obok terminów podaje się ich łacińskie odpowiedniki. W powieści również pojawił się taki naukowy wtręt, gdy obok litewskiej nazwy organu dopisano jej łaciński odpowiednik, np. : Wie to każdy rzeźnik, ponieważ codziennie widzi, gdzie znajdują się nerki, widzi moczowód prowadzący od każdej nerki do pęcherza moczowego (zwany ureter13), więc analizując taką anatomię, rozumie ich przeznaczenie i wykonywaną pracę (385). Większość terminów medycznych używanych w powieści jest zrozumiała dla czytelnika niemającego wykształcenia medycznego. Ich autor zazwyczaj ich nie wyjaśnia. A jeśli termin jest wyjaśniany, to najczęściej w prosty, potoczny, choć także obrazowy sposób, np. : Serce – pompa tłocząca krew (566). Jednym ze sposobów, za pomocą którego autor wyjaśnia czytelnikowi niejasne terminy w tekście literackim, jest wyjaśnienie znaczenia terminu nieprzejrzystego na podstawie innych znajdujących się obok terminów, które z kolei są mniej lub bardziej jasne (zob. Самохина 2011: 165). W powieści kilka zapożyczonych terminów medycznych wyjaśnia się za pomocą synonimów, tj. ich litewskich odpowiedników, np. : Dlatego dawni perscy lekarze nazywali tę chorobę nazul-i-ab, inaczej – „odpływem wód”. Nazwa ta później uprościła się do „choroby wodospadu”, czyli katarakty (362–363); Rob poczuł się nieswojo, przypomniawszy sobie koniuszego, który zmarł na opistotonus,<...> (674); <...>; był to opistotonus, skurcz wsteczny (674). Pojawiło się kilkanaście terminów medycznych lub złożonych terminów medycznych; nadają one nų, kurie eiliniam skaitytojui gali būti neaiškūs, tačiau autorius jų neaiškina, ir opowiadaniu tajemniczość, np.: – Zapalenie ropne o charakterze przejściowym (26); Wychodząc, zostawił małą buteleczkę z mieszaniną płynnego kalomelu i węgla trzcinowego; dostawał gorączki (99); <...> (26); Barzdaskučiui reikėjo portulakų, užpiltos Ypatinguoju jos stabdydavo ir slopinPotrafię odciąć zraniony palec, aby kikut wyglądał jak Baigiantis jo mokslo laikui, kiekvienas mokės atlikti flebotomiją, prideginti, najprzyzwoiciej (184); nacinać tętnice i usuwać zaćmę (193); <...> we wnętrznościach znajduje się bubon (194); 13 Kursywą w oryginale. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV <...> serce; pracuje ono niczym nieustannie zaciskająca się pięść, podczas skurczu wypychająca krew, następnie rozluźniająca się i podczas rozkurczu ponownie napełniająca się krwią (495); Odwiedzał ich przez trzy dni z rzędu, podawał zarówno nasiona wróblaruty, jak i sagapenum, i przecier Ibn Siny, lecz nie zauważył żadnego skutku, <...> (574); Do wina Kasima, czerwonego, dosypawszy opium i buingu, pospieszył do chorego (618); Przypadki perforującej dolegliwości brzusznej obserwowano sześciokrotnie, wszyscy chorzy zmarli (630); Nastał właśnie czas, gdy zaczyna szaleć krup, a Robowi przydałyby się teraz perskie substancje lecznicze <...> (669). Za centralny termin medyczny powieści można uznać lekarza. Zresztą występuje on także w tytule powieści. Termin ten używany jest najczęściej – odnotowano ponad 300 przypadków jego użycia (liczbę użyć innych terminów medycznych w powieści zob. w tabeli 1). Kontekstowymi partnerami słowa lekarz są wyrazy o dwojakich – najczęściej pozytywnych i negatywnych – konotacjach, np.: <...> toteż w chwili słabości wezwał prawdziwego lekarza <...> (25); <...> – Tylko że źle, – zirytował się, – że takiemu zdolnemu lekarzowi w żaden sposób nie udaje się pomóc mi pozbyć się bólu kości i stawów, <...