Footprints of Language Contacts in the Present-day Vilnius County Hydronyms and Oikonyms: the Impact of Slavic Languages on Lithuanian Toponymy

Straipsniai / Articles 219 PAVEL SKORUPA Lietuvių kalbos institutas ORCID id: orcid.org/0000-0003-3903-7006 Dziedziny badań: toponimia, onomastyka kognitywna, semantyka kognitywna. DOI: doi.org/10.35321/all85-12 ŚLADY JĘZYKA KONTAKTY WE WSPÓŁCZESNYMOKRĘGU WILEŃSKIM HYDRONIMY I OIKONIMY: WPŁYW JĘZYKÓW SŁOWIAŃSKICH NA JĘZYK LITEWSKI TOPONIMIA Kalbų kontaktų pėdsakai dabartinės Vilniaus apskrities hidronimuose ir oikonimuose: slavų kalbų įtaka lietuvių toponimijai ADNOTACJA Niniejsze badanie stanowi próbę określenia wpływu języków słowiańskich (rosyjskiego, białoruskiego, polskiego) na toponimię okręgu wileńskiego na poziomie formowania nazw. Zidentyfikowano następujące cechy formowania toponimów: derywaty z litewskich nazw własnych i apelatywów utworzone za pomocą słowiańskich przyrostków; derywaty od słowiańskich nazw własnych i apelatywów utworzone za pomocą litewskich przyrostków i końcówek fleksyjnych; toponimy pochodzenia słowiańskiego, tj. toponimy utworzone od słowiańskich nazw własnych i apelatywów za pomocą słowiańskich afiksów. Kontakty językowe odzwierciedlają się również w słowiańskich toponimach transkrybowanych na język litewski, tj. w toponimach, które powstały od słowiańskich apelatywów lub onimów w wyniku onimizacji lub transonimizacji. W wielu przypadkach trudno jest określić, czy dany toponim ma pochodzenie słowiańskie, czy litewskie. Ponadto przedstawiono rozkład tych derywatów według klas toponimów i gmin rejonu wileńskiego. PAVEL SKORUPA 220 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV SŁOWA KLUCZOWE: toponimy rejonu wileńskiego, hydronimy, ojkonimy, toponimy pochodzenia słowiańskiego, toponimy utworzone za pomocą afiksów, toponimy transliterowane, kontakty językowe. ANOTACJA W artykule dąży się do ustalenia wpływu języków słowiańskich (rosyjskiego, białoruskiego, polskiego) na toponimię powiatu wileńskiego na poziomie tworzenia nazw. W trakcie badania darybos ypatumai: slavų priesagų vediniai iš lietuvių kilmės tikrinių žodžių ir apeliatyvų; lietuvių kalbos priesagų ir galūnių vediniai iš slavų kilmės tikrinių žodžių ir apeliatyvų; slavų kilmės toponimai, t. y. slaviškų afiksų vediniai iš slavų tikrinių žodžių ir apeliatyvų. zidentyfikowano następujące toponimy. Kontakty językowe odzwierciedlają również transliterowane na język litewski toponimy słowiańskie, tj. toponimy powstałe od słowiańskich apelatywów lub w wyniku onimizacji bądź transonimizacji wyrazów pospolitych i nazw własnych. Kai kuriais atvejais sunku atskirti, ar toponimas yra slavų ar lietuvių kilmės. Taip pat pateikiamas kontaminuotų vietovardžių pasiskirstymas pagal Vilniaus apskrities rajonus ir vietovardžių klases. SŁOWA KLUCZOWE: toponimy powiatu wileńskiego, toponimy pochodzenia słowiańskiego, hydronimy, ojkonimy, derywaty z toponimicznymi afiksami, transliterowane toponimy, kontakty językowe. 0. WSTĘP Dziś trudno znaleźć naród, który pod względem językowym i kulturowym nie doświadczył żadnego wpływu ze strony narodów sąsiednich wskutek komunikacji językowej, kulturowej, gospodarczej itd. oraz historyczno-politycznego rozwoju państwa. Przez długi czas Litwa była otoczona przez swoich bezpośrednich sąsiadów: Słowian (Białorusinów, Polaków, Rosjan), Niemców, ludy ugrofińskie oraz inne ludy bałtyckie (Būga 1961: 493 i n.). Co więcej, historyczne ziemie Litwy, podobnie jak jej obecne terytorium, od dawna zamieszkują przedstawiciele różnych grup etnicznych, którzy odcisnęli swoje piętno na języku litewskim, kulturze i innych sferach życia, w tym na litewskich nazwach własnych. Największy wpływ na litewski inwentarz onomastyczny wywarli Słowianie. Aby jasno zrozumieć, jak i dlaczego języki słowiańskie wpłynęły na litewski inwentarz onomastyczny, potrzebna jest zwięzła znajomość sytuacji geopolitycznej i kulturowej regionu z perspektywy historycznej. Wraz z wprowadzeniem chrześcijaństwa (1251–1387) (por. Muldoon 1997: 137; Vitkus 2001: 42–43; Zinkevičius 2011: 193 i n.) oraz późniejszym ustanowieniem Rzeczypospolitej Obojga Narodów (po unii lubelskiej w 1569 r.) do litewskiej antroponimii i toponimii weszły imiona i nazwy obcego pochodzenia. Wiele litewskich nazw własnych uległo wpływom języków słowiańskich, zwł. Polski (Jurkštas 1985: 25–26; Zinkevičius 2011: 237 i n.). W tym okresie litewska szlachta często zwracała się ku Polsce i innym krajom, a litewski inwentarz onomastyczny przez kilka stuleci pozostawał pod tym Straipsniai / Artykuły 221 Footprints of Language Contacts in the Present-day Vilnius County Hydronyms and Oikonyms: the Impact of Slavic Languages on Lithuanian Toponymy wpływem; zjawisko to było szczególnie wyraźne w Wileńszczyźnie w pierwszej połowie XX w., kiedy region ten należał do Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Litwa znalazła się pod panowaniem Imperium Rosyjskiego (1795–1918), rozpoczął się i trwał proces rusyfikacji, a obszar ten był pierwotnie zamieszkany przez etniczne plemiona bałtyckie. Potwierdzają to prace Kazimierasa gave their residence places names brought from abroad. The Polonization of Būgi2, Zigmаsa Zinkevičiusa (2011), a także innych onomastyków i językoznawców; znajduje to również potwierdzenie w badaniach archeologicznych, por. prace Eugenijusa Jovaišy (2012, 2014, 2016, annexed by Poland and was known as Wilno Voivodeship. After the dissolution 2020, 2020a itd.) oraz innych badaczy. Obecnie okręg wileński, obejmujący znaczną część (około jednej trzeciej) międzywojennej zachodniej Wileńszczyzny, stanowi kulturowe i językowe pogranicze during the Soviet period (1944–1990)1. From the historical perspective, Vilnius Region, i.e., lands in Lithuania and Belarus – territories well to the east and south-east of present-day Lithuania, zamieszkane przez Litwinów