Latin Inscriptions on Fine Art Works of “Allegory” Genre

258 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI NATALIIA KOROLOVA Instytut Edukacyjno-Naukowy Filologii, identyfikator Taras Shevchenko National University of Kyiv ORCID: orcid.org/0000-0001-5014-5302 Obszar badań: Metodyka nauczania języków klasycznych, kultura antyczna, średniowieczna łacina, nowożytna i współczesna łacina. OLESIA LAZER-PANKIV Instytut Edukacyjno-Naukowy Filologii Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki, identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0001-5281-5816 Obszar badań: Metodyka nauczania języków klasycznych, języki klasyczne, starożytna greka i łacina paremiologia, kultura antyczna. DOI: doi.org/10.35321/all86-11 ŁACIŃSKIE INS­KRYPCJE NA DZIEŁACH SZTUKI FINEZYJNEJ O TEMATYCE ALEGORYCZNEJ GATUNEK Łacińskie inskrypcje w dziełach sztuki przedstawiających alegorie ADNOTACJA W artykule przedstawiono analizę łacińskich inskrypcji na obrazach i freskach, a także engravings of the allegory genre. The sources of borrowing, functional and semantic load, zbadano cechy graficzne i językowe łacińskich inskrypcji. W inskrypcjach towarzyszących artyści wykorzystywali frazy z dzieł autorów starożytnych, z Biblii, z dzieł współczesnych oraz frazy oryginalne, których autorstwa nie udało się ustalić. Analiza cech językowych i graficznych łacińskich inskrypcji na dziełach sztuki należących do gatunku alegorii ujawniła szereg zmian typowych dla ówczesnej praktyki językowej. Zdecydowana większość z nich była spowodowana procesami, które zachodziły w późnej łacinie i łacinie wczesnośredniowiecznej, a ich częściowe poświadczenie można znaleźć w gramatykach Straipsniai / Artykuły 259 Latin Inscriptions on Fine Art Works of Allegory Genre starożytnych. Inskrypcje różnią się formą prezentacji (poetycką i prozatorską) oraz one word to detailed explanations), which depends on their functional load. objętością (od SŁOWA KLUCZOWE: gatunek alegorii, inskrypcje łacińskie, cechy funkcjonalne, źródła zapożyczeń, cechy językowe, cechy graficzne. ADNOTACJA W artykule analizowane są łacińskie inskrypcje wykorzystywane w obrazach, freskach i rycinach z gatunku alegorii. Badane są źródła zapożyczeń łacińskich inskrypcji, ich obciążenie funkcjonalne i semantyczne, a także cechy graficzne i językowe. Inskrypcje autorių darbų, Biblijos, autorių gyvenamojo laikotarpio darbų, o taip pat originalios frazės, uzupełniające dzieła sztuki składają się z fraz pochodzących z antyku, których autorstwa nie udało się ustalić. Analiza cech językowych i graficznych łacińskich inskrypcji wykorzystanych w dziełach sztuki przedstawiających alegorie ujawniła wiele zmian charakterystycznych dla języka konkretnego okresu. Większość zmian wynikała z procesów zachodzących w późnej łacinie i łacinie wczesnego średniowiecza, a częściowo poświadczonych w gramatykach z czasów antyku. Inskrypcje różnią się zarówno formą ESMINIAI ŽODŽIAI: alegorijos žanras, lotyniški įrašai, funkciniai požymiai, skolinimosi przedstawienia (poezja i proza), jak i objętością (od jednowyrazowych po szczegółowe objaśnienia), która zależy od ich obciążenia funkcjonalnego. źródła, cechy językowe, cechy graficzne. WPROWADZENIE Alegoria przeszła długą drogę rozwoju i w sposób organiczny przeniknęła do różnych sfer kultury. Gatunek alegoryczny jest obecny w literaturze, muzyce, rzeźbie, a także w sztukach plastycznych. Słowo „alegoria” pochodzi od greckiego ἀλληγορία (ἄλλος inny + ἀγορεύω mówić). Jest to język zawoalowany, figuratywny, jeden ze sposobów estetycznego poznawania rzeczywistości, polegający na ujmowaniu obrazów przedmiotów i zjawisk poprzez obraz oparty na alegorii. Najczęściej alegorie wizualne przedstawiają pojęcia abstrakcyjne, typowe zjawiska, postacie, bohaterów mitologicznych – nosicieli przypisanej im określonej treści alegorycznej. Alegoria może być szeregiem obrazów połączonych jednym wątkiem fabularnym. Przedmiotem naszych badań są łacińskie inskrypcje na obrazach, freskach i rycinach z gatunku alegorii. Przedmiotem badań są źródła zapożyczeń, obciążenie funkcjonalne i semantyczne, a także cechy graficzne i językowe łacińskich inskrypcji. The purpose of the research is to introduce the Latin inscriptions from the dzieła sztuki z gatunku alegorii pogrupowane według zasady tematycznej, analiza i opis funkcjonalnych, językowych oraz graficznych cech inskrypcji NATALIIA KOROLOVA, OLESIA LAZER-PANKIV 260 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI w dziedzinę językoznawstwa. Osiągnięcie celu wiąże się z realizacją następujących zadań: 1) zebranie danych i utworzenie próby dzieł sztuki z gatunku alegorii zawierających łacińskie inskrypcje; 2) określenie funkcjonalnych i semantycznych cech inskrypcji; 3) ustalenie źródeł inskrypcji; 4) analiza ich cech językowych i graficznych. Inskrypcje łacińskie były wykorzystywane w dziełach sztuki pięknej różnych and trends (religious, mythological, portrait painting, works of the vanitas genre, gatunków itd.). Gatunek alegorii nie jest wyjątkiem: inskrypcje łacińskie są dość powszechne we freskach, rycinach i obrazach tego gatunku, a zrozumienie obrazu jest czasami niemożliwe lub błędne bez poprawnej interpretacji, ponieważ of these inscriptions. For modern viewers, the situation is further complicated niektóre zabytki tego gatunku zachowały się w złym stanie. Inskrypcje Unfortunately, incorrect reading and, consequently, interpretation of some występują nie tylko na stronach internetowych poświęconych sztuce amatorskiej, lecz nawet w oficjalnych katalogach renomowanych muzeów i galerii. To właśnie potrzeba adekwatnej interpretacji, a także poprawnego odczytania i eksplikacji inskrypcji łacińskich określa aktualność niniejszego badania, zwłaszcza w obliczu ich niedostatecznego opracowania oraz braku uogólnionej pracy poświęconej badaniu inskrypcji łacińskich gatunku alegorii na obrazach, freskach i rycinach, ich treści, źródeł, cech językowych, obciążenia funkcjonalnego itd. W niniejszym badaniu zastosowano nowe podejście do opisu dzieł gatunku alegorycznego pod kątem synkretyzmu sztuki wizualnej i jej werbalnego ucieleśnienia. 