European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania

ANŽELIKA GAIDIENĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0001-8775-788X Obszary badań: semantyka, leksykologia, leksykografia, lingwistyka komputerowa. AURELIJA TAMULIONIENĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-0728-1856 Obszary badań: język dzieci i młodzieży, preferencje językowe, lingwistyka komputerowa. DOI: doi.org/10.35321/all86-08 RÓWNOŚĆ JĘZYKÓW EUROPEJSKICH W ERZE CYFROWEJ: PRZYPADEK LITWY Równość języków europejskich w erze cyfrowej: przypadek Litwy ADNOTACJA Artykuł omawia obecny stan technologii języka litewskiego i przedstawia sytuację równości języków europejskich w środowisku cyfrowym. Analizuje ilościowe i jakościowe wskaźniki ujawniające równość językową w kontekście Unii Europejskiej, z uwzględnieniem liczby użytkowników, cyfrowych zasobów i technologii językowych oraz wsparcia dla nich, ze szczególnym uwzględnieniem przypadku Litwy. Celem artykułu jest przedstawienie dotychczasowych prac w dziedzinie technologii językowych oraz wskazanie luk i wyzwań, które nadal należy rozwiązać w przypadku języka litewskiego jako oficjalnego języka państwowego i języka UE. Artykuł zawiera najnowszy przegląd sytuacji technologii języka litewskiego poprzez analizę cyfrowych zasobów językowych oraz narzędzi/usług. Wyniki pokazują, że choć w ciągu ostatnich dziesięciu lat zaszło wiele zmian, nadal brakuje zasobów językowych w edukacji i innych obszarach. SŁOWA KLUCZOWE: języki europejskie, zasoby językowe, narzędzia/usługi językowe, równość językowa, technologie językowe. 184 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania ADNOTACJA Artykuł dotyczy stanu technologii języka litewskiego i przedstawia sytuację równości języków europejskich w środowisku cyfrowym. Analizowane są ilościowe i jakościowe wskaźniki ukazujące równość językową w kontekście Unii Europejskiej, z uwzględnieniem liczby użytkowników, cyfrowych zasobów i technologii językowych oraz udzielanego im wsparcia, ze szczególnym uwzględnieniem analizy przypadku Litwy. Celem artykułu jest podkreślenie dotychczasowych prac wykonanych w dziedzinie technologii językowych, wskazanie luk oraz ukazanie wyzwań, z którymi mierzy się i które rozwiązuje oficjalny język państwowy i język Unii Europejskiej – litewski. W artykule przedstawiono najnowszy przegląd stanu technologii języka litewskiego poprzez analizę cyfrowych zasobów językowych i narzędzi/usług. Wyniki pokazują, że w ciągu ostatnich 10 lat zaszło wiele zmian, lecz wciąż brakuje zasobów w edukacji i innych dziedzinach. SŁOWA KLUCZOWE: języki europejskie, zasoby językowe, narzędzia/usługi językowe, równość języków, technologie językowe. WPROWADZENIE Technologie językowe są ze sobą powiązane i bezpośrednio lub pośrednio wpływają na wiele codziennych czynności: pracę, edukację, komunikację itp. Język stanowi podstawę większości zasobów cyfrowych: urządzeń mobilnych, sieci społecznościowych, asystentów wirtualnych, narzędzi tłumaczeniowych, modułów sprawdzania pisowni itp. (Pastor et al. 2017: 19). Naturalnie, postęp ten nie przynosi wszystkim obywatelom Litwy równych korzyści. Należy przyznać, że technologii dostosowanych do języka litewskiego wciąż brakuje, a użytkownicy często muszą korzystać z języka angielskiego. Jest to szczególnie istotne przy ocenie żywotności i siły języka, ponieważ brak technologii językowych może ostatecznie doprowadzić do ograniczenia użycia języka. Stan technologii języka litewskiego nie zaspokaja jeszcze wszystkich potrzeb. Według danych Litewskiego Departamentu Statystyki z 2021 roku w grupie wiekowej 16–74 lat z Internetu korzysta prawie 87% ludności Litwy (w porównaniu z prawie 64,1% w 2011 roku i 74,4% w 2016 roku), w grupie 16–24 lat aż 100%, a w grupie 65–74 lat 55,2%.