oraz dość liczne słowiańskie grupy etniczne. W 2011 roku 23 % ludności okręgu wileńskiego stanowili Polacy, 10 % Rosjanie, 3 % Białorusini 1 Uważa się, że w okresie, gdy Litwa znajdowała się w całości pod panowaniem Imperium Rosyjskiego, później częściowo pod wpływami polskimi (aneksja ziem wileńskich), a ostatecznie przez pół wieku była okupowana przez reżim sowiecki, najbardziej ucierpiały toponimy o jasnej, wyraźnej semantyce, ponieważ tłumaczono je na język polski, a później na rosyjski. Nazwy miejscowe innych regionów Litwy również ulegały slawizacji i germanizacji, lecz zachowały się w lepszym stanie, ponieważ miały oparcie w funkcjonującym języku litewskim (por. Jurkštas 1985: 5–7, 37–38; Zinkevičius 2011: 247 i n.). Obecnie (LSD2013: 2). Throughout history, the numbers of the representatives of the mentioned ethnicities fluctuated significantly. The result of the centuries-long contacts and a long-term multilingualism of the local population as well as a long, magnificent and often turbulent history of this land is a number of still zagadnienie kontaktów językowych i kulturowych w litewskim onomastykonie jest omawiane w pracach Laimutisa Bilkisa (2020, 2020a), Grasildy Blažienė (2011, 2013, 2018, 2020 itd.) [Uwaga: zob. także Bilkis et al. 2019], Kazimierasa Garšvy (1993, 1999, 2019, 2020, 2020a itd.), Dariusa Ivoški (2016, 2018, 2019, 2019a, 2020, 2020a), Dalii Kiseliūnaitė (2020) i innych. 2 Na terytorium dzisiejszej Białorusi występuje znaczna warstwa toponimów bałtyckich, zwłaszcza hydronimów; a także pewne aspekty kultury materialnej, języka, określone zwyczaje i wierzenia can be traced. By far, the biggest trace of the Balts in Belarus are toponyms as there are more Baltic (Lithuanian) names on the Belarusian border than those of Belarusian origins (Būga 1961: 493–550). PAVEL SKORUPA 222 Acta Linguistica Lithuanica LXXX funkcjonujące toponimy pochodzenia słowiańskiego. Prowadzi to również do złożoności i nowatorstwa obecnych badań, ponieważ: 1) toponimy pochodzenia słowiańskiego są [związane z] nietypowymi object of research among Lithuanian onomasticians and are often considered a non-autochthonous legacy and are being ignored; 2) the identification of toponyms of Slavic origin is aggravated by the absence of a clear approach to Slavicisms in the general Lithuanian language3; 3) the influence of contradictory procesami historycznymi (różnymi reżimami politycznymi i migracją narodów, zwłaszcza na pograniczu), których wpływ na toponimię trudno ocenić. W wielu przypadkach uważamy, że bez jakiejkolwiek wiedzy ekstralingwistycznej i dogłębnego badania źródeł historycznych po prostu niemożliwe jest stwierdzenie, czy dana nazwa miejscowa ma pochodzenie bałtyckie i w pewnym momencie historii została slawizowana (przetłumaczona), czy też jest to słowiańska nazwa miejscowa. Cel. Niniejsze badanie stanowi próbę określenia wpływu języków słowiańskich (rosyjskiego, białoruskiego, polskiego) na toponimię powiatu wileńskiego na poziomie formowania nazw, ze szczególnym uwzględnieniem modeli derywacji toponimów i identyfikacji wyrazów bazowych (etymonów), a także rozmieszczenia toponimów wykazujących kontakty językowe wśród gmin powiatu wileńskiego. Materiały badawcze i źródła. Główny korpus badań obejmuje 158 nazw miejscowych (13 potamonimów, 8 limnonimów, 137 ojkonimów) odzwierciedlających kontakty językowe. Toponimy wybrano z korpusu 5126 wileńskich Oficjalnie funkcjonujące toponimy hrabstwa4 oraz rzeczywiste dane zebrane przez autora z różnych współczesnych elektronicznych, drukowanych i rękopiśmiennych źródeł archiwalnych (zob. Źródła i odniesienia toponimiczne). Metodologia badań. W odniesieniu do tradycyjnych modeli badań onomastycznych (por. Būga 1958, 1959, 1961; Vanagas 1970, 1981, 1996 itd.; Jurkštas 1985; Razmukaitė 1998, 2002, 2003, 2009 itd.; Sviderskienė 2006, 2006a, 2007 itd. oraz inni), badania językoznawcze toponimów powiatu wileńskiego opierają się na analizach etymologicznych i słowotwórczych, a także na różnych podziałach) oraz lokalizacji, po czym następuje wyjaśnienie jego pochodzenia: hipotetyczne 3 Zgodnie z naszymi obserwacjami w litewskich lexicographic sources (Lithuanian, Russian, Polish, etc. dictionaries). Each toponym is accompanied by references to the named objects (in badaniach onomastycznych nie ma powszechnej zgody co do tego, kiedy toponim wywiedziony ze slawizmu uznaje się za toponim pochodzenia słowiańskiego lub litewskiego, tj. toponim wywiedziony ze slawizmu w ogólnym języku litewskim zazwyczaj uznaje się za toponim pochodzenia litewskiego. Zgodnie z ogólną definicją slawizmy są zapożyczeniami z języków słowiańskich, które w wyniku stałych, bliskich kontaktów między językami bałtyckimi i słowiańskimi weszły do języka litewskiego i stanowią około 1,5 % jego ogólnego zasobu słownictwa, a w gwarach nawet więcej. Często trudno jest określić pochodzenie slawizmu ze względu na wspólnotę języków słowiańskich (VLEe). 4 3900 nazw osad (miast, miasteczek, wsi, stacji kolejowych wraz z osadą), 718 nazw jezior, wyraz bazowy (etymon) i jego znaczenie. Współczesne formy analizowanych toponimów zapisano kursywą, pogrubiono oraz, tam gdzie było to możliwe, oznaczono akcent. Jeżeli nie można rozstrzygnąć, do którego języka 362 river and stream names, and 146 pond names. Artykuły / Articles 223 Footprints of Language Contacts in the Present-day Vilnius County Hydronyms and Oikonyms: the Impact of Slavic Languages on Lithuanian Toponymy słowiańskiego (białoruskiego, polskiego, rosyjskiego) nazwa miejscowości „genetycznie” należy, ponieważ może pochodzić od rdzenia używanego w wymienionych językach słowiańskich, wskazuje się wszystkie możliwości etymologiczne. Elektroniczne wersje słowników litewskich, polskich, rosyjskich i białoruskich wykorzystano do identyfikacji etymonów, z którymi analizowane hydronimy i ojkonimy są związane i od których pochodzą, a także do wskazania znaczeń apelatywów (zob. Źródła leksykograficzne). W poniższych częściach toponimy pogrupowano według najbardziej typowych cech tworzenia toponimów. 