1. METODOLOGIA Badanie oparto na fundamentalnych pracach naukowych z zakresu historii sztuki, a także na poszczególnych artykułach i monografiach (Bailey 2012; Bayer 2009; Gombrich 2018; Hall 2018; Honour & Fleming 2005; Smith & Steinhoff 2012; Stokstad 2008; Syson 2007; Thuillier 2002). Współczesne prace dotyczące gatunku alegorii podkreślają działalność poszczególnych szkół malarskich oraz twórczość konkretnych mistrzów, jednak główny nacisk badaczy położony jest na niewerbalny poziom obrazów (Bellanti 2006; Cheney 2017; Dessi 2007; Filippetti 2002; Frojmovič 1996; Jenkins 1972; Nordenfalk 1985; Pfeiffer 1975; Serebrennikov 1986; Tucker 2015; Veldman 1980, etc.). Pomimo faktu, że inskrypcje analizowane w naszym badaniu były wzmiankowane w różnych publikacjach, nie stały się przedmiotem osobnego opracowania. Jednak takie ujęcie wydaje się uzasadnione i użyteczne, as often the inscriptions are an integral part of the work, and they explain the ponieważ pozwala zobrazować lub wyjaśnić ich treść. Straipsniai / Articles 261 Latin Inscriptions on Fine Art Works of Allegory Genre Źródłem doboru danych badawczych (mianowicie obrazów, rycin i fresków z gatunku alegorii) były publikacje referencyjne i katalogi dużych kolekcji muzealnych, które dostarczają szczegółowych informacji faktograficznych o dziele danego mistrza, internetowe katalogi muzealne,1 a także materiały prezentowane na stronach WikiArt, DeviantArt, GettyImages. W celu przeprowadzenia badań utworzono reprezentatywną próbę obrazów, fresków i rycin z gatunku alegorii, zawierających inskrypcje łacińskie, co pozwala wyciągnąć określone wnioski i sformułować uogólnienia dotyczące całego gatunku. Głównymi kryteriami doboru były kryteria tematyczne, chronologiczne i geograficzne; dlatego uwzględniono dzieła o tematyce zarówno sakralnej, jak i świeckiej, pochodzące z różnych okresów i obszarów geograficznych. Wybrano dzieła powstałe w XIV–XX wieku, kierując się kompletnością treści tekstu, stopniem spójności (korelacją tekstu i obrazu) oraz informatywnością. size, etc. were also taken into account. Thus, 231 works of the allegorical genre Niektóre alegorie z łacińskimi nazwami, pozbawione inskrypcji (Astrologia Edwarda Burne-Jonesa; Iustitia Maartena van Heemskercka; Prudentia i Sol Justitiae Albrechta Dürera; Amor Imperator Franza von Stucka; Melancholia Lucasa Cranacha), a także ilustracje z rękopisów i starych druków (The Four Horsemen of the Apocalypse w Apokalipsa Saint-Sever; Septem Liberales Artes Francisa Cleyna itd.) zostały wykorzystane do analizy porównawczej. 2. PODSTAWY TEORETYCZNE: HISTORIA KSZTAŁTOWANIA SIĘ GATUNKU ALEGORII Alegoria rozpoczyna swoją długą drogę w literaturze starożytnej Grecji w VI wieku p.n.e. jako alegoryczna interpretacja poezji – epickich dzieł Homera (w szczególności Teagenesa z Rhegium i Ferekydesa z Syros) (Domaradzki 2017: 303– 306). Alegoreza jest techniką interpretacji, która ujawnia ukryte (tj. „alegoryczną”) treść dzieła. Grecki filozof Kleantes (połowa III wieku p.n.e.) jako pierwszy użył terminu ἀλληγορικῶς (Robins 2013: 28); Demetriusz z Faleronu (około 355–283 p.n.e.) użył terminu ἀλληγορία: „νῦν δὲ ὥσπερ συγκαλύμματι τοῦ λόγου τῇ ἀλληγορίᾳ κέχρηται· πᾶν γάρ τὸ ὑπονοούμενον φοβερώτερον, καὶ ἄλλος εἰκάζει ἄλλο τι· ὃ δὲ σαφὲς, καὶ φανερόν, καταφρονεῖσθαι εἰκός, ὥσπερ 1 British Museum, Galleria Borghese, Luwr, Metropolitan Museum of Art, Prado, Państwowe Muzeum Ermitażu, Państwowa Galeria Tretiakowska, Galeria Uffizi, Muzea Watykańskie itd. NATALIIA KOROLOVA, OLESIA LAZER-PANKIV 262 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI τοὺς ἀποδεδυμένους” (W użytym tu właściwie wyrażeniu mówca jak gdyby osłonił swoje słowa alegorią. Każde wyrażenie zawierające mroczną aluzję budzi większą grozę, a jego znaczenie jest rozmaicie odgadywane przez różnych słuchaczy. Z drugiej strony rzeczy jasne i oczywiste bywają lekceważone, podobnie jak ludzie pozbawieni swoich garments) (Dem. Phal. Eloc. 2. 100). Heraklit Gramatyk (I wiek n.e.) w swoim traktacie Quaestiones Homericae przedstawia wyjaśnienie alegorii w kontekście interpretacji wizerunku bogów: „ὁ γὰρ ἄλλα μὲν ἀγορεύων τρόπος, ἕτερα δὲ ὧν λέγει σημαίνων, ἐπωνύμως ἀλληγορία καλεῖται” (trop, który mówi jedno, lecz oznacza coś innego niż to, co zawiera, właśnie z tego powodu nosi nazwę „alegorii”) (Heraclit. QH 5.2). The allegorical interpretation of myths about the gods practiced by the Grecy stali się powszechni w Rzymie. Aelius Donatus w Ars Grammatica podaje następującą definicję alegorii: „Allegoria est tropus, quo aliud significatur says) quam dicitur” (Allegory is a figure that signifies something different from what it (Donat. Ars gram. 3. 