¹ Według danych z 2021 roku 81,4% gospodarstw domowych posiada komputer osobisty, a 86,6% ma dostęp do Internetu.² Internet jest wykorzystywany głównie do wyszukiwania informacji, komunikacji, rozrywki i bankowości: 79% ludności w wieku 16–74 lat korzysta z ¹ Dostępne pod adresem: https://osp.stat.gov.lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=b3603975-ca07-47cb-aaaf-bc3a3a403a1f#/. ² Dostępne pod adresem: https://osp.stat.gov.lt/lietuvos-statistikos-metrastis/lsm-2019/mokslas-ir-technologijos/informacines-technologijos. Straipsniai / Articles 185 ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ Internetu do komunikacji; 74% czyta wiadomości; 71% korzysta z Internetu w czasie wolnym (ogląda filmy lub programy telewizyjne, słucha muzyki, odtwarza lub pobiera nagrania, gra lub pobiera gry); 68% korzysta z bankowości internetowej. Tymczasem 27% ludności korzysta z Internetu w celu nauki, rozwoju zawodowego lub samokształcenia.³ Według danych z 2021 roku 82,2% osób w wieku 16–74 lat korzysta z Internetu do celów osobistych, na przykład 65,2% komunikuje się w sieciach społecznościowych, a 70,5% ludności kontaktuje się w czasie rzeczywistym (np. za pośrednictwem Skype’a, Messengera, WhatsAppa, Vibera, Snapchata).⁴ W 2021 roku zarejestrowano około 225 000 .lt domen (w porównaniu z około 139 000 w 2012 roku i około 188 000 w 2018 roku), z których ponad 2000 zawiera litery z litewskimi znakami diakrytycznymi (ė, ž itp.). Ponadto Litwa nadal należy do liderów pod względem Internetu światłowodowego. Na Litwie zasięg sieci światłowodowej wynosi 46,8%.⁵ 13 października 2020 roku Sejm Republiki Litewskiej zatwierdził ważny dla języka litewskiego i jego przyszłości dokument, Wytyczne dotyczące rozwoju języka litewskiego w środowisku cyfrowym i postępu technologii językowych na lata 2021–2027.⁶ Wytyczne zostały opracowane przez grupę roboczą powołaną przez Państwową Komisję Języka Litewskiego. Wytyczne te mają pomóc zapewnić pełne użycie języka litewskiego w środowisku cyfrowym oraz ustanowić i utrzymać status języka litewskiego w społeczeństwie informacyjnym. Wymaga to zwiększenia cyfrowych zasobów językowych – korpusów tekstów i nagrań, rozwoju technologii językowych oraz tworzenia opartych na nich usług publicznych, tak aby żadna grupa społeczna ani region nie odczuwały wykluczenia cyfrowego, a języki obce mogły łatwiej integrować się ze społeczeństwem litewskim. Technologie językowe muszą pomagać wzmacniać więzi między społeczeństwem litewskim a diasporą oraz ograniczać wykluczenie społeczności litewskojęzycznej w globalnym społeczeństwie wiedzy (Jaroslavienė, Miliūnaitė 2020). Wytyczne określają najważniejsze zadania i wyzwania technologii języka litewskiego. Wskazują, co należy zrobić na Litwie w najbliższej przyszłości i w jakich kierunkach pracować: 1. Zwiększyć kompetencje specjalistów pracujących w dziedzinie technologii językowych oraz podnieść poziom umiejętności społeczeństwa w zakresie korzystania z możliwości oferowanych przez technologie językowe. ³ Dostępne pod adresem: https://osp.stat.gov.lt/skaitmenine-ekonomika-ir-visuomene-lietuvoje-2020/gyvenimas-internete. ⁴ Dostępne pod adresem: https://osp.stat.gov.lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=1194ea01-82ee-4bde-a222-94c5ced50f4e#. ⁵ Dostępne pod adresem: https://ivpk.lrv.lt/lt/naujienos/lietuva-islieka-tarp-pirmajanciu-sviesolaidinio-interneto-lyderiu-2. ⁶ Dostępne pod adresem: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/71152ab00eee11ebb74de75171d26d52. 