1. DERYWATY PRZYROSTKÓW SŁOWIAŃSKICH Z LITEWSKIE NAZWY WŁASNE I APELATYWY Pierwszą kategorią nazw miejsc, które odzwierciedlają kontakty języków litewskiego i słowiańskich, są tak zwane toponimy „kontaminowane”. Pod pojęciem toponimów „kontaminowanych” rozumie się nazwy miejsc utworzone za pomocą słowiańskich afiksów5 od litewskich apelatywów lub nazw własnych. Nazwy miejsc, które „genetycznie” należą do jednego języka i wykazują elementy innych języków, są typowe dla pograniczy, gdzie różne grupy etniczne żyją razem i gdzie zachodzą wpływy językowe. Na takich obszarach nazwy miejsc należące genetycznie do określonego języka są często adaptowane przez zamieszkujące tam inne narodowości, podczas gdy pochodzenie takich nazw jest zwykle określane na podstawie pochodzenia ich rdzenia (IGC 1993: 7–8). Taki wpływ języków słowiańskich na litewską toponimię obserwuje się w klasach hydronimów i ojkonimów. 1.1. Toponimy wywodzące się od nazw własnych 1.1.1. Pol. Suf. -anka / ros. Suf. -анка (-янка), derywatywny potamonim Kubanka (Šlčn D) od nazwy osady Kubónysv (Šlčn D); 5 W sprawie słowiańskich afiksów zob. Ambrazas (2000: 111 i n.), Biryla, Shuba (1985: 210 i n.), Bąk (1984: 211 i n.), Shvedova i in. (1980: 183 i n.). PAVEL SKORUPA 224 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV 1.1.2. Bel. / Pol. / Rus. Suf -ka /-ка derivatived potamonym Girdžiùnka (V D) from the settlement name Girdžinaiv (V D) (cf. LVŽ I 194)6, and oikonym Gelvánka (Šr D) od limnonimu GelvãnėL (Šr D) (por. LVŽ I 136); 1.1.3. Pol. Suf. -ówka, derywatywne ojkonimy od lit. antroponimy: Bugeluvkàstead (Trak D) ← Bugẽlis (por. LVŽ I 599); Petruvkàstead (Šr D) ← PN Pẽtras (powszechne chrześcijańskie imię na Litwie); Sakaluvkàv (Ukm D) ← Sãkalas (PDB)7; 1.1.4. pol. Suf. -szczyzna (-yzna) / biał. -шчына (-шчызна) derywowane ojkonimy od litewskich antroponimy Adamaučiznàv (Ukm D) ← Adamaũskas (Razmukaitė 1998: 82) lub imię chrześcijańskie Adõmas : Adam- (Zinkevičius 2011a: 71), por. także PN-ów pol. Adam, Bel. / Rus. Адам (Biryla 1966: 22ff.; 1982: 18ff.); Grebliaučiznàv (Šr D) ← Grebliáuskas, Grebliaũskas (PDB, por. Razmukaitė 94); Baraučiznàv, Baraučiznàv (Ukm D) ← Baráuskas, Baraũskas, Baráuskis, Baraũskis (Razmukaitė 1998: 94, cf. LVŽ I 365)8; Bartkelevičiznàv (Ukm D) ← Bartkelẽvičius (Razmuikaitė 1998: 48, cf. LVŽ I 390; Zinkevičius 2011a: 1998: 94, LVŽ III 272); Miliaučiznàv (Ukm D) ← Miliáuskas, Miliaũskas (PDB); Baikovščiznàstead (Švčn D) ← Baikòvskas (Razmukaitė 1998: 72); Rakaučiznàv (Ukm D) ← Rakáuskas, Rakaũskas (PDB); Rinkaučiznàv (El) ← Rinkáuskas (Razmukaitė 1998: 95); Rutovčiznàstead (Švčn D) ← *Rutovas, cf. Rutãvičius (Razmukaitė 1998: 48); Stakaučiznàstead (Šr D) ← Stakáuskas (Razmukaitė 1998: 82). Te toponimy wywodzące się z litewskich nazw własnych tworzą większą grupę w kategorii toponimów skażonych. Jak widać z powyższych przykładów, największa liczba toponimów skażonych należy do klasy ojkonimów: 11 ojkonimów utworzono za pomocą słow. Suf. -(š)čizna, a 3 ojkonimy utworzono za pomocą słow. Suf. -uvka od litewskich antroponimów, 1 ojkonim jest słow. Suf. -ka utworzony od limnonimu pochodzenia litewskiego. W odzwierciedleniu kontakty językowe przedstawiono w całości na moment napisania niniejszego artykułu, obejmując zarówno nazwy 6 Hereinafter, Vilnius County officially functioning toponyms (oikonyms and hydronyms) that miejsc pochodzenia litewskiego, na które wpłynęły języki słowiańskie, jak i nazwy miejsc pochodzenia słowiańskiego. Niektóre nazwy miejsc zostały już przeanalizowane w pracach litewskich onomastów oraz w trzech opublikowanych tomach Słownika litewskich nazw miejscowych (LVŽ – Lietuvos vietovardžių žodynas). W miarę swoich możliwości i z należytym szacunkiem autor niniejszego artykułu odwołuje się do uczonych, którzy analizowali takie nazwy miejsc, oraz do ich odpowiednich prac. Wszelkie brakujące toponimy lub dzieła bez podanego autorstwa są wyłącznie błędem autora. 7 According to Zinkevičius (2011a: 94), the oikonyms is related to a zoolexeme Lith. sãkalas ‘bird of prey (Falco)’. 8 On the other hand, Zinkevičius (2011: 120) relates both oikonyms to Slavic physiographic term bor (pol. bór, ros. бор) ‘duży, gęsty, stary las iglasty’. Straipsniai / Artykuły 225 Footprints of Language Contacts in the Present-day Vilnius County Hydronyms and Oikonyms: the Impact of Slavic Languages on Lithuanian Toponymy klasa potamonimów, 1 nazwa jest słowiańska. Suf -anka i 1 nazwa jest słowiańska Suf. -ka derywat od ojkonimów pochodzenia litewskiego. 1.2. Toponimy derywowane od apelatywów Derywaty apelatywne stanowią mniejszą część w kategorii toponimów kontaminowanych i obejmują 2 potamonimy oraz 2 ojkonimy, por.: 1.2.1. Pol. Suf -anka / ros. Suf -янка (-янка) / biał. Sufiks -янка w derywowanych potamonimach Akliánka (Šlčn D) ← lit. ãklas „zarośnięte bagno, zamknięte, ślepe”; Koplyčianka (V D) ← lit. koplyčià „kaplica, mały kościół”; oraz w ojkonimie Smėliánkastead (Šr D) ← lit. smlis ‘piasek’ (por. Razmukaitė 1998: 14); 1.2.2. Ros. Derywowany oikonim Suf -овка Plentovkàstead (Švčn D) ← lit. pléntas ‘(główna) droga, szosa’. 