6). Podobną definicję znajdujemy u Izydora z Sewilli (560–636): „Allegoria est alieniloquium. Aliud enim sonat, aliud intelligitur” (Alegoria jest mową o czymś innym, ponieważ zachodzi wtedy, gdy mówi się jedno, a rozumie coś innego) (Isid. Orig. 1.22), a także u Mariusa Plotia Sacerdosa (III wiek n.e.): „aliud significans quam continetur in verbis” (oznacza coś innego niż to, co zawierają słowa) (Sacerd. Ars gram. 1. 149–153). Pomimo tego, że alegoria wywodzi się z literatury i mitologii, znalazła wyraz w malarstwie, rzeźbie i architekturze. Alegoria w malarstwie i rzeźbie jest figurą lub grupą przedstawiającą abstrakcyjną ideę albo obszar działalności, wyposażoną w niezmienne „wymowne” atrybuty (Krasnova 2002: 10–11). Alegoria jest rodzajem znaku, który ustanawia związek między obrazem a znaczeniem poprzez bezpośrednią analogię i nie obejmuje wieloaspektowych warstw treści, które stopniowo ujawniają się tak jak w symbolu. Alegoria w sztukach pięknych jest obrazem artystycznym z podtekstem, obrazem o ukrytym znaczeniu, za pomocą którego można przekazywać różnorodne abstrakcyjne pojęcia, idee i wartości życiowe, wyrażać osobiste opinie lub poruszać zakazane tematy dzięki jej „ogromnej mocy ilustrowania złożonych idei i pojęć w sposób łatwo przyswajalny i namacalny dla odbiorców, czytelników lub słuchaczy” (Art Terms, n.d.). Gatunek alegorii w sztukach pięknych powstał w starożytności. Greccy artyści used personalized abstractions for internal processes, emotions and states, such jako gniew lub zazdrość, których nie potrafili jeszcze wyrazić za pomocą wyrazu twarzy i gestów. W okresie hellenistycznym i rzymskim istoty boskie wyposażano w jakiś charakterystyczny atrybut lub nawet zastępowano alegorią. Odtąd nie Straipsniai / Articles 263 Latin Inscriptions on Fine Art Works of Allegory Genre tylko stany i uczucia podlegały alegoryzacji, lecz także procesy państwowe i polityczne: freedom, power, justice, etc. W średniowieczu alegoria służyła celom moralnym i teologicznym. W tym okresie najczęściej przedstawiano postacie uosabiające cnoty i przywary. W sztukach pięknych renesansu następuje sekularyzacja w przedstawianiu alegorii moralnych; są one wypełnione treściami humanistycznymi. Personifikacje ukazywane są poprzez cechy intelektualne, nauki, aspekty świata, planety itd., tj. poprzez te obrazy, w których klucz alegoryczny ujawnia ogólne wyobrażenia o świecie i miejscu człowieka w nim. W sztuce baroku artyści, opierając się na tradycjach antycznych, tworzyli dzieła pełne treści alegorycznych, jak gdyby próbując nakreślić paralele między przeszłością a przyszłością. Swobodnie łącząc w jednej przestrzeni wizualnej postacie historyczne i mitologiczne, obrazy pogańskie i chrześcijańskie, autorzy tworzyli nowe związki semantyczne, aluzje i podtekst ideologiczny. Kompozycje takie wymagają wykształconego, intelektualnego widza, lecz czasami są tak zagmatwane, że towarzyszą im inskrypcje, objaśnienia, a nawet odrębny program przedstawiony w formie literackiej, poetyckiej (Vlasov 2008: 242). W tym względzie istniała cała doktryna alegorycznych znaków i obrazów. Przedstawiając abstrakcyjne postacie reprezentujące cnoty, wady, uczucia itd., artyści opierali się na takich publikacjach, jak Emblematum Liber Andrei Alciata (1531) czy Iconologia Cesarego Ripy (pierwsze wydanie 1593 i nast.). Ponadto istniały obrazy abstrakcyjne. Do najważniejszych separate collections of proverbs on moral and ethical themes, which accompanied zbiorów należą Adagia Collectanea (1500) i Adagiorum Chiliades (1508) Erazma z Rotterdamu. Wiersze, które później włączono do Anthologia Latina2, również były bardzo popularnymi inskrypcjami. Johann Joachim Winckelmann, twórca teorii neoklasycyzmu, który jako pierwszy badał znaczenie alegorii w sztukach pięknych, dzieli alegorie na dwa rodzaje: wzniosłe i prostsze. Do obrazów pierwszej kategorii należą te, w których ukryte jest znaczenie zaczerpnięte ze starożytnych mitów lub znaczeń, takie jak personifikacja cnót i wad. Mówiąc o J. J. Winkelmannie, sprzeciwiał philosophy. The second category includes paintings with better known się nadmiernej fascynacji nim. Zganił tych, którzy próbowali uczynić ją bardziej pouczającą, fact that any allegory has something mysterious and accessible not to everyone, mówiąc w inskrypcjach, co oznaczały obrazy, a czego nie oznaczały, i wzywał do czerpania nauki od starożytnych artystów, którzy w większości objaśniali swoje obrazy za pomocą takich znaków, które były wyjątkowe dla jednej konkretnej rzeczy i żadnej innej (Winckelmann 1935: 163–170). Najcenniejsza część Anthologia Latina pochodzi z tak zwanego Codex Salmasianus (VIII wiek). W średniowieczu wykazy tych poematów były szeroko znane i włączano je do różnych zbiorów. NATALIIA KOROLOVA, OLESIA LAZER-PANKIV 264 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI obrazy oznaczały, a czego nie oznaczały, i wzywał do czerpania nauki od starożytnych artystów, którzy w większości objaśniali swoje obrazy za pomocą takich znaków, które były wyjątkowe dla jednej konkretnej rzeczy i żadnej innej (Winckelmann 1935: 163–170). Arthur Schopenhauer zauważa, że „obraz alegoryczny [...] ? służy jednocześnie dwóm celom: wyrażeniu pojęcia i wyrażeniu żartobliwej zabawy – aby zmusić obraz do the idea. Only the latter can be a work of art; the other is someone else’s goal, tego, by jednocześnie służył jako inskrypcja” (Schopenhauer 2021: 232). Osobliwości alegorii poświęcono również inne prace (Γιαγκάζογλου 2001; Katzenellenbogen 1939; Mertens 2015; Michel 1987; Spanily 2010; Vandendorpe 1999; 2005; Warncke 2005; Whitman 2000; Zlatar 1997 itd.). 