186 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania 2. Gromadzić i wzbogacać otwarte, wiarygodne, wysokiej jakości i wielokrotnego użytku cyfrowe zasoby językowe oraz inne cyfrowe zbiory danych językowych. 3. Rozwijać infrastrukturę technologii językowych i zastosowanie technologii językowych w sektorze publicznym oraz usługach publicznych, a także tworzyć i udoskonalać publicznie dostępne rozwiązania i narzędzia informatyczne (Guidelines 2020). Dobrze wiedzieć, że poczyniono znaczne postępy w dostosowywaniu języka litewskiego do środowiska cyfrowego: opracowano szereg cyfrowych zasobów językowych i podstawowych narzędzi analizy języka, złożone internetowe usługi językowe oraz ontologię języka litewskiego, a także zlokalizowano wiele programów i narzędzi komputerowych. Używane przez społeczeństwo oprogramowanie komputerowe jest lituanizowane, a prace normalizacyjne dotyczące terminów komputerowych są prowadzone. Litewscy badacze aktywnie uczestniczą we współpracy i działaniach mobilnościowych międzynarodowych stowarzyszeń, a także ukształtował się trzon litewskich specjalistów językowych pracujących w dziedzinie zastosowań technologii informacyjnych i systematycznie rozwijających innowacyjne prace w tej dziedzinie. Litwa dąży również do zapewnienia wszystkim obywatelom pełnego dostępu do rozwiązań cyfrowych, dlatego bardzo ważna jest polityka ich dostosowywania do potrzeb osób z niepełnosprawnościami (Guidelines 2020). Przedmiotem artykułu są cyfrowe zasoby i narzędzia/usługi języka litewskiego. Celem artykułu jest zbadanie danych dotyczących litewskich zasobów cyfrowych oraz przedstawienie obecnego stanu rozwoju języka litewskiego w środowisku cyfrowym, z uwzględnieniem ogólnego kontekstu europejskiego. Powyższy cel obejmuje następujące zadania: 1) omówienie stanu technologii języka litewskiego w wielojęzycznym kontekście europejskim; 2) przeprowadzenie analizy danych empirycznych zebranych w ramach badania; 3) określenie głównych mocnych i słabych stron, szans oraz zagrożeń związanych z sytuacją języka litewskiego w środowisku cyfrowym. Dane badawcze zebrano7 w latach 2021–2022 w ramach projektu „European Language Equality”, finansowanego przez Komisję Europejską8 (dalej – ELE). 7 Autorka wyraża wdzięczność Państwowej Komisji Języka Litewskiego, Uniwersytetowi Wileńskiemu, Uniwersytetowi Witolda Wielkiego oraz Tilde IT za pomoc w gromadzeniu danych o zasobach językowych. 8 Dwadzieścia cztery języki urzędowe oraz ponad 60 języków regionalnych i mniejszościowych tworzą strukturę językowego krajobrazu UE. Projekt ten odpowiada na tę potrzebę i kładzie podwaliny pod strategiczną agendę oraz mapę drogową, dzięki którym równość językowa w środowisku cyfrowym stanie się w Europie rzeczywistością do 2030 roku. Głównym celem ELE jest przygotowanie programu European Language Equality w formie strategicznej agendy badań, innowacji i wdrażania oraz mapy drogowej prowadzącej do osiągnięcia pełnej cyfrowej równości językowej w Europie do 2030 roku. Program ten został przygotowany wspólnie z całą europejską społecznością zajmującą się technologiami językowymi, lingwistyką komputerową i sztuczną inteligencją ukierunkowaną na język, a także z przedstawicielami odpowiednich inicjatyw i stowarzyszeń, społecznościami językowymi Straipsniai / Articles 187 ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ Celem działań związanych z gromadzeniem metadanych było ustalenie elementów przyczyniających się do poziomu wsparcia technologicznego języka litewskiego. W pierwszym etapie procesu gromadzenia metadanych skupiliśmy się na zasobach i technologiach języka litewskiego, tj. korpusach, czyli zbiorach danych (kolekcjach surowych lub anotowanych, jednojęzycznych lub dwu-/wielojęzycznych, jedno- lub multimodalnych, segmentach tekstu