2. LITEWSKIE SUFIKSY I DERYWATY FLEKSYJNE OD SŁOWIAŃSKICH NAZW WŁASNYCH I APELATYWÓW 2.1. Toponimy wywodzące się od nazw własnych Toponimy wywodzące się od nazw własnych (we wszystkich przypadkach – od słowiańskich antroponimów) obejmują 8 przypadków w klasach hydronimów (1 potamonim i 1 limnonim) oraz oikonimów (5 nazw) o następujących wzorcach derywacyjnych9: 2.1.1. lit. derywowany potamonim rodzaju żeńskiego z odmianą na -ė Nezdlė (Šlčn D) ← PN biał. / ros. Нездыло (Vanagas 1981: 230); 2.1.2. Lith. Gen. case derivatived limnonym Privalskio ežeras (Trak D) ← PN Rus. Привальский / Пржевальский, cf. Pol. Pszewalski / Przewalski (Wόjtowicz 2013: 255); 2.1.3. derywowane oikonimy z litewską odmianą liczby mnogiej Andrekosv (Švčn D) ← PN pol. Andrejko (SSNO I 36), ukr. Aндpейкo (Pедькo 1969: 73)10; Krupãviesaiv (Šlčn D) ← PN biał. Крупавес (Biryla 1969: 220); Stasỹlosv (Šlčn D) ← PN Pol. Stasil, Stasło (Gala 1985: 262), ale najprawdopodobniej od Stasilo 9 W przypadku litewskich afiksów słowotwórczych, (surname currently functioning in Šalčininkai district). por. DLKG 88 i nast. ; Skardžius 1996; Ambrazas 2000. 10 Oikonim może być jednak związany z litewskimi nazwami osobowymi Andreikà, Andrekus (por. LVŽ I 93). PAVEL SKORUPA 226 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV 2.1.4. lit. Suf. -iškės derywowane ojkonimy Gornostãjiškės (Šlčn D) ← (Šr D) ← PN PN Pol. Ulianna Hornostajowa 1731 (LVŽ III 243), Bel. Гарнастай (Biryla 1969: 104)11; Zatškėsv (Švčn D) ← PN Pol. Zata (LVGDB); 2.1.5. Lith. Suf -avas, -ava of Slavic origin derivatived oikonym Ivanavàv Bel., Rus. Иван (Biryla 1966: 83 i nast.; 1982: 64 i nast.), por. Razmukaitė (1998: 80) wiąże tę osadę z chrześcijańskim imieniem Ivãnas. Według Razmukaitė (1998: 14) w toponimii litewskiej sufiksy -ava, -avas są typowymi słowotwórczymi przyrostkami nazw miejscowości, zwłaszcza na terenach przygranicznych12. 2.2. Toponimy wywodzące się od apelatywów Toponimy wywodzące się od apelatywów słowiańskich tworzą największą grupę (29 przypadków) w tej kategorii – 24 toponimy są litewskimi derywatami fleksyjnymi (2 potamonimy, 1 limnonim, 21 ojkonimów), ponadto 5 nazw suffixes derivatives (4 oikonym and 1 limnonym), cf.: 2.2.1. Lith. f sg inflection -ė derivatived potamonyms Bezdonė (V D) ← Bel. бяздонне : бездань ‘abyss, deep place’, cf. Rus. бездонный, -ая ‘bottomless; (figurative) extremely deep (← Rus. бездна)’, or Pol. bezdenny ‘deep, miejscowych jest litewskimi bezdennymi’13; Petruškė (Švčn D) ← pol. pietruszka ‘parsley’; limnonim Tapelnė (El) ← ros. топель ‘błoto, bagno’, pol. topiel, topielisko ‘głębokie miejsce w rzece, stawie lub jeziorze; bagienne mokradło’, biał. тапелец (тапельник, тапелница) ‘utopiony’, ? (dial.) *тапельня ‘miejsce, w którym coś/ktoś tonie’; ojkonim Roskòšnėstead (Šr D) ← Bel. раскошны / pol. rozkoszny / ros. роскошный „luksusowy, wystawny”; 2.2.2. lit. odmiana lp. r. m. -is derywowane oikonim Poliẽsisv (El) ← błr. палессе, падлессе / ros. полесье ‘działka gruntu przylegająca do lasu’; 2.2.3. lit. odmiana lp. r. m. -(i)us derywowane oikonimy Zatšiusstead, Zatšiusv (V D) ← błr. зацiшша / pol. zacisze / ros. затишь, затишье „cisza, miejsce osłonięte od wiatru; miejsce odosobnione, odludne, odległe, pustkowie”; 2.2.4. lit. odmiana polska derywowanych oikonymów Grabniokav (okręg trakijski D) ← Bel. грабник, грабняк / Pol. grabnik / Rus. грабинник ‘hornbeam thickets’ (cf. LVŽ III 248); Kanikaiv, Kanikaiv (V D), Kanikaiv (Šlčn D) ← Rus. конюх / Bel. конюх ‘stable worker; horse breeder’ (cf. LVGDB); Kalesniñkaiv (V D), 11 Razmukaitė (1998: 31) proposes the oikonym is related to the potamonym *Gornostaja, cf. the nazwa potamonimu Gornostaika (okręg szłonijski D). 12 W sprawie tych sufiksów zob. także Skardžius 1996: 379–381. 13 W sprawie innych wersji etymologicznych tego potamonimu zob. LVŽ I 466, także Jurkštas (1985: 19). Straipsniai / Articles 227 Footprints of Language Contacts in the Present-day Vilnius County Hydronyms and Oikonyms: the Impact of Slavic Languages on Lithuanian Toponymy Kalesniñkaiv (Šlčn D) ← białorus. калеснік / pol. koleśnik ‘kołodziej, woźnica’ (w kwestii możliwego antroponimicznego pochodzenia tych oikonimów por. LVGDB); Navasiòlkaiv, Navasiòlkaiv (El), Navasiòlkaiv, Navasiòlkai Iv, Navasiòlkai IIv, Navasiòlkai IIIv (Šr D), Navasiòlkosv, Navasiòlkosstead (Švčn D) ← białorus. навасёлка (f pl навасёлкі, m pl навасёлы, m sg навасёл, наваселец) / ros. новосёлка, новосёл (f pl новосёлки) ‘ktoś, kto niedawno gdzieś się osiedlił’, por. pol. nowy ‘nowy’ + pol. sioło ‘wieś; osada wiejskaʼ : pol. nowe ‘nowy’+ siołko ‘mała wieś, osada na obszarze wiejskim’ (także, por. LVGDB); Novosãdaiv (V D) ← biał. новы / ros. новый / pol. nowy ‘nowy; taki, który pojawił się niedawnoʼ + biał. / ros. sad / pol. sad „ogród”; Piõrkosv (Švčn D) ← białorus. пёрка (l.mn. пёрки) „pióro (pióra)”; Popiẽlaiv (V D) ← białorus. попел „popiół”; 2.2.5. lit. Derywowany przyrostkiem -iškė ojkonim Slabadškėv (Švčn D) ← białorus. cлабадá / ros. cлободá ‘duża wieś z wolną ludnością (do czasu zniesienia pańszczyzny w Rosji)ʼ lub ‘wieś w pobliżu miasta, przedmieścieʼ; 2.2.6. lit. Derywowany przyrostkiem -okas limnonim Glušõkas (Šr D) ← białorus. глушак / ros. глухой ‘odległy’14. 2.2.7. Lit. Sufiks -auka słowiańskiego pochodzenia w derywowanych oikonimach Malináuka Iv, Malináuka IIv, Malináukastead (El) ← ros. малина / białorus. маліна / pol. malina ‘malina’. W toponimii litewskiej przyrostek -auka (por. ros. przyrostek -овка, pol. przyrostek -ówka) jest typowym przyrostkiem słowotwórczym nazw miejscowych na terenach pogranicznych (Razmukaitė 1998: 14). 2.3. Toponyms derived from appellatives or proper names W niektórych przypadkach trudno stwierdzić, czy nazwy miejscowe wywodzą się od apelatywu, czy od nazwy własnej, ze względu na niejasny charakter podstawy leksykalnej. Takie toponimy tworzą najmniejszą grupę w kategorii nazw miejscowych pochodzenia słowiańskiego; por. następujące 4 oikonimy: 2.3.1. Dzekcerškėsv (El) może być związane albo z białorus. дзягцяр „producent lub sprzedawca smoły”, albo z PN białorus. Дзягцяр, Дзяхцяр (Biryla 1969: 132) i jest utworzone za pomocą litew. suf. -iškės15; 14 Zob. także Vanagas (1970: 186). 