3. FUNKCJONALNE I SEMANTYCZNE CECHY INSKRYPCJI Alegoria myślenia artystycznego przenika sztukę wszystkich stylów i kierunków, obrazy alegoryczne są obecne w dziełach różnych gatunków – religijnych i mitologicznych, martwej natury, pejzażu itd. Były one skierowane przede wszystkim do ludzi wykształconych, którzy potrafili rozpoznać ukrytą treść zawartą w obrazach ludzi, zwierząt, przedmiotów lub atrybutów towarzyszących głównym postaciom płótna. Wszystkie elementy alegorycznego płótna były „słowami”. Jednocześnie kwestia inskrypcji towarzyszących rysunkom i rycinom wymaga szczególnej uwagi, ponieważ często to właśnie za ich pomocą Inskrypcje (tak zwane tituli), których początki wiążą się z objaśniającymi napisami na różnych the image which is difficult to comprehend based on its attributes is revealed. obiektach starożytności, tworzą jedność z elementami przekładają obraz wizualny na obraz werbalny. Jak wskazuje Vandendorpe, w szczególności, „przyjemność, jaką of an allegorical painting: they explain or comment on the image and help powinny przynosić te obrazy, rodzi się z korespondencji między przedstawionymi atrybutami a abstrakcyjnym pojęciem oznaczonym przez inskrypcję [...]. Alegoria staje się jasna dopiero wtedy, gdy, znalazłszy klucz do odczytania inskrypcji nad obrazem, rozszyfrujemy następnie różne symbole, łącząc je z metaforycznymi wyrażeniami zaczerpniętymi z języka codziennego” (Vandendorpe 2005: 31–32). Na przykład istota na kamiennej ławce w jesienne popołudnie zostaje ujawniona przez inskrypcję MELANCHOLIA (Melancholia Arnolda Böcklina). W miniaturze Czterej Jeźdźcy of the image depicting an ordinary girl with a mirror in her hand who sits Apokalipsy (karty 108v i 109r Apokalipsy św. Sewera), nad jego głową. Tycjan umieścił na górze obrazu Alegoria wieku rządzonego przez Roztropność inskrypcję: EX PRAETERITO PRAESENS PRVDENTER AGIT, NI FVTVRVM ACTIONEM DETVRPET (Z the rider who represents Death can only be identified by the inscription mors Straipsniai / Artykuły 265 Latin Inscriptions on Fine Art Works of Allegory Genre doświadczenia przeszłości teraźniejszość działa roztropnie, aby nie zaszkodzić przyszłym działaniom3), która jest kluczem do odczytania alegorii tego płótna: radą, by działać roztropnie i ostrożnie, przekazując to doświadczenie swoim potomkom. Przedmiotem przedstawienia w obrazach należących do gatunku alegorii były cnoty i występki (89), nauki i sztuki (68), a także ogólne idee dotyczące świata i miejsca człowieka w nim: cechy intelektualne, uczucia, pory roku itd. (74) (ryc. 1). Mogły to być cykle obrazów (np. Cztery monarchie Еtienne’a Delaune’a; cykl Cztery temperamenty, pory roku i planety Maartena van Heemskercka), a także pojedyncze przedstawienia (Alegoria przemijania Jana van den Hoecke’a; Alegoria miłości niebiańskiej Sodomy). Rycina 1. Tematy łacińskich inskrypcji na dziełach sztuki gatunku alegorycznego (w %) Do najczęściej przedstawianych abstrakcyjnych postaci w dziełach sztuki gatunku alegorycznego należą figury uosabiające cnoty lub występki (89). Hall zauważa, że „idea uosabiania abstrakcyjnego pojęcia za pomocą postaci ludzkiej (zazwyczaj kobiecej) została przejęta przez wczesny Kościół z klasycznej starożytności; Kościół wykorzystywał je do nauczania lekcji moralnej, przedstawiając cnoty i występki w konflikcie” (Hall 2018: 347). Cykl siedmiu głównych cnót chrześcijańskich (trzech „cnót teologicznych”, tj. wiary, nadziei i miłości (I Kor. 13:13), oraz czterech 3 Podane tutaj i poniżej tłumaczenia pochodzą ze specjalistycznych stron internetowych i katalogów online ‘cardinal virtues’, i.e. justice, prudence, fortitude and temperance), sometimes of museums. NATALIIA KOROLOVA, OLESIA LAZER-PANKIV 266 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI zestawianych z odpowiadającymi im występkami był szeroko przedstawiany w średniowiecznej rzeźbie i freskach. Przedstawieniom cnót i występków najczęściej towarzyszyły jedno­wyrazowe tituli pomagające zidentyfikować obraz: SPES, COGNICIO, PRVDENCIA, TEMPERANCIA, FIDES, IVSTICIA, CHARITAS, PACIENTIA, FORTITUDO, OBEDIENTIA, HUMILITAS, ARDOR, IMMUNDITIA, GULA, ACCIDIA, LUXURIA, SUPERBIA, IRA, INVIDIA, AVARICIA itd. (np. Cykl św. Franciszka autorstwa Giotta; Poznanie i siedem cnót Hansa Sebalda Behama; Siedem cnót Francesca Pesellina; Cnoty i występki Heinricha Aldegrevera; Siedem cnót chrześcijańskich autorstwa Mistrza IB; Siedem cnót autorstwa Lucasa van Leydena; Siedem grzechów głównych i Cztery rzeczy ostateczne autorstwa RECTY, CARITAS CONSVMMATA (Alegoria wiary, Hieronymus Bosch). Sometimes artists diversified tituli with epithets: FIDES Alegoria miłosierdzia autorstwa Pietra di Francesca degli Orioliego). Praktyka zamieszczania obszernych komentarzy była również szeroko rozpowszechniona. Często po prostu towarzyszyły one figurom alegorycznym i nie miały bezpośredniego związku ze strukturą przedstawieniową rysunków, np. Wady i cnoty