lub dokumentach, transkrypcjach audio, skryptach, nagraniach audio i wideo itp., a także korpusach uczniowskich i korpusach języka migowego); opisach języka obejmujących modele językowe i gramatyki komputerowe; zasobach leksykalnych/konceptualnych obejmujących leksykony komputerowe, bazy terminologiczne, wykazy nazw geograficznych, ontologie, listy terminów, tezaurusy itp.; narzędziach/usługach: usługach oferowanych za pośrednictwem sieci, innych sieci lub działających w chmurze, a także narzędziach do pobrania, kodzie źródłowym itp. (Giagkou, Piperidis 2021: 9). Obejmują one podstawowe narzędzia NLP dla języków europejskich (analizatory morfologiczne, tagery POS, lematyzatory, parsery itp.), narzędzia do tworzenia tekstów (np. moduły sprawdzania pisowni, gramatyki i stylu), narzędzia/usługi do wyszukiwania, pozyskiwania i eksploracji informacji, analizy tekstu i mowy, tłumaczenia maszynowego, rozumienia i generowania języka naturalnego, technologie mowy itp. W drugim etapie przeprowadzono dodatkową rundę gromadzenia metadanych. W tym etapie skupiliśmy się na identyfikacji interesariuszy LT w Europie oraz krajowych i europejskich projektów ukierunkowanych na LT, publicznym finansowaniu LT/NLP/AI lub innych czynnikach kontekstowych, które mogą wynikać ze wstępnej definicji ELE (Giagkou, Piperidis 2021: 9). Zebrane zasoby języka litewskiego opisano za pomocą jednego formularza metadanych, który mieli wypełnić wszyscy członkowie ELE; obejmował on następujące elementy obowiązkowe i zalecane. Elementy obowiązkowe: typ zasobu (klasyfikacja zasobów według typów: korpusy, zasoby leksykalne/konceptualne, gramatyki/modele (językowe), narzędzia/usługi); nazwa zasobu (zrozumiała dla człowieka nazwa lub tytuł, pod którym zasób jest znany); strona docelowa; opis (krótka, swobodna charakterystyka zawierająca informacje o zasobie); język(i) (język(i) objęty(e) korpusem lub zasobem leksykalnym/konceptualnym albo język wejściowy narzędzia/usługi); podklasa korpusu; podklasa zasobu leksykalnego/konceptualnego; podklasa gramatyki/modelu; typ(y) mediów części (wyłącznie dla korpusów i zasobów leksykalnych/konceptualnych); typ(y) mediów wejściowych (wyłącznie dla narzędzi/usług); zależność od języka (wyłącznie dla narzędzi/usług) itp. Elementy zalecane: krótka nazwa zasobu; typ finansowania; rok publikacji zasobu; licencja; strona główna źródła; organizacja/dostawca: organizacja odpowiedzialna za dostarczanie, opracowywanie, utrzymywanie i udostępnianie zasobu; itp. — oraz grupy RML (więcej informacji o projekcie dostępnych pod adresem: https://european-language-equality.eu/about/). 188 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania 1. RÓWNOŚĆ JĘZYKÓW EUROPEJSKICH: CZY JEST (NIE)MOŻLIWA? Krajobraz językowy Unii Europejskiej (dalej – UE) jest bogaty i różnorodny. Tworzą go 24 języki urzędowe oraz ponad 60 języków narodowych i regionalnych. Ta różnorodność językowa i kulturowa stanowi istotną część dziedzictwa każdego państwa, wysoko cenioną i promowaną w UE, ze szczególnym uwzględnieniem wielojęzyczności. Wielojęzyczność jako wartość UE kieruje się mottem „Zjednoczeni w różnorodności”, które po raz pierwszy zaczęto stosować w 2000 roku.⁹ UE poświęca szczególną uwagę językom regionalnym i mniejszościowym, kierując się zobowiązaniem do ich ochrony: „Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych jest europejską konwencją dotyczącą ochrony i promocji języków używanych przez tradycyjne mniejszości. Wraz z Konwencją ramową o ochronie mniejszości narodowych stanowi ona wyraz zobowiązania Rady Europy do ochrony mniejszości narodowych”.