> (175); Robas mgliście przypomniał sobie, że Brzytwa mówił o słynnym lekarzu Adoilesentolu <...> (191); Czy gdzieś jest jakiś wielki lekarz, który mógłby mu pomóc (238); <...>, ale on jest – wspaniałym lekarzem, <...> 420); <...>, szanowanym i dobrze prosperującym lekarzem, <...> (423); – Jesteś wspaniałym lekarzem, Jese, <...> (446); Jednak jesteś uczciwym i szanowanym człowiekiem, a do tego niezwykłym lekarzem (490); <...> najlepszym sposobem na zostanie znanym lekarzem – jest wygrać czatir (495); Ibn Sina był najwybitniejszym lekarzem w kalifatach Wschodu i Zachodu, <...> (513); Największego i najwspanialszego lekarza, któremu nie ma równego na całym świecie (637); Z czasem obaj zrozumieli, że władca nic nie zrobi, chociaż książę książąt lekarzy jest wybitnym człowiekiem, a Karim – ulubieńcem szacha (590); <...> przełożony bramy Ibn Sina okazał zwyczajny szacunek księciu lekarzy, przeplatając [go] dostojnikami, ponieważ łupi jak nikt inny (66); Wszyscy mówią, <...> (590); <...> Virš šitų apgailėtinų žmogelių – raudonskruosčiai pasipūtę gydytojai, besirūże ta nauka do niczego się nie nadaje, a ci, którzy ją ukończyli, są nieudolnymi lekarzami (109); Oczywiście wśród Żydów zdarzali się prawdziwi tępacy, którzy później zostawali kiepskimi lekarzami, <…> (514); Girdėjau kalbant, kad gydytojas raganius gali taip paveikti ligonį, kad iš burnos zaczyna wydobywać się piana i sztywnieje jak martwy (674). W otoczeniu takich partnerów kontekstowych ujawniają się sprzeczne poglądy na zawód lekarza w owych odległych czasach. Artykuły / Articles 87 Medicinos terminai grožiniame tekste 1 LENtELė . Liczba użyć terminów medycznych w powieści Termin medyczny Liczba użyć gydytojas 384 ligonis 202 ligoninė 64 liga, kūnas, barzdaskutys chirurgas 61 medicina 56 skausmas 50 vaistas 42 ranka 38 kraujas 37 pilvas 36 žaizda 33 akis 32 maras 31 chirurgas 30 kaulas, koja 25 oda, karštinė 24 gydymas 20 ... mniej niż 20 Kończąc, można zgodzić się z myślą, że artystyczny dyskurs medyczny nie może obyć się bez terminów ukazujących obraz zawodowego i językowego świata specjalisty medycznego w sposób ciekawszy i głębszy (Маджаева 2020: 39), a także dokładniej, bardziej realistycznie i przekonująco. Chociaż badanie przeprowadzono na podstawie jednego źródła, to jednak ujawniły się pewne podstawowe tendencje funkcjonowania terminu medycznego w tekście literackim. Mogą one zostać potwierdzone albo obalone, uzupełnione albo skorygowane w dalszych badaniach tego kierunku. WNIOSKI PODSUMOWUJĄCE 1. Zapotrzebowanie na terminy medyczne, ich pojawienie się i nieuchronna konieczność w utworze literackim są uwarunkowane tematyką tego utworu. Terminy medyczne w powieści Lekarz. Uczeń Awicenny są najczęściej używane do opisywania różnorodnych sytuacji medycznych, ukazujących codzienną pracę lekarzy i jej specyfikę. Terminy medyczne PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV nadają opowieści naukową sugestywność i realizm. Tworzą profesjonalne, medyczne środowisko i je charakteryzują, stając się tym samym środkiem realizacji ideowego zamysłu pisarza, odzwierciedleniem stanu zdrowia i spraw medycznych przedstawianej epoki historycznej – średniowiecza. 2. Wyodrębniono cztery główne mikrokonteksty powieści, w których używane są terminy medyczne: badanie chorych i określanie ich stanu fizycznego, charakterystyka chorób, stanów chorobowych i ich objawów, opis operacji oraz innych manipulacji i interwencji medycznych, przekazywanie wiedzy anatomicznej. 