15 Por. LVŽ III 442, gdzie oikonim jest również wiązany z PN pol. Dziegciar, Dziekciarz; lub Razmukaitė (1998: 58), która wiąże nazwę osady z PN lit. *Dzekceris. PAVEL SKORUPA 234 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV TABLE 1. Distribution of Toponyms Exhibiting the Language Contacts Municipality Potamonyms Limnonyms Oikonyms Total: Elektrėnai 1 2 12 15 Rejon solecznicki 5 11 16 Rejon szyrwincki 1 31 32 Rejon święciański 1 1 33 35 Rejon trocki 1 17 18 Rejon wiłkomierski 14 14 Miasto Wilno 1 1 Rejon wileński 6 2 19 27 Razem: 13 8 137 158 TABELA 2. Rozmieszczenie słowiańskich afiksów w toponimach kontaminowanych Gmina Toponimy Potamonimy Limnonimy Oikonimy Razem: Elektrėnai 1 1 Rejon solecznicki 2 2 Rejon szyrwincki 5 5 Rejon święciański 2 2 Rejon trocki 1 1 Rejon wiłkomierski 7 7 Miasto Wilno Rejon wileński 2 2 Razem: 4 16 20 Jak wynika z tabeli 2, toponimy kontaminowane stanowią 20 przypadków, tj. 12% wszystkich analizowanych toponimów. Największą liczbę zanieczyszczonych toponimów można zaobserwować wśród oikonimów obecnie funkcjonujących w samorządzie rejonu wiłkomierskiego, za którym plasuje się samorząd rejonu szyrwinckiego z 5 zanieczyszczonymi toponimami w tej samej klasie. Najmniejsze liczby takich toponimów obserwuje się w samorządzie Elektrėnai i samorządzie rejonu trockiego — tylko 1 przypadek w klasie oikonimów, podczas gdy samorząd miasta Wilna nie ma żadnych zanieczyszczonych toponimów. Straipsniai / Articles 235 Footprints of Language Contacts in the Present-day Vilnius County Hydronyms and Oikonyms: the Impact of Slavic Languages on Lithuanian Toponymy 6. WNIOSKI 1. Kontakty językowe znajdują odzwierciedlenie w 158 nazwach miejscowych (13 potamonimach, 8 limnonimach, 137 oikonimach), tj. w 3 % z 5126 obecnie oficjalnie funkcjonujących nazw miejscowych okręgu wileńskiego. Obejmują one 20 (4 potamonimy, 16 oikonimów) zanieczyszczonych toponimów, tj. 12 % analizowanych nazw miejscowych. 2. Kontakty językowe są obserwowane na różnych poziomach tworzenia toponimów i obejmują: a) Zanieczyszczone toponimy – derywaty z litewskich nazw własnych i apelatywów utworzone za pomocą słowiańskich sufiksów. Toponimy wywodzące się od nazw własnych litewskie oikonimy). Derywaty of Lithuanian origin comprise 15 oikonyms (11 Suf -(š)čizna and 3 Suf -uvka derivatives from Lithuanian PNs, 1 Suf -ka from the Lithuanian limnonym), 2 potamonyms (1 Suf -anka and 1 Suf -ka derivative from apelatywne obejmują derywaty z sufiksem -anka (2 potamonimy, 1 ojkonim) oraz derywat z sufiksem -ovka (1 ojkonim). b) Derywaty od słowiańskich nazw własnych i apelatywów z litewskimi sufiksami i fleksją. Toponimy wywodzące się od nazw własnych, względnie antroponimów, obejmują 8 hydronimów (1 potamonim, 1 limnonim) i 5 ojkonimów. Toponimy wywodzące się od słowiańskich apelatywów obejmują 29 przypadków – 24 derywaty fleksyjne (2 potamonimy, 1 limnonim, 21 ojkonimów) oraz 5 derywatów sufiksalnych (4 ojkonimy, 1 limnonim). 4 ojkonimy są derywatami fleksyjnymi i sufiksalnymi od apelatywów lub nazw własnych. c) Toponimy pochodzenia słowiańskiego, tj. toponimy wywodzące się od names and appellatives by means of Slavic affixes. Toponyms of słowiańskich antroponimów będących nazwami własnymi, obejmują 17 ojkonimów (7 z sufiksem -uvka, 4 z sufiksem -ovka, 3 z sufiksem -ina, 2 z sufiksem -ka oraz derywaty z prefiksem pod-). Toponimy wywodzące się od apelatywów słowiańskich obejmują 24 przypadki (15 Suf -uvka, 4 Suf -ovka, 3 Suf -ka, 1 Pref paderivatived oikonyms; 1 Suf -ka derivatived potamonym). 3 ojkonimy utworzono za pomocą Suf -ka od apelatywów lub antroponimów. d) Wśród toponimów pochodzenia słowiańskiego znajdują się hydronimy i may be considered a mere transliteration into the Lithuanian language. This category includes 45 toponyms that originated from Slavic appellatives or onyms by means of onimization or transonymisation. ojkonimy, które e) W wielu przypadkach trudno stwierdzić, czy toponim jest pochodzenia słowiańskiego, czy litewskiego, głównie ze względu na fakt, że in the general Lithuanian language. Such toponyms may be either suffix PAVEL SKORUPA 236 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV istnieje wiele slawizmów będących derywatami od apelatywów lub nazw własnych słowiańskich bądź litewskich, lub będących rezultatem onimizacji apelatywów słowiańskich bądź litewskich, albo mogących być nazwami tłumaczonymi. 3. Wpływ sprzecznych procesów historycznych (różnych reżimów politycznych i migracji narodów, zwłaszcza na pograniczu) na toponimię, a także na onimię ogólnie, jest trudny do oceny. W niektórych przypadkach trudno stwierdzić, czy toponim jest pochodzenia litewskiego i w pewnym momencie historii został zeslawizowany (przetłumaczony), czy też jest toponimem słowiańskim. Pogłębione badanie danych historycznych mogłoby pomóc w jaśniejszej interpretacji toponimów. SKRÓTY Biał. – białoruski; M – miasto; por. – porównaj; P – powiat; gw. – gwarowy; ZDR – zdrobniały; El– Elektrėnai; eld – jednostka administracyjna (eldership); et al. – i inni; f – rodzaj żeński; Gen. – dopełniacz; L – jezioro; Lith. – litewski; m – rodzaj męski; PN – imię osobowe; Pol. – polski; pl – liczba mnoga; Pref – przedrostek; Rus. – rosyjski; sg – liczba pojedyncza; stead – gospodarstwo/obejście; Suf – przyrostek; Šlčn – Šalčininkai; Šr – Širvintos; Švčn – Švenčionys; tn – miasto; Trak – Trakai; trib. – dopływ; Ukm – Ukmergė; Ukr. – ukraiński; V – Wilno; v – wieś. ŹRÓDŁA TOPONIMÓW GP – Geoportal.lt – Litewski portal informacji przestrzennej. Dostępne pod adresem: https://www. geoportal.lt/geoportal/. LKIVK – Katalog litewskich nazw miejscowości zapisanych w żywym języku. LVGDB – Geoinformational Database of Lithuania’s Place Names. Available at: https:// ekalba.lt/lietuvos-vietovardziu-geoinformacine-duomenu-baze. UETK – The Rivers, Lakes and Ponds Cadaster of the Republic of Lithuania. Available at: https://uetk.am.lt. Strony internetowe gmin okręgu wileńskiego: strona internetowa gminy Elektrėnai pod adresem https://www.elektrenai.lt/; strona internetowa gminy rejonowej