¹⁰ Równość języków europejskich jest powszechnie uznawana za jedną z największych zalet UE. Stawia jednak również szereg wyzwań, ponieważ każde państwo znajduje się w odmiennej sytuacji demograficznej, geopolitycznej, kulturowej itd. i nieuchronnie napotyka różne bariery, w tym językowe; w dziedzinie technologii językowych istnieje znaczna przepaść. Zostało to również podkreślone w rezolucji przyjętej przez Parlament Europejski „Równość językowa w erze cyfrowej”.¹¹ Liczba użytkowników oficjalnych języków UE wskazuje (zob. rys. 1), że pięcioma najczęściej używanymi językami są: angielski (około 30%), niemiecki (17%), francuski (15%), hiszpański (8%) i włoski (7%). Dane ukazujące języki dominujące (pierwszą piątkę) nie zmieniają się, jeśli oceniane są wszystkie języki UE (zob. np. rys. 2). Od powstania UE wyraźnie deklaruje się, że Europa zachowuje swoją różnorodność językową i kulturową; przeznacza się na ten cel znaczne środki (Rehm, Uszkoreit 2013: 12–14). Obecna sytuacja pokazuje jednak, że języki o mniejszej liczbie użytkowników nadal napotykają różne bariery językowe i nieustannie dyskutuje się, jak zmniejszyć tę nierówność językową za pomocą środków cyfrowych, ponieważ bez wsparcia technologicznego nie da się nauczyć tak wielu języków UE. ⁹ Więcej informacji dostępnych pod adresem: https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/symbols/eu-motto_lt. ¹⁰ Więcej informacji dostępnych pod adresem: https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages?. ¹¹ Więcej informacji dostępnych pod adresem: https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-8-2018-0332_EN.html. Straipsniai / Articles 189 ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ Rys. 1: Liczba użytkowników oficjalnych języków UE 12 Jeśli przyjrzymy się sytuacji równości języków europejskich pod kątem liczby użytkowników, widzimy, że wszystkie języki UE można pogrupować następująco: na samej górze znajdują się języki najbardziej zagrożone (rys. 2), a lista tych języków jest dość obszerna; względną granicę można wyznaczyć aż do języka estońskiego. Grupę środkową reprezentują języki używane przez stosunkowo niewielką liczbę użytkowników, które mimo to zajmują wyższe pozycje pod względem innych wskaźników technologii językowych i wsparcia technologicznego (rys. 3). Na dole widzimy listę oficjalnych języków UE zajmujących najsilniejszą pozycję pod względem liczby użytkowników i innych wskaźników (zob. dalej). Niezależnie od tego, że języki uznane regionalnie mogą funkcjonować na równych zasadach z innymi językami UE, nie należy odrzucać założenia o silniejszym statusie języków urzędowych, a przepaść technologiczna nadal jest bardzo duża. 12 Dane pochodzą z: https://european-language-equality.eu/languages/. 190 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania Rys. 2: Liczba użytkowników języków UE Najnowsze dane z 2022 roku dotyczące zasobów językowych i wsparcia przeznaczonego na ich rozwój (zob. rys. 3) pokazują, że angielski nadal jest najlepiej wspieranym językiem. Konkurują z nim francuski, niemiecki i hiszpański, a ich wyniki są w niektórych wymiarach podobne do wyników angielskiego. Inne oficjalne języki UE otrzymują umiarkowane wsparcie, jednak niektóre języki mają jedynie słabe wsparcie lub nie mają go wcale. Języki narodowe i regionalne również otrzymują fragmentaryczne wsparcie; inne języki są przypadkami granicznymi pod względem poziomu wsparcia. Analiza prowadzi do ogólnego wniosku, że żaden język naturalny nie jest optymalnie wspierany przez technologie, tj. dla żadnego języka, nawet angielskiego, nie osiągnięto wymaganego poziomu wsparcia (Gaidienė, Tamulionienė 2022: 17). Straipsniai / Articles 191 ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ Rys. 3: Stan wsparcia technologicznego w 2022 roku (rysunek z: Gaidienė, Tamulionienė 2022: 17). Jasnoszary: słabe wsparcie/brak wsparcia; szary: fragmentaryczne wsparcie; ciemnoszary: dobre wsparcie 192 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania W ramach projektu ELE porównano poziom postępu osiągniętego od 2012 roku dla każdego języka (więcej informacji zob. Vaišnienė, Zabarskaitė 2012). Widzimy (zob. rys. 4), że poziom technologiczny języków zmienił się znacząco (np. upowszechniło się stosowanie asystentów wirtualnych i chatbotów, poprawiły się możliwości analizy tekstu itp.). Wyniki tej analizy pokazują jedynie względny status języków, a nie postęp osiągnięty dla konkretnego języka. W ciągu ostatnich dziesięciu lat dziedzina technologii językowych poczyniła znaczne postępy, lecz przepaść między językami najlepiej i najsłabiej wspieranymi nadal jest widoczna. Rys. 4: Ogólny stan wsparcia technologicznego wybranych języków europejskich (2022) (rysunek z: Gaidienė, Tamulionienė 2022: 18) Trudno powiedzieć, czy osiągnięcie równości języków europejskich jest możliwe. Istnieje ogromna przepaść, jeśli porównamy liczbę użytkowników, zasoby i technologie językowe oraz wsparcie, jakie dzięki nim uzyskano. W raporcie przygotowanym w ramach projektu ELE, „Report on the state of Language Technology in 2030”, wskazano, że do 2030 roku szczególnie krytyczne jest osiągnięcie dwóch celów: „1) Neuronowe modele językowe i powiązane z nimi techniki mają kluczowe znaczenie dla utrzymania postępu w technologiach językowych. Dlatego możliwość budowania neuronowych modeli językowych dla innych języków o jakości takiej samej jak w przypadku języka angielskiego ma kluczowe znaczenie dla równości językowej; 2) Dane wielojęzyczne są kluczowym elementem szkolenia takich modeli w różnych językach. Nie należy zakładać, że duże ilości publicznie dostępnych korpusów dobrej jakości można łatwo uzyskać dla wszystkich języków europejskich — jest raczej odwrotnie. Straipsniai / Articles 193 ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ Dążenie do zapewnienia wszystkim językom dużych ilości publicznie dostępnych korpusów dobrej jakości, z uwzględnieniem kwestii sprawiedliwości, powinno znajdować się w centrum wszelkich przyszłych działań na rzecz DLE”13”14. Projekt ELE poświęca temu zagadnieniu coraz więcej uwagi; planowane jest opracowanie szczegółowego planu strategicznego określającego konkretne działania do 2030 roku. 2. DOSTĘPNOŚĆ DANYCH I NARZĘDZI JĘZYKOWYCH Jak wspomniano wcześniej, dane dotyczące dostępnych cyfrowych zasobów języka litewskiego zebrano w ramach projektu ELE. Łącznie zebrano i opisano 218 cyfrowych zasobów języka litewskiego, z których największą część stanowią zasoby leksykalne/konceptualne (139; 64%); na drugim miejscu znajdują się narzędzia/usługi (53; 24%); korpusy (24; 11%) zajmują trzecią pozycję, natomiast gramatyki/modele językowe15 (2; 1%) zajmują czwartą pozycję (zob. rys. 5). Rys. 5: Typy cyfrowych zasobów języka litewskiego 13 DLE: cyfrowa równość językowa. 14 Dostępne pod adresem: https://european-language-equality.eu/wp-content/uploads/2022/05/ELE___Deliverable_D2_18__Report_on_State_of_LT_in_2030_.pdf. 15 Litwa pozostaje w tyle pod względem cyfrowych zasobów gramatyki/modelu językowego; ponieważ w tej dziedzinie zidentyfikowano zaledwie kilka zasobów, nie omówiono ich w artykule osobno. 194 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania Każda grupa zasobów cyfrowych zostanie w artykule omówiona osobno poprzez przedstawienie przykładów najbardziej znanych i największych zasobów, narzędzi oraz usług elektronicznych. 