Pietera Bruegla Starszego. Z drugiej strony Giotto ukazuje odpowiedniość między obrazem a inskrypcją. Alegorie siedmiu cnót i wad w kaplicy Scrovegnich mają krótkie tituli i obszerne komentarze, które objaśniają obraz, koncentrując się na cechach i działaniach przedstawionych alegorii. Na obra Alegoria Starego i Nowego Testamentu Garofala znajduje się duża liczba inskrypcji o różnej objętości, przeważnie nominatywnych i informacyjnych: PARADISVS, ECCLESIA CRISTI, INITIAT, PVRGAT, PERFICIT, SINAGOGA, TEMPLVM SALOMONIS, INFERNVS itd. Interpretacja Biblii przedstawiona w dziele Alegoria Starego i Nowego Testamentu Hansa Holbeina Młodszego również zawiera dużą liczbę inskrypcji o podobnej treści, w szczególności: GRATIA, LEX, PECCATVM, MORS, MYSTERIVM IVSTIFICATIONIS, ESAYAS PROPHETA, HOMO, IOANNES BAPTISTA, AGNVS DEI, IVSTIFICATIO NOSTRA, VICTORIA NOSTRA. Alegorię Niebiańskiej Miłości Sodomę można interpretować jako miłość niebiańską, która przewyższa miłość ziemską. Na obrazie kobieta wylewa wodę z dzbana na ogień na ołtarzu z inskrypcją STINSI TERENAS (ugasiłam ziemię). Podamy również Behind it we see tabula ansata with the inscription CELESTES (Heavenly). przykłady alegorii związanych z tematyką świecką. Ważne jest tu również przedstawienie cnót i występków (15). Sala Dziewięciu w Palazzo Pubblico w Sienie jest ozdobiona freskami Alegoria dobrych i złych rządów Ambrogia Lorenzettiego. Złe rządy są Artykuły / Articles 273 Latin Inscriptions on Fine Art Works of Allegory Genre Zakończenie słowa może być skrócone: DIVINA℞ RE℞ (DIVINARVM RERVM) w dziele Teologia Rafaela w Stanza della Segnatura. Występuje skrót „sonant + consonant”, oznaczony również przez linea nasalis nad poprzednią samogłoską: PRVDẼTER (PRVDENTER) w dziele Alegoria wieku rządzonego przez roztropność Tycjana; MṼDI (MVNDI) w dziele Alegoria Starego i Nowego Testamentu Hansa Holbeina Młodszego; VIVAT (VIVANT) w Cyklu Vices and the Virtues by Pieter Bruegel the Elder, ĨMŨDITIA (IMMUNDITIA) fresków z życia św. Franciszka Giotta. Tradycyjnie skraca się spójnik postpozytywny -que: CAETERAꝖ (CAETERAQUE), PENEꝖ (PENEQVE) in The Vices and the Virtues by Pieter Bruegel Starszy. Skrót nomina sacra: DN (dominus) w dziele Siedem grzechów głównych i cztery rzeczy ostateczne Hieronima Boscha oraz  (sancta) w Cyklu fresków z życia św. Franciszka Giotta. Inskrypcja INІUSTITIA w dziele Alegorie siedmiu cnót i wad Giotta ma inną grafikę litery T. 5. ŹRÓDŁA ZAPOŻYCZEŃ ŁACIŃSKICH CYTATY Większość tituli stanowią krótkie tytuły zawierające wskazanie obiektu przedstawionego na obrazie. Większe inskrypcje można podzielić na trzy grupy, które korelują z tematyką malowideł: cytaty ze źródeł starożytnych i autorów wczesnośredniowiecznych; cytaty z dzieł współczesnych; dzieła religijne (Biblia). Należy zauważyć, że autorzy malowideł dość swobodnie posługują się cytatami, zmieniając je i komponując zgodnie z konkretnymi potrzebami lub zamierzeniem artystycznym. 5.1. Cytaty ze źródeł starożytnych Wśród analizowanych inskrypcji łacińskich wykorzystanych w dziełach sztuki z gatunku alegorii znaczną część stanowią cytaty z autorów klasycznych. Wymownym przykładem jest cykl rycin Wady i cnoty Pietera Bruegla Starszego. Tytuł AVARITIA QVIS METVS, AVT PVDOR of the work Inscription and translation Source EST VNQVAM Juven. PROPERANTIS XIV.177–178 kiedykolwiek odnajdzie się w chciwości? AVARI? Jakiż lęk lub jakiż wstyd kimś, kto pospiesznie oddaje się NATALIIA KOROLOVA, OLESIA LAZER-PANKIV 274 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Tytuł IRA ORA TVMENT IRA, of the work Inscription and translation Source NIGRESCVNT SANGVINE Ov. że twarz puchnie, a żyły Ars 3. VENAE Złość sprawia, 503–504 czernieją od krwi IVSTICIA SCOPVS LEGIS EST, AVT VT EVM QVEM Sen. Cl. PVNIT EMENDET, AVT CAETERI SECVRIORES VIVANT Celem prawa jest albo poprawienie tych, usunięciu winowajcy sprawienie, by pozostali ludzie mogli żyć bezpieczniej FORTITVDO ANIMVM VINCERE, IRACVNDIAM COHIBERE Cic. Marc. CAETERAQVE VITIA ET AFFECTVS /3.8 COHIBERE VERA FORTITVDO EST Pokonać własne impulsy, powściągnąć gniew oraz pozostałe wady i emocje: oto prawdziwa męstwo. Dwie kolejne cnoty zawierają zmodyfikowane cytaty z Epitome późnoantycznego autora Laktancjusza. POENA / EIVS 1.22.1 CAETEROS MELIORES REDDET AVT SVBLATIS MALIS których karze, albo poprzez karę uczynienie pozostałych lepszymi; albo po Tytuł CHARITAS SPERES TIBI ACCIDERE QVOD ALTERI Lact. Epit. ZDARZA of the work Inscription and translation Source SIĘ, ZATEM TYM BARDZIEJ ZOSTANIESZ POBUDZONY DO NIESIENIA ZNAJDUJĄC SIĘ W NIEDOLI, BŁAGA O POMOC. Załóż, że to, co przydarza do niesienia pomocy dopiero wtedy, gdy poczujesz empatię wobec stanu duszy tego, kto błaga o pomoc w chwili potrzeby, PRZAEDE WSZYSTKIM W ODNIESIENIU DO RELIGII, PONIEWAŻ BÓG — 66 musimy dochowywać wiary we wszystkim, szczególnie w odniesieniu do religii, gdyż Bóg stoi ponad wszystkim i jest potężniejszy od człowieka. Cytat na rycinie PRVDENTIA należy do jednej z najwybitniejszych postaci Kościoła POMOCY, JEŚLI PRZYJMIESZ NA SIEBIE DUSZĘ TEGO, KTO WÓWCZAS, się innym, przydarzy się także tobie. Tym samym zostaniesz pobudzony FIDES FIDES MAXIME A NOBIS CONSERVANDA EST wczesnego średniowiecza, Marcina z Bragi: SI PRVDENS ESSE CVPIS, IN PRIOR ET POTENTIOR EST QVAM HOMO Above Lact. Epit. FVTVRVM PROSPECTVM OSTENDE, ET Artykuły / Articles 275 Latin Inscriptions on Fine Art Works of Allegory Genre QVAE POSSVNT CONTINGERE, ANIMO TVO CVNCTA PROPONE (Jeśli pragniesz być roztropny, miej na uwadze przyszłość i wyobraź sobie wszystko, co mogłoby się wydarzyć) (PL 72: 24).9 Freski Cnoty polityczne Domenica Beccafumiego są ozdobione cytatami z dzieł Seneki, Cycerona i Salustiusza. Tytuł CONCORDIA MVTVA BENIVOLENTIA of the work Inscription and translation Source NV(M)Q(VAM) DEBET SENESCERE RVMORES MITIGAT Wzajemna życzliwość nigdy nie powinna się starzeć [aby] powstrzymywać pogłoski10 Cyceron. Przyjaciel. 