3. Wyodrębniono dwie grupy terminów medycznych używanych w powieści: właściwe (naukowe) terminy medyczne, nazywające przede wszystkim pojęcia anatomiczne i kliniczne, oraz niewłaściwe terminy medyczne, czyli pseudoterminy, które jedynie w przybliżeniu oznaczają pojęcia medyczne. Te ostatnie również odgrywają w powieści znaczącą rolę, ponieważ odzwierciedlają przedstawianą epokę, gdy większość chorób nie była jeszcze zidentyfikowana, dlatego opisywano je w sposób opisowy; na przykład zapalenie wyrostka robaczkowego (apendicitis) w powieści nazywane jest dolegliwością boku, dolegliwością brzucha, niedomaganiem brzucha, chorobą brzucha, dolegliwością jelita grubego, chorobą boku, dolegliwością boku brzucha, chorobą boku brzucha. 4. Pod względem tematycznym terminy medyczne użyte w powieści tworzą 7 najważniejszych grup: części ludzkiego ciała, organy i ich części, choroby, stany chorobowe i ich objawy, leki, substancje lecznicze i materiały opatrunkowe, urządzenia, narzędzia i przyrządy medyczne, osoby uczestniczące w procesie leczenia, placówki i pomieszczenia medyczne, procedury medyczne, manipulacje i interwencje. Można zatem powiedzieć, że pisarz przedstawia czytelnikowi cały arsenał terminologii medycznej. 5. W przeciwieństwie do tekstu naukowego, w którym termin jest jednofunkcyjny, w tekście literackim charakteryzuje się wielofunkcyjnością. 5.1. Główną funkcją terminów medycznych pełnioną w powieści jest funkcja nominatywna (nazywająca), tzn. najczęściej są one używane w swoim bezpośrednim, terminologicznym znaczeniu, podobnie jak w tekście naukowym, i nie mają żadnych dodatkowych odcieni emocjonalnych, wartościujących itp., innymi słowy, są stylistycznie neutralne. 5.2. Inną ważną funkcją terminów medycznych pełnioną w powieści jest funkcja t. y. terminai padeda kurti tikroviškus gydytojo kasdienio darbo paveikslus. obrazowa, 5.3. Większość terminów medycznych jest jasna i zrozumiała dla czytelnika niemającego wykształcenia medycznego. Niejasnych terminów medycznych było tylko kilka. W tym przypadku terminy te pełnią funkcję poznawczą, ponieważ wyjaśnianie ich znaczeń pomaga uzyskać nowe informacje medyczne. 5.4. W powieści stosunkowo niewiele jest terminów medycznych pełniących funkcję emocjonalno-ekspresywną, czyli najważniejszą funkcję tekstów stylu artystycznego. Należy jednak powiedzieć, że funkcja ta jest im właściwa tylko wtedy, gdy terminy są używane w tekście nie samotnie, lecz wraz siais būdvardžiais, dalyviais. Ypač medicinos terminus suasmenina, sugyvina Straipsniai / Articles 89 Medicinos terminai grožiniame tekste ze swoimi kontekstowymi partnerami – różnymi określającymi, wartościującymi czasownikami, które z kolei same mają zależnych kontekstowych partnerów (najczęściej przysłówki). Zdarzają się terminy medyczne, najczęściej nazywające organy lub ich części, wchodzące w skład takiego semantycznego środka stylistycznego, jak porównanie. 5.5. Należy wspomnieć jeszcze o jednej funkcji terminów medycznych – edukacyjnej. Terminy medyczne, spójnie wplecione w tekst artystyczny i stawszy się nieodłączną częścią świata obrazów i emocji, dostarczają czytelnikowi również wiedzy z zakresu historii medycyny lub ją pogłębiają, a także rzeczowo go dokształcają. 