2.1. Zasoby leksykalne/konceptualne Słowniki/leksykony stanowią największą część zasobów leksykalnych/konceptualnych (77%); na drugim miejscu znajdują się zasoby terminologiczne (15%). Zasoby leksykalne/konceptualne obejmują również ontologie i wordnety (4%). Większość słowników cyfrowych opracował Instytut Języka Litewskiego; są one dostępne za pośrednictwem systemu informacyjnego zasobów języka litewskiego E. KALBA16. E. KALBA zapewnia dostęp do najnowszego opisowego normatywnego Słownika standardowego języka litewskiego17, który obecnie zawiera 74 062 hasła (wszystkie hasła słownikowe rozpoczynające się literami B, C, Č, D, E, Ę, Ė, F, G, H, I, J, O, R, Z, Ž oraz cały wykaz haseł są dostępne online). Do słownika dodawane są tysiące nowych słów i nowych znaczeń; hasła ilustrują liczne autentyczne przykłady rzeczywistego użycia języka. W systemie informacyjnym zasobów języka litewskiego E. KALBA dostępne są również inne jednojęzyczne słowniki opisowe: Słownik współczesnego języka litewskiego18 (8th. poprawione i uzupełnione wydanie, zawierające 48 342 hasła) oraz Słownik języka litewskiego19 (odzwierciedlający leksykę języka litewskiego od XVIth wieku do końca XXth wieku; słownik zawiera 310 659 haseł). E. KALBA oferuje również słowniki specjalistyczne: stale aktualizowaną Bazę neologizmów języka litewskiego20 (zawierającą nowe słowa — zapożyczenia i nowe derywaty — frazeologizmy oraz skróty, a także nowe znaczenia słów, które weszły do języka litewskiego od końca XXth wieku i są obecnie używane publicznie, jak również informacje o ich pochodzeniu, użyciu i standaryzacji; obecnie zawiera ponad 7000 haseł); Słownik synonimów,21 Słownik antonimów,22 The ¹⁶ Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt. ¹⁷ Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/bendrinės-lietuvių-kalbos-žodynas/. ¹⁸ Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/dabartinės-lietuvių-kalbos-žodynas/. ¹⁹ Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/lietuvių-kalbos-žodynas/. ²⁰ Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/naujazodžiai/naujienos. ²¹ Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/sinonimų-žodynas/. ²² Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/antonimų-žodynas/. Strаipsniai / Articles 195 ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ Słownik frazeologiczny,23 Słownik porównań,24 itd. Można również znaleźć różne słowniki dwujęzyczne,25 np. litewsko-angielski i angielsko-litewski; litewsko-niemiecki i niemiecko-litewski; litewsko-łotewski i łotewsko-litewski itd. Różne kartoteki należą do kategorii leksykonów,26 np. Główna Kartoteka, Uzupełniająca Kartoteka i Kartoteka Gwarowa Słownika języka litewskiego itd. Jeśli chodzi o zasoby terminologiczne, Bank Terminologiczny Republiki Litewskiej,27 największe i najbardziej wiarygodne pod względem zawartości źródło terminów litewskich, jest najbardziej powszechnie znany. Głównymi źródłami tego banku terminów są akty prawne i glosariusze terminów (dostępnych jest ponad 255 000 haseł terminologicznych). Bank zawiera zbiory terminów z różnych dziedzin (łącznie 26 dziedzin, takich jak polityka, obronność, finanse, środowisko, transport, kultura, zdrowie itd., które dzielą się na jeszcze mniejsze poddziedziny). Baza terminów Litewskiej Rady Normalizacyjnej28 obejmuje zbiór terminów pochodzących z norm. Obecnie zawiera 76 000 haseł terminologicznych. System informacyjny zasobów języka litewskiego RAŠTIJA.LT29 umożliwia wyszukiwanie w 32 glosariuszach terminów. Dziedziny terminów zależą od glosariuszy: obejmują one terminy z elektrotechniki, informatyki, zarządzania, dydaktyki języków, matematyki, metrologii, meteorologii itd. Na Litwie istnieje niewiele ontologii i sieci semantycznych. Istnieje Ogólna ontologia języka litewskiego, ogólnodostępna ontologia litewskich terminów medycznych Snomed CT,30 usługa elektroniczna E-terms,31 która obejmuje ontologie z następujących dziedzin: Ontologia terminów anatomii człowieka (7500 terminów), Ontologia terminów ekonomicznych (500 terminów) oraz Ontologia sprzętu komputerowego i jego części (1000 terminów). Dysponujemy kilkoma litewskimi WordNetami, które można dalej rozszerzać: LitWorNet32 (więcej informacji, 23 Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/frazeologijos-zodynas/. 