Šalčininkai pod adresem http://www.salcininkai.lt/; Širvintos District Municipality web site at https://www.sirvintos.lt/lt; strona internetowa gminy rejonowej Švenčionys pod adresem http://www.svencionys.lt/ lit/I_pradzia; Trakai District Municipality web site at https://www.trakai.lt/; http://old.trakai. lt/; Artykuły / Articles 237 Footprints of Language Contacts in the Present-day Vilnius County Hydronyms and Oikonyms: the Impact of Slavic Languages on Lithuanian Toponymy Strona internetowa gminy rejonowej Ukmergė: https://www.ukmerge.lt/; Strona internetowa miasta Wilna: https://vilnius.lt/lt/; Strona internetowa gminy rejonowej Wilno: https://www.vrsa.lt/. ŹRÓDŁA LEKSYKOGRAFICZNE LKŽe – Słownik języka litewskiego 1–20 (1941–2002), kolegium redakcyjne: G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, redaktor naczelny. G. Naktinienė, wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005 (wersja zaktualizowana, 2008 i 2018). Dostępne pod adresem: PWN – Słownik języka polskiego (na podstawie Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego 1997; Słownika 100 tysięcy potrzebnych słów pod red. J. Bralczyka 2005; Wielkiego słownika ortograficznego PWN z zasadami pisowni i interpunkcji pod red. E. Polańskiego 2017), on-line version, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 1997– https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas. 2021. Dostępne pod adresem: https://sjp.pwn.pl/. Skarnik.by – Мазок Алег, Літ Серж, oprac. 2015: Słownik białorusko-rosyjski (na основе академического словаря под редакцией Я. Коласа, К. Крапивы и П. Глебки 1953: Руска-беларускі Слоўник 1–3, Мiнск: Інстытут Мовазнаўства АН БССР), wersja elektroniczna. Dostępne pod adresem: https://www.skarnik.by/. SRYAe – Jewgieniewa Anastazja (red.) 1999: Słownik języka rosyjskiego: w 4 tomach, red. A. P. Jewgieniewa, Moskwa: Poligrafresursy. Dostępne pod adresem: http://feb-web.ru/feb/ mas/mas-abc/default.asp. SUMe – Słownik języka ukraińskiego. Akademicki słownik objaśniający (1970—1980), wersja online na bazie Słownika języka ukraińskiego w 11 tomach pod red. I. K. Biłodida, Kijów: Naukowa dumka, 1970—1980. Dostępne pod adresem: http://sum.in.ua/. WSJPe – Wielki słownik języka polskiego, red. P. Žmigrodski, e. wersja, Kraków: Instytut języka polskiego PAN. Available at: https://wsjp.pl/. REFERENCES Ambrazas Saulius 2000: Daiktavardžių darybos raida II. Lietuvių kalbos vardažodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Bąk Piotr 1984: Gramatyka języka polskiego, Warszawa: Wiedza Powszechna. Bilkis Laimutis, Kačinaitė-Vrubliauskienė Dalia, Ragauskaitė Alma, Skorupa Pavel, Sviderskienė Dalia, oprac., 2019: Grasilda Blažienė: bibliografia, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. PAVEL SKORUPA 238 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Bilkis Laimutis 2020: Dėl kaimo vardo Ývoliai kilmės. – Acta Linguistica Lithuanica 83, 178–192. Dostępne pod adresem: http://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica. Bilkis Laimutis 2020a: O rozwoju i pochodzeniu nazwy wsi Jedžiõtai. – Lituanistica 4(122): 275–287. 66, Biryla Mikalaj V. 1966: Бірыла Мікалай В. Беларуская антрапанiмiя. Imiona własne, imiona-przezwiska, patronimika, nazwiska, Mińsk: Nauka i Technika. Biryla Mikalaj V. 1969: Biryla Mikalaj V. Antroponimia białoruska 2. Nazwiska utworzone od leksyki apelatywnej, Mińsk: Nauka i Technika. Biryla Mikalaj V. 1982: Biryla Mikalaj V. Antroponimia białoruska 3. Struktura własnych imion męskich, Mińsk: Nauka i Technika. Biryla Mikalaj V., Shuba Pavel. P. 1985: Бірыла Мікалай В., Шуба Павел П. Gramatyka białoruska 1, Mińsk: Nauka i Technika. Blažienė Grasilda 2011: Błaženė G. O bałtyckich oikonimach obwodu kaliningradzkiego области. – Культурное наследие Восточной Пруссии: сборник статей, ч. 1, Калининград: Изд-во БФУ им. И. Канта, 78–95. Blažienė Grasilda 2013: Jeszcze raz o języku staropruskim i staropruskich nazwach własnych w źródłach historycznych zakonu krzyżackiego. – Językoznawstwo indoeuropejskie i filologia klasyczna – XVII: materiały posiedzeń poświęconych памяти профессора Иосифа Моисеевича Тронского 24–26 июня 2013 г., СанктPetersburg: Nauka, 66–78. Dostępne pod adresem: http://iling.spb.ru/comparativ/mater/ tronsky2013/tronsky2013.pdf. Blažienė Grasilda 2018: O rosyjskich nazwach osobowych w foliałach Deutschen Ordens. – Индоевропейское языкознание и классическая филология – ХХII (чтения памяти И. М. Тронского): материалы Международной конференции, проходившей 18–20 июня 2018 г., oтв. red. N. N. Kazanski, 1. półtom, Petersburg: Nauka, 109–75. Dostępne pod adresem: https://tronsky.iling.spb.ru/static/ tronsky2018_01.pdf. Blažienė Grasilda 2020: Блажене Г. Ślady bałtyckie w nazwach miejscowości Europy? – Językoznawstwo indoeuropejskie i filologia klasyczna – XXIV: materiały z odczytów, посвященных памяти профессора Иосифа Моисеевича Тронского 22–24 июня 2020 г., Sankt Petersburg: Instytut Badań Lingwistycznych, 443–465. Dostępne pod adresem: https://tronsky.iling.spb.ru/static/tronsky2020_01.pdf. Būga Kazimieras 1961: Pisma wybrane 3, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, Vilnius: Mintis, 1994. Artykuły / Articles 239 Footprints of Language Contacts in the Present-day Vilnius County Hydronyms and Oikonyms: the Impact of Slavic Languages on Lithuanian Toponymy Gala Sławomir 1985: Polskie nazwy osobowe z podstawowym -l-, -łw części sufiksalnej. – Acta Univ. Łódzki. Folia Linguistica 10, Łódź: Uniw. Łódzki. Garšva Kazimieras, Grumadienė Laima, red. i oprac., 1993: Wschodnia Litwa, Wilno: Państwowe Centrum Wydawnicze. Garšva Kazimieras, oprac., 1999: Litwini ziem etnicznych we współczesnej Białorusi, Wilno: Departament Mniejszości Narodowych i Emigracji przy Republice Litewskiej Rządowej. Garšva Kazimieras 2019: Bałtyzmy (toponimy, nazwiska) w Polsce, Białorusi. – Droga ku wzajemności 20, 51–64. Garšva Kazimieras 2020: Interpretacje językowe okręgu wileńskiego. – Voruta 60–64. 