6. Przeprowadzone badanie zasadniczo obala twierdzenie, jakoby termin, który trafił do niewłaściwego dla siebie otoczenia (tekstu artystycznego), ulegał determinizacji. Przejawy tego zjawiska w badanej powieści, z wyjątkiem pojedynczych przypadków metaforyzacji, są rzadkie, ponieważ terminy medyczne najczęściej precyzyjnie nazywają pojęcia, nie tracąc swoich znaczeń terminologicznych, tj. zachowują przejrzystą strukturę semantyczną. Nieco częstsze są częściowo determinologizowane, czyli despecjalizowane, terminy medyczne. ŹRÓDŁO Noah Gordon. Lekarz. Uczeń Awicenny. Z języka angielskiego przełożył Leonas Judelevičius, Wilno: Alma littera, 2020. LITERATŪRA Gaivenis Kazimieras 1997: Terminizacija ir determinizacija. – Terminologija 4, 4–7. Prieiga internete: http://journals.lki.lt/terminologija/article/view/804/895. Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: LKI leidykla. Humbert-Droz Julie, Piction Aurélie, Condamines Anne 2019: How to build a corpus for a tool-based approach to determinologisation in the field of particle physics. – Research in Corpus Linguistics 7, 1–17. DOI 10.32714/ricl.07.01. Prieiga internete: https://archive-ouverte.unige.ch/unige:126482. Keinys Stasys 2005 [1975]: Priesaginė lietuviškų terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 21–76. Kvašytė Regina 2005: Mokomasis terminologijos žodynėlis, Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla. Mincu Eugenia 2018: Sistemul terminologic medical: modelare şi remodelare. – Philologia LX, 30–36. Prieiga internete: https://ibn.idsi.md/sites/default/files/imag_ file/30-36.pdf. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Mitkevičienė Asta 2020: Terminy w internetowych mediach (badanie rozpomas). – Terminologija 27, 108–127. Pikčilingis Juozas 1971: Stylistyka języka litewskiego 1, Wilno: Mintis. Riaubaitė Šarūnė 2016: „Gydytojas. Uczeń Awicenny” zabierze do tajemniczych światów XI wieku. Dostęp online: https://www.15min.lt/kultura/naujielius-286-722622?copied ). na/literatura/gydytojas-avicenos-mokinys-nukels-i-paslaptingus-xi-amziaus-pasauSalamakha M. Ya. 2017: Nomination secondaire comme moyen de formation des termes anglais de l’environnement. – Nauka i Edukacja — Nowy Wymiar. Filologia V (32), zeszyt: 122, 70–73. Dostęp online: https://seanewdim.com/uploads/3/4/5/1/34511564/m._ ya_salamakha_secondary_nomination_as_the_way_of_english__environmental_ term-formation.pdf. Župerka Kazimieras 1983: Stylistyka języka litewskiego, Vilnius: Mokslas. Župerka Kazimieras 2000: Terminy językoznawcze w publicystyce. – Darbai ir dienos 24, 75–182. Dostęp online: http://donelaitis.vdu.lt/publikacijos/zuperka. Багиян Александр Ю. 2014: Детерминологизация как результат размытости границ между специальной и общеупотребительной лексикой. – Филологические nauki. Zagadnienia teorii i praktyki 7–2(37), Tambow: Gramota, 28–33. Dostęp online: https://elibrary.ru/download/elibrary_21587875_75452096.pdf. Баранова Ирина А. 2010: Литература и медицина: трансформация образа врача в w literaturze rosyjskiej XIX wieku. – Biuletyn Samarskiej Akademii Humanistycznej. Serija: Философия. Филология 2(8), Самара: Самарская гуманитарная академия, 186–194. Dostęp online: https://elibrary.ru/download/elibrary_16753803_39260384.pdf. Беглова Елена И. 2018: Детерминологизация как лексический процесс в русском w języku literackim końca XX–XXI w. – Język rosyjski w słowiańskiej międzykulturowej