22 Seneka. Dobrodziej. 1.3 CARITAS IDEM VELLE IDEM NOLLE rzeczy, odrzucając te same rzeczy chcieć tego samego Sal. Koty. 10 Tekst umieszczony w prawym górnym rogu obrazu Alegoria przemijania Jana van den Hoeckego NOSCE TE IPSVM (Poznaj samego siebie) to słynny aforyzm, łacińskie tłumaczenie greckiego wyrażenia ΓΝΩΘΙ ΣΕΑΥΤΟΝ napisanego w świątyni Apollina w Delfach. Alegorie Rafaela w Stanza della Segnatura są bezpośrednio związane z towarzyszącymi im inskrypcjami. Tytuł Sprawiedliwość IVS SVVM of the work Inscription and translation Source VNICVIQVE TRIBVIT 1.10 każdemu to, co jego Sprawiedliwość daje CIC 1, Dig. Theology DIVINARVM RERVM NOTITIA Knowledge of rzeczy boskie CIC 1, Inst. 1.1.1 Filozofia CAVSARVM COGNITIO Poznaj przyczyny Cic. Top. 18.67 Poezja NVMINE AFFLATVR Natchniona przez Boskość Verg. A. 6.49–51 W dolnej części ramy ryciny Aestas Pietera Bruegla Starszego, pośrodku, czytamy: AESTAS, adolescentiae imago (Lato, obraz młodości), co zwięźle łączy zmianę pór roku z wiekiem człowieka. 9 Cytat ten jest często błędnie przypisywany Senecie. Dzieło Formula Honestae Vitae było rozpowszechnione niemal przez całe średniowiecze: w XII wieku, wskutek nieszczęśliwego wypadku, utracono przedmowę dotyczącą autorstwa Marcina. in imitation of the Seneca style and was considered the work of this ancient Roman philosopher 10 Podpisy są zwykle łączone w jedno wyrażenie; zob. na przykład Jenkins 1972. NATALIIA KOROLOVA, OLESIA LAZER-PANKIV 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI, a także „czerwiec czyni lato”) jest fragmentem inscription on the left: Iulius, Augustus, nec non et Iunius Aestas (July, August eklogi Ausoniusza De Mensibus et Quattuor Anni Temporibus (Aus. Ecl. 1318). Napis po prawej stronie (Frugiferas arvis fert Aestas torrida messeis „Gorące lato przynosi żyzne plony na pola”) jest skróconym cytatem z tetrastychu o czterech porach roku Juliana (AL 571). Popularne były również dzieła współczesnych autorów. Napis na rycinie SPES Pietera Bruegla Starszego IVCVNDISSIMA EST SPEI PERSVASIO ET VITАE IMPRIMIS, NECESSARIA INTER TOT AERVMNAS PENEQVE INTOLERABILЕS („Słodka jest ufność płynąca z nadziei, bez której nie moglibyśmy znieść licznych i niemal nieznośnych przeciwności życia”) jest zmodyfikowanym cytatem hiszpańskiego humanisty J. L. Vivesa (Vives 1538: 250). Alegorie poszczególnych wad z cyklu Wady i cnoty Pietera Bruegla Starszego zawierają cytaty z dzieła Zodiacus Vitae włoskiego lekarza, poety i filozofa Piera Angela Manzolliego, znanego również jako Marcello Stellato lub po łacinie Marcellus Palingenius Stellatus. Co ciekawe, po jego śmierci w 1551 roku został uznany za heretyka, Kościół katolicki spalił jego kości, a papież Paweł IV umieścił jego książkę Zodiacus Vitae w pierwszym Indeksie ksiąg zakazanych (Index Librorum Prohibitorum) w 1559 roku. Pomimo zakazu wydanego przez Inkwizycję poemat przetłumaczono na kilka języków europejskich i zachował się w licznych przedrukach poza Włochami. Tytuł SVPERBIA NEMO SVPERBVS AMAT SVPEROS, of the work Inscription and translation Source NEC PZV 9: 901 LVXVRIA LVXVRIA ENERVAT VIRES, AMATVR AB ILLIS Nobody who is proud loves the god above, nor is he loved by them EFFOEMINAT PZV 4: 315 ARTVS Żądza odbiera ci siły i osłabia członki DESIDIA SEGNITIES ROBVR FRANGIT LONGA OCIA PZV 10: bezczynności (łamie) nerwy 139–140 NERVOS Gnuśność łamie siłę, długie GULA EBRIETAS EST VITANDA, INGLVVIESQVE PZV 10: INVIDIA INVIDIA HORRENDVM MONSTRVM, PZV 4: 414 133 CIBORVM Należy unikać pijaństwa i obżarstwa SAEVISSIMA PESTIS Zawiść jest potworem, którego należy się lękać, i najcięższą zarazą Straipsniai / Artykuły 277 Latin Inscriptions on Fine Art Works of Allegory Genre Napis na rycinie AVDITVS z serii rycin Pięć zmysłów autorstwa Georga Pencza jest często odczytywany jako TRVXA PER AVDITV11 (zamiast TRVX APER AVDITV), co jest niepoprawne z kilku powodów: forma TRVXA łacińskiego przymiotnika trux jest niemożliwa zgodnie z normami gramatyki łacińskiej; przyimek per powinien łączyć się z biernikiem. Ponadto wszystkie napisy z tej serii rycin tworzą jedno zdanie: TRVX APER AVDITV (AVDITVS), LINX VISV (VISVS), MILVVS ODORE (OLFATVS), SIMIA NOS SVPERAT GVSTV (GVSTVS), SED ARANEA TACTV (TACTVS) (Dzik przewyższa nas słuchem, ryś wzrokiem, kania węchem, małpa smakiem, a pająk dotykiem). Po raz pierwszy pojawia się ono u średniowiecznego pisarza Tomasza z Cantimpré (Cantimpratensis 1973: 106) w następującej formie: Nos aper auditu, lynx visu, simia gustu, Vultur odoratu praecellit, aranea tactu. Oryginalne zdanie dotyczy dzika i to jego wizerunek widzimy na rycinie. Zakładamy, że niepoprawny podział zdania na elementy wynika ze scriptura continua. 