2(868), Garšva Kazimieras 2020a: Język litewski i nazewnictwo między Kernavė, Trokami a Wileński. – Voruta 3(869), 77–83. IGC 1993 – Instytut Geodezji i Kartografii, Polskie wytyczne toponimiczne, Warszawa, Polska, 1993. Dostępne pod adresem: http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/the_polish_ toponymic_guidelines.pdf. Ivoška Darius 2016: Uwagi dotyczące problematyki bałtyckich nazw miejscowych na zachód od Wisły. – Acta Linguistica Lithuanica 74, 208–225. Ivoška Darius 2018: Bałtyckie nazwy własne w dokumentach zakonu krzyżackiego: rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Uniwersytet Witolda Wielkiego. Ivoška Darius 2019: Litewskie historyczne nazwy osobowe w „Marienburger Tresslerbuch der Jahre 1399–1409”. – Acta Linguistica Lithuanica 81, 97–109. Ivoška Darius 2019a: Odzwierciedlenie kultury pruskiej w opisach granic zakonu krzyżackiego. – Rocznik Komisji Historycznej Badań nad Prusami Wschodnimi i Zachodnimi oraz Towarzystwa Kopernikańskiego Historii i Krajoznawstwa Prus Zachodnich. Komunikaty z Tajnego Archiwum Państwowego Prus Kulturbesitz 10, 7–23. Ivoška Darius 2020: Tendencje w nazywaniu osób różnego pochodzenia w średniowiecznych Prusach. – Onoma 55, 133–147. Dostępne pod adresem: https://doi.org/10.34158/ ONOMA.55/2020/8. Ivoška Darius 2020a: W kwestii bałtyckich nazw własnych obszaru Ragnit i Tylży w dokumentach zakonu z XIV–XV wieku / Dėl baltiškų Ragainės ir Tilžės srities tikrinių vardų XIV–XV a. ordino dokumentuose. – Acta Linguistica Lithuanica 83, 132–150. Dostępne pod adresem: http://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/ article/view/2045. PAVEL SKORUPA 240 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Jovaiša Eugenijus 2012: Aisčiai. I knyga. Kilmė, Vilnius: Edukologija. Jovaiša Eugenijus 2014: Aisčiai. II knyga. Raida, Vilnius: Lietuvos edukologijos wydawnictwo uniwersyteckie. Jovaiša Eugenijus 2016: Aistowie. Księga III. Początki Litwinów i Litwy, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Edukologicznego Litwy. Jovaiša Eugenijus 2020: Aestowie. Bałtowie zachodni, Kowno: wydawnictwo Uniwersytetu Witolda Wielkiego. Jovaiša Eugenijus 2020a: Groby i ludzie, Wilno: Unseen Pictures. Jurkštas Jonas 1985: Nazwy miejscowe Wilna, Wilno: Mokslas. Karaliūnas Simas 2005: Przeszłość Bałtów w źródłach historycznych 2, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Kiseliūnaitė Dalia 2020: Toponimy Kraju Kłajpedzkiego. Historyczny i etymologiczny język registras, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Available at: https://doi. org/10.35321/e-pub.6.klaipedos-krasto-toponimai. LSD2013 – Lietuvos statistikos departamentas 2013: Gyventojai pagal tautybę, gimtąją i religia. Wyniki powszechnego spisu ludności i mieszkań Republiki Litewskiej z 2011 roku, Wilno. Dostępne pod adresem: https://web.archive.org/web/20130923095014/http:// web.stat.gov.lt/uploads/docs/gyv_kalba_tikyba.pdf. LVŽ I – Słownik litewskich nazw miejscowych 1 (A–B), kolegium redakcyjne L. Balode, V. Blažek, G. Blažienė, V. Kardelis, A. Ragauskaitė, S. Temčinas, J. Udolph, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. LVŽ II – Słownik litewskich nazw miejscowych 2 (C–F), autorzy L. Bilkis, G. Blažienė, M. Norkaitienė, A. Ragauskaitė, M. Razmukaitė, D. Sviderskienė, red. odpowiedzialny L. Bilkis, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2014. LVŽ III – Słownik litewskich nazw miejscowych 3 (G–H), autorzy V. Adamonytė, L. Bilkis, G. Blažienė, D. Kačinaitė-Vrubliauskienė, M. Norkaitienė, A. Ragauskaitė, M. Razmukaitė, D. Sviderskienė, red. odpowiedzialny L. Bilkis, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Muldoon 2018. James 1997: Varieties of Religious Conversion in the Middle Ages, Florida: Wydawnictwo Uniwersytetu Florydy. PDB – system informacyjny zasobów języka litewskiego Instytutu Języka Litewskiego „E. Kalba“: Baza nazwisk (System Informacyjny Instytutu Języka Litewskiego Zasobów Języka Litewskiego: Baza nazwisk). Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/Pavardziu_zodynas. Artykuły / Articles 241 Footprints of Language Contacts in the Present-day Vilnius County Hydronyms and Oikonyms: the Impact of Slavic Languages on Lithuanian Toponymy Razmukaitė Marija 1998: Litewskie ojkonimy sufiksalne: rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Uniwersytet Witolda Wielkiego. Razmukaitė Marija 2002: Lietuvos sudėtinių oikonimų darybos bruožai. – Acta Linguistica Lithuanica 46, 123–130. Razmukaitė Marija 2003: Sudėtiniai Lietuvos oikonimai. – Baltu filoloģija 12(2), 63–80. Razmukaitė Marija 2009: O niektórych sufiksalnych ojkonimach zachodniej Litwy. – Kultura języka 82, 34–40. Red’ko Julian K. 1969: Redko Julian K. Informator ukraińskich nazwisk, Kijów: Радянська школа. Rymut Kazimierz 1999: Nazwiska Polaków 1 (A–K), Kraków: Wydawn. Inst. Języka Polskiego PAN. Rospond Stanisław 1973: Słownik nazwisk śląskich 2, Wrocław, Warszawa, Krakόw, Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo. Shvedova Natalija Y. 1980: Шведова Наталия Ю. Русская грамматика 1, Skardžius Pranas 1996: Rinktiniai raštai 1. Москва: издательство „Наука“. Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. SMPRL – Spis miejscowości Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1967. SNNP – Kowalik-Kaleta Zofia, Dacewicz Leonarda, Raszewska-Żurek Beata 2007: Słownik najstarszych nazwisk polskich – pochodzenie językowe nazwisk omόwionych w „Historii nazwisk polskich“, tom 1, Warszawa: Slawistyczny ośrodek wydawniczy. SSNO – Słownik staropolskich nazw osobowych 1–2, Wrocław, Warszawa, Krakόw: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1965–1968; 3–5, Wrocław, Warszawa, Krakόw, Gdańsk: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1971–1980; 6–7, Wrocław, Warszawa, Krakόw, Gdańsk, Łodź: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1981–1985. Sviderskienė Dalia 2006: Złożone oronimy okręgu mariampolskiego. – Lituanistica 4(68), 47–59. Sviderskienė Dalia 2006a: Tendencje słowotwórcze i pochodzenie drimonimów okręgu mariampolskiego. – Acta linguistica lithuanica / Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 54, 49–62. PAVEL SKORUPA 242 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Sviderskienė Dalia 2007: Nazwy miejscowości zamieszkanych okręgu linguistica lithuanica / Lietuvių kalbotyros klausimai 57, 99–122. mariampolskiego. – Acta Vanagas Aleksandras 1970: Słowotwórstwo hydronimów Litewskiej SRR, Wilno: Mintis. Vanagas Aleksandras 1981: Etymologiczny słownik hydronimów litewskich, Wilno: Mintis. Vanagas Aleksandras 1996: Lietuvos miestų vardai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Vitkus Aleksandras 2001: Dualistinis lietuvių tautybės susidarymas ir trialistinis Charakter chrztu Litwy; poświęcone 750. rocznicy chrztu Mendoga. – Mokslas ir gyvenimas 7/8, 42–43. VLEe – Powszechna encyklopedia litewska. Dostępne pod adresem: https://www.vle.lt. Wόjtowicz Marian 2013: Wspόłczesne nazwiska rosyjskie pochodzenia polskiego. – Studia rossica Posnaniensia 38, 253–260. Zinkevičius Zigmas 2011: 40 najważniejszych zagadek dawnego państwa litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Zinkevičius Zigmas 2011a: Nazewnictwo miejscowości rejonu wiłkomierskiego. Pochodzenie nazw, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Kalbų kontaktų pėdsakai dabartinės Vilniaus apskrities hidronimuose ir oikonimuose: slavų kalbų įtaka lietuvių toponimijai STRESZCZENIE Ze względu na historyczny rozwój Litwy na jej obecnym terytorium od dawna żyli przedstawiciele różnych narodów i kultur, wśród nich także Słowianie (Białorusini, Polacy, Rosjanie), którzy pozostawili ślad w języku litewskim, kulturze i innych dziedzinach życia, w tym w nazewnictwie, szczególnie na terenach wschodnich, tj. w historycznym Wileńszczyźnie, której większa część znajduje się obecnie w granicach województwa wileńskiego, wyznaczających peryferię kulturową i językową. Świadczy o tym nie tylko długotrwała wielojęzyczność miejscowej ludności, lecz także toponimia regionu (resp. hydronimia i ojkonimia). Kontakty językowe odzwierciedla 158 nazw miejscowych (13 potamonimów, 8 limnonimów, 137 ojkonimów), tj. 3 proc. z 5126 obecnie oficjalnie funkcjonujących nazw miejscowych województwa wileńskiego, wśród których znajduje się także 20 Artykuły / Articles 243 Footprints of Language Contacts in the Present-day Vilnius County Hydronyms and Oikonyms: the Impact of Slavic Languages on Lithuanian Toponymy „užterštų“ toponimų – slavų priesagų vedinių iš lietuvių tikrinių žodžių ir apeliatyvų. Rasta „zanieczyszczonych” toponimów (4 potamonimy, 16 ojkonimów), tj. 12 proc. analizowanych nazw miejscowych. Kontakty językowe są widoczne na różnych poziomach słowotwórstwa toponimów. Po pierwsze, odnotowano nazwy miejscowe wywodzące się od nazw własnych tuviškų oikonimų). Prie apeliatyvinių vedinių priskiriami priesagos -anka vediniai (2 potamonimai ir 1 oikonimas) ir priesagos -ovka vedinys (1 oikonimas). Antra, užfiksuota lietuvių kalbos priesagų ir galūnių vedinių iš slavų tikrinių žodžių ir apeliatyvų: 8 hidronimai (1 potamonimas ir 1 limnonimas) ir 5 oikonimai yra asmenvardinės kilmės; 29 vietovardžiai pochodzenia litewskiego – 15 ojkonimów (11 derywatów z przyrostkiem -(š)čizna i 3 derywaty z przyrostkiem -uvka od litewskich nazw osobowych, 1 derywat z przyrostkiem -ka od litewskiej nazwy jeziora), 2 nazwy rzek (1 derywat z przyrostkiem -anka i 1 derywat z przyrostkiem -ka od lieyra pochodzenia apelatywnego, tj. 24 derywaty z litewskimi końcówkami (2 potamonimy, 1 limnonim, 21 ojkonimów) i 5 derywatów z litewskimi przyrostkami (4 ojkonimy i 1 limnonim); 4 oikonimy (derywaty od litewskich końcówek i przyrostków) mają niejasną podstawę leksykalną. Po trzecie, znaleziono nazwy miejscowości pochodzenia słowiańskiego – derywaty od słowiańskich afiksów utworzonych od słowiańskich nazw własnych i apelatywów: 17 oikonimów pochodzenia osobowego (7 z przyrostkiem -uvka, 4 z przyrostkiem -ovka, 3 z przyrostkiem -ina, 2 z przyrostkiem -ka i 1 derywat z przedrostkiem pod-); 24 oikonimy pochodzenia apelatywnego (15 z przyrostkiem -uvka, 4 z przyrostkiem -ovka, 3 z przyrostkiem -ka, 1 derywat z przedrostkiem pa-; 1 potamonim – derywat z przyrostkiem -ka); 3 oikonimy (derywaty z przyrostkiem -ka) mają niejasną podstawę leksykalną. Wśród nazw miejscowości pochodzenia słowiańskiego znajdują się hydronimy i oikonimy, które można uznać za bezpośrednią transliterację na język litewski. Do tej kategorii należą toponimy wywodzące się od słowiańskich apelatywów lub nazw własnych w drodze onimizacji albo transonimizacji (łącznie – 45 przypadków). Ponadto w wielu przypadkach trudno rozróżnić, czy toponim jest pochodzenia słowiańskiego, czy litewskiego, najczęściej dlatego, że w ogólnym języku litewskim występuje wiele slawizmów. Takie toponimy mogą być derywatami przyrostkowymi od apelatywów lub nazw własnych języka słowiańskiego albo litewskiego, rezultatem onimizacji apelatywów słowiańskich lub litewskich bądź mogą być po prostu nazwami przetłumaczonymi. Wpływ sprzecznych procesów historycznych (różnych reżimów politycznych i migracji ludności, zwłaszcza na pograniczu) na toponimię i ogólnie na nazewnictwo jest trudny do oceny. W niektórych przypadkach trudno rozróżnić, czy nazwa miejscowości jest pochodzenia litewskiego i w pewnym okresie została zeslawizowana, tj. przetłumaczona, czy też jest nazwą miejscowości pochodzenia słowiańskiego. Bardziej szczegółowe badania danych historycznych mogłyby pomóc w jaśniejszej interpretacji takich przypadków. Otrzymano 31 października 2021 r. PAVEL SKORUPA Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]