коммуникации. Сборник научных трудов по итогам международной научной конференции, посвящённой 75-летию со дня рождения доктора филологических наук, профессора К. А. Войловой, отв. ред. О. В. Шаталова, Москва: Московский państwowy uniwersytet obwodowy, 30–35. Dostęp online: https://elibrary. ru/download/elibrary_35148088_93354318.pdf. Бобырева Наталья Н. 2016: Художественные функции шахматной терминологии в романе В. Набокова „Защита Лужина“. – Филология и культура 4(46), Казань: Казанский (Приволжский) федеральный университет, 123–128. Prieiga internete: https://elibrary.ru/download/elibrary_27530703_10169961.pdf. Бычкова Ольга Н. 2011: Детерминологизация как функциональнокоммуникативная трансформация термина. – Язык. Текст. Дискурс 9, Ставрополь: Straipsniai / Articles 91 Medicinos terminai grožiniame tekste Północnokaukaski Uniwersytet Federalny, 458–462. Dostęp online: https:// elibrary.ru/download/elibrary_21188095_19170510.pdf. Воскресенская Любовь И. 2012: Роль терминов в заголовках произведений на английском языке. – Омский научный вестник 5(112), Омск: Омский государственный технический университет, Омский государственный университет susisiekimo kelių, 137–141. Dostęp online: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_18425202_27156197.pdf. Воскресенская Любовь И. 2015: Социолингвистические функции научнотехнических терминов в романе А. Кронина „Цитадель“. – Филологические науки. Zagadnienia teorii i praktyki 1–2(43), Tambow: Gramota, 45–48. Dostęp online: https://elibrary.ru/download/elibrary_22662412_94875924.pdf. Воскресенская Любовь И. 2016: Семантическое и функциональное тождество технических терминов в научном и художественном дискурсе. – Омские социальноhumanitariniai skaitymai. Materiały IX Międzynarodowej Naukowo-Praktycznej конференции. Министерство образования Омской области; Омское отделение Российского общества социологов; Омский государственный технический университет, Омск: Омский государственный технический университет, 352–356. Dostęp online: https://elibrary.ru/download/elibrary_26729900_54089181.pdf. Воскресенская Любовь И. 2017: Полифункциональность научно-технических терминов в англоязычной художественной литературе. – Омские социальноhumanitariniai skaitymai 2017. Materiały X Międzynarodowej Naukowo-Praktycznej конференции, отв. ред. Л. А. Кудринская, Омск: Омский государственный technikos universitetas, 259–263. Dostęp online: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_29667141_69625222.pdf. Гаврилова Инеса А., Клестер Анна М. 2020: Терминологизация, детерминологизация и ретерминологизация специализированного слова (на примере немецких специализированных языков). – Язык науки и техники šiuolaikiniame pasaulyje. Materiały IX Międzynarodowej Naukowo-Praktycznej конференции, Омск: Омский государственный технический университет, 24–30. Dostęp online: https://elibrary.ru/download/elibrary_44079928_28878304.pdf. Глазкова Валерия С. 2008: Функционально-стилистические особенности терминов в художественной литературе (на примере романа Е. Замятина „Мы“). Dostęp online: https://urok.1sept.ru/articles/511969. Головина Елена В. 2019: Семантические особенности специальной лексики w utworze „The Moon Is a Harsh Mistress” R. Heinleina. – Nauki filologiczne. Zagadnienia teorii i praktyki 12(1), Tambow: Gramota, 93–98. Dostęp online: https://elibrary.ru/download/elibrary_36690274_39548776.pdf.