5.2. Cytaty z Biblii Allegoryczne dzieła religijne zawierają cytaty z Biblii.12 Tytuł The Child and Homo natus de muliere brevi of the work Inscription and translation Source vivens tempore Job 14: 1 Death by Hans repletur zrodzony z niewiasty, Który jak kwiat wyrasta i Younger multis miseriis. Qui quasi flos egreditur et (BSV) więdnie, i ucieka jak cień living a short time, is replenished with many miseries. Holbein the conteritur et fugit velut umbra Człowiek Alegoría de la QVAM 1: 12 salvación by Juan REPROMISIT DEVS promised (BSV) de Which the Lord Jacob Valdés Leal JUSTIСIA in Cnoty 15 (BSV) autorstwa Domenica Beccafumi PER ME REGES REGNANT By me kings reign Proverb polityczne 8: 11 Np. https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl020576776, https://www.rijksmuseum.nl/ en/collection/RP-P-OB-11.059. 12 Podane tutaj i poniżej tłumaczenia pochodzą ze strony internetowej Biblia Sacra Vulgata (BSV). NATALIIA KOROLOVA, OLESIA LAZER-PANKIV 278 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Tytuł Siedem Grzechów Śmiertelnych Gens absque of the work Inscription and translation Source consilio est et sine prudentia For Deuter. Grzechy i są autorstwa Hieronima Utinam saperent et intelligerent narodem pozbawionym rady, nie ma w nich też żadnego ac novissima Bosch providerent O, gdyby byli mądrzy, 32.28–29 Cztery Rzeczy Ostateczne zrozumienia (BSV) gdyby to zrozumieli, gdyby rozważyli swój kres! Odwrócę od nich swoje oblicze i eorum Ukryję przed nimi (BSV) jaki będzie ich koniec będę zważał. Pwt novissima swoje oblicze, zobaczę, 32.20 Sprawiedliwość w DILIGITE TERRAM Miłujcie Rządu Ambrogia Lorenzettiego IVSTITIAM QVI IVDICATIS sprawiedliwość, wy, którzy autorstwa Mądrość 1 Alegoria Dobrego sądzicie (BSV) Alegoria Śmierci IN ICTV OCVLI autorstwa Juana de Valdésa Leala W mgnieniu oka I Kor. 15: 52 (BSV) Alegoria ECCE VIRGO Stare i Nowe Oto Testaments by Hans Holbein Młodszy CONCIPIET ET PARIET dziewica pocznie i FILIVM Izajasz 7: 14 porodzi syna (BSV) NĘDZNY JA CZŁOWIEK, QVIS Rzymian, HOC CORPORE Nieszczęsny 7: 24–25 kto mnie wybawi z tego ciała (BSV) podległego śmierci ME ERIPIET Z Listu do MORTI OBNOXIO człowiek, którym jestem, OTO BARANEK BOŻY, KTÓRY GŁADZI Baranek Boży, który (BSV) gładzi Jana 1: 29 GRZECH ŚWIATA Oto grzechy świata Straipsniai / Articles 279 Latin Inscriptions on Fine Art Works of Allegory Genre Tytuł Alegorii QVIA NON COGNOVIT MONDVS PER 1 Kor. 1: 20 of the work Inscription and translation Source Stare i Nowe SAPIENTIAM / DEVM PLACVIT DEO PER (BSV) świat przez mądrość Bożą nie poznał Boga, spodobało się Testamentu autorstwa STVLTITIAM PREDICATIONIS Bogu przez głupstwo głoszenia zbawić tych, którzy SALVOS Garofala FACERE CREDENTES Albowiem skoro wierzą НEС EST VIA ANBVLATE PER droga! Idźcie nią! (BSV) EAN To jest Izajasza 30: 21 PRZYJDŹ, GOŁĘBICO MOJA, DO SZCZELIN Song PETRЕ. HERMON. 14; 4: 8–9 ZRANIŁAŚ MOJE SERCE, SIOSTRO MOJA O Spójrz ze szczytu Amany, ze szczytu Seniru i Hermonu… OFIAR Izajasza 1: 13, DAREMNE KADZIDŁO JEST MODLITW SĄ Przestańcie przynosić daremne ofiary; kadzidło jest dla mnie obrzydliwością… owszem, gdy mnożycie modlitwy, nie wysłucham was: wasze ręce są KORONA Z GŁOWY Salomon 2: AMANA ZE SZCZYTU SANIR I moja gołębico (BSV), która jesteś w szczelinach skały… Zraniłaś moje serce, siostro moja NIE SKŁADAJCIE JUŻ OBRZYDLIWOŚCIĄ 15 (BSV) NIE WYSŁUCHAM WASZYCH pełne krwi NIE WEJDĄ TAM, CHYBA ŻE CI, KTÓRZY SĄ wejdzie do niego w żaden sposób… lecz tylko ci, którzy są MANVS ENIM VESTRE SANGVINE PLENE ZAPISANI W KSIĘDZE ŻYCIA BARANKA W Apokalipsie I nie zapisani w księdze życia Baranka 21: 27 (BSV) PAN STAŁ SIĘ JAKBY WROGIEM: Lament. 2: stał się PRECIPITAVIT ISRAEL TRE. Z. The Lord is jak nieprzyjaciel, pochłonął Izraela 5 (BSV) NATALIIA KOROLOVA, OLESIA LAZER-PANKIV 280 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI 6. WNIOSKI Zatem, na podstawie analizy łacińskich inskrypcji wykorzystywanych w dziełach gatunku alegorycznego, możemy sformułować następujące wnioski i uogólnienia. Obiektami przedstawianymi w dziełach alegorycznych są przede wszystkim cnoty i wady; nauki i sztuka; natura i wszechświat; człowiek (uczucia, zdolności itp.); concepts. A large number of allegorical images are incomprehensible to the abstrakcyjny współczesny widz, ponieważ ich percepcja zależy od ogólnego poziomu wcześniej zdobytej wiedzy i znajomości kontekstu historycznego. Wykorzystywanie łacińskich inskrypcji jako integralnej części fresków, obrazów i rycin o treści alegorycznej wynikało ze specyfiki powstania, kształtowania się i rozwoju tego gatunku. Towarzyszące inskrypcje niekiedy niosą główny ładunek semantyczny, dlatego ich zrozumienie jest niezwykle ważne; bez znajomości nazwy for grasping the meaning that the author laid in the work. Without a clarifying lub łacińskiej inskrypcji mogą one pozostać tajemnicą. Wiele inskrypcji ma formę poetycką (głównie heksametru lub dystychu elegijnego) (np. Alegorie siedmiu cnót i występków Giotta, Osioł w szkole Pietera Bruegla Starszego). Mogły to być fragmenty poematów poetów rzymskich (Juvenala, Owidiusza itd.), dzieła współczesnych (np. Piera Angela Manzollego) lub nieznanych autorów. Inskrypcje różnią się nie tylko formą prezentacji, lecz także objętością (od jednego słowa po szczegółowe objaśnienia), co zależy od ich obciążenia funkcjonalnego. Jednowyrazowe tytuły-tituli identyfikują obiekt przedstawienia i pełnią funkcję nominatywną oraz informacyjną, wyjaśniając szczegóły i dostarczając dodatkowych informacji. Krótkie wyrażenia, które komentują obraz i pomagają nam zrozumieć jego istotę, pełnią funkcję eksplikatywną. Niektóre obszerne cytaty i objaśnienia mają dodatkowy ładunek dydaktyczny i moralizatorski. Część werbalna nie zawsze jest identyczna z rysunkami, lecz pozostaje bliska im pod względem treści ideowej, co sugeruje obecność funkcji spójności. Braliśmy również udział w should not forget the fact that those who were involved in the inscribing process wyborze tekstów i przekazywaliśmy ich rozumienie obrazu. Wiadomo, że duże warsztaty (np. warsztat Hieronymusa Cocka) W przypadku towarzyszących could entrust the selection of inscriptions to a team of specialists. inskrypcji artyści czerpali cytaty z różnorodnych źródeł. Są to głównie frazy z dzieł autorów starożytnych i Biblii, co oczywiście wynika z ukierunkowania społeczeństwa na odpowiednie wzorce oraz z ich rozpoznawalności dla ówczesnej publiczności. Występują również cytaty z dzieł współczesnych oraz oryginalne frazy, których autorstwa nie udało się ustalić. Straipsniai / Artykuły 281 Latin Inscriptions on Fine Art Works of Allegory Genre Zdecydowana większość inskrypcji jest wykonana wielkimi literami. Takie zjawiska graficzne jak znaki diakrytyczne i ligatury występują zarówno w literach małych, jak i wielkich. Często krój pisma jest stylizowany w celu stworzenia jednej compositional ensemble. Istniejące błędy można często wyjaśnić niestabilnością norm ortograficznych w not only of late and medieval Latin, but also classical: some errors, which occur łacińskich inskrypcjach na dziełach gatunku alegorycznego, które były poświadczone przez gramatyków starożytnych. Jednocześnie występują błędy, które można wyjaśnić wpływem języka ojczystego autora oraz niedoskonałą znajomością łaciny u niektórych artystów i rytowników. SKRÓTY AL – Anthologia Latina, Lipsiae: B. G. Teubneri, 1869–1926. Dostępne pod adresem: https:// archive.org/details/pt1a2anthologial01buecuoft/page/64/mode/2up. BSV – Biblia Sacra Vulgata (b.d.). Dostępne pod adresem: https://www.biblegateway.com/. GL – Grammatici Latini: Probi, Donati, Servii, qui feruntur de Arte Grammatica Libri 4, Lipsia: B. G. Teubneri, 1864. Dostępne pod adresem: https://cutt.ly/zABew70. PL – Patrologiae cursus completus 72, Series Latina, red. J. P. Migne, Parisiis: Garnier, 1879, 21–28. Dostępne pod adresem: https://archive.org/details/patrologiaecurs00 migngoog/ page/n16/mode/2up. PZV – Palingenius Marcellus Stellatus Zodiacus Vitae, czyli o życiu człowieka oraz o jego najlepszym kształceniu w zakresie nauki i obyczajów, ksiąg XII, w Rotterdamie, u Joannesa Hofhouta, 1722. Dostępne pod adresem: https://cutt.ly/9ABeS5B. REFERENCES Art Terms. Available at: https://www.tate.org.uk/art/art-terms/a/allegory. Bailey Gauvin Alexander 2012: Baroque & Rococo, London, New York: Phaidon. Bayer Andrea 2009: Art and Love in Renaissance Italy, New York: Metropolitan Museum of Art. Bellanti Claudio 2006: Giotto: Map of the Scrovegni Chapel 1300–1305, Ponzano, Treviso: Vianello. NATALIIA KOROLOVA, OLESIA LAZER-PANKIV 282 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Cantimpratensis Thomas 1973: Liber de natura rerum, Berlin, New York: Walter de Gruyter. Cheney Liana 2017: Giovanni Antonio Bazzi, Allegories of Love: Emblematic Ardor. – Journal of Cultural and Religious Studies 5, 1–37. DOI: 10.17265/2328-2177/2017.05.006. Dessi Rosa Maria 2007: L’invention du “Bon Gouvernement”. Pour une histoire des anachronismes dans les fresques d’Ambrogio Lorenzetti (XIVe–XXe siècle). – Bibliothèque de l’École Des Chartes 165(2), 453–504. DOI: 10.3406/bec.2007.463542. Domaradzki Mikolaj 2017: The Beginnings of Greek Allegoresis. – Classical World 110(3), 299–321. DOI: 10.1353/clw.2017.0019 Filippetti Roberto 2002: The Great Event according to Giotto. Scrovegni Chapel, Padua, Itaca: Castel Bolognese. Frojmovič Eva 1996: Giotto’s Allegories of Justice and the Commune in the Palazzo della Ragione in Padua: A Reconstruction. – Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 59, 24–47. DOI: 10.2307/751396. Γιαγκάζογλου Σταύρος 2001: Με τον τρόπο της αλληγορίας. Η συνάντηση Ελληνισμού και Χριστιανισμού. – Ίνδικτος 15, 254–259. Gombrich Ernst Hans 2018: The Story of Art, London, New York: Phaidon. Hall James 2018: Dictionary of subjects and symbols in art, New York: Harper and Row. Honour Hugh, Fleming John 2005: A World History of Art, London: Laurence King. Jenkins Marianna 1972: The Iconography of the Hall of the Consistory in the Palazzo Pubblico. Siena. – Art Bulletin 54(4), 430–451. DOI: 10.1080/00043079.1972.10790644. Katzenellenbogen Adolf 1939: Allegories of the virtues and vices in medieval art from early Christian times to the thirteenth century, London: Warburg Institute. Krasnova Ol’ga 2002: Iskusstvo Srednih vekov i Vozrozhdeniya: Enciklopediya, Moskva: Olma-Press Obrazovanie. Kuhn Thomas 1957: The Copernican Revolution, New York: Random House. Lazer-Pankiv Olesia, Korolova Nataliia, Stefanova Nataliia 2021: Functional, Semantic and Linguistic Features of Latin Text on Vanitas Works of Fine Art. – Wisdom 19(3), 228–242. DOI: 10.24234/wisdom.v19i3.527. Mertens Katharina Fleury 2015: Zeigen und Bezeichnen: Zugänge zu allegorischem Erzählen im Mittelalter, Würzburg: Königshausen & Neumann.