24 Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/palyginimu-zodynas/. 25 Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt. 26 „Słownik cyfrowy (lub leksykon) jest listą haseł (zwykle pojedynczych słów lub wyrażeń wielowyrazowych), opcjonalnie wzbogaconą o dodatkowe informacje” (Pastor et. al. 2017: 29). 27 Dostępne pod adresem: http://terminai.vlkk.lt/. 28 Dostępne pod adresem: https://www.lsd.lt/index.php?-45228422. 29 Dostępne pod adresem: https://raštija.lt. 30 Dostępne pod adresem: https://www.snomed.lt/snomed-ct-pritaikomumas-uzsienio-salyse-elektroninis-sveikatos-irasas-ligonines-valdymo-irankis-palaikomas-snomed-ct/. 31 Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/esavokos/. 32 Dostępne pod adresem: http://mackus.vdu.lt/LitWordNet/. 196 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania zob. Vitkutė-Adžgauskienė et al. 2015) oraz WordNet33 (z 24 000 synsetów, z których 10 000 jest powiązanych z synsetami w Princeton WordNet). 2.2. Narzędzia/usługi Analityka tekstu i danych stanowi największą część narzędzi/usług cyfrowych (36%); następnie plasują się rozpoznawanie mowy (15%), sprawdzanie gramatyki i pisowni (8%), tłumaczenie maszynowe (6%) oraz inne. Jeśli chodzi o narzędzia/usługi, należy dodać, że są one zależne od języka (98%), a dominującym typem nośnika danych wejściowych jest tekst (80%). Przede wszystkim należy wspomnieć o opracowanych już systemach tłumaczenia maszynowego. Firma „Tilde informacinės technologijos” UAB oferuje bezpłatne korzystanie z wielojęzycznego narzędzia tłumaczenia maszynowego opartego na sieciach neuronowych, Tilde Translator,34. Według jego twórców „to statystyczne narzędzie tłumaczenia maszynowego jest najlepsze na rynku i zostało dostosowane do par językowych litewski–angielski, angielski–litewski, łotewski–angielski i angielski–łotewski. Dostępny jest również system tłumaczenia maszynowego oparty na regułach, służący do tłumaczenia z łotewskiego na rosyjski”.35 Obecnie można używać Tilde Translator do tłumaczenia z języka litewskiego na niemiecki, polski, angielski, ukraiński i rosyjski. System tłumaczenia maszynowego ALPMAVIS jest bezpłatnie dostępny dla użytkowników.36 System obejmuje następujące pary językowe: litewski–angielski–litewski, litewski–francuski–litewski, litewski–niemiecki–litewski, litewski–polski–litewski oraz litewski–rosyjski–litewski. Wspomniany system jest dostosowany do dziedzin ogólnej, prawnej i informatycznej.37 Należy również wspomnieć o bezpłatnych systemach tłumaczeniowych opracowanych poza Litwą, np. Google Translate, Microsoft Bing Translator, eTranslation itd. Ten ostatni system tłumaczeniowy jest bezpłatnie dostępny dla instytucji rządowych i lepiej nadaje się do tłumaczenia tekstów administracyjnych i prawnych. Istnieją różne usługi stworzone dla użytkowników, w których technologia rozpoznawania mowy służy do sterowania komputerami za pomocą głosu, np. Browser38 (przeglądanie 33 Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/zodziu-prasmiu-tinklas/?p=1. 34 Dostępne pod adresem: https://translate.tilde.com/#/. 35 Więcej informacji: https://www.tilde.lt/kalbines-technologijos/tilde-vertykle. 36 Dostępne pod adresem: https://vertimas.vu.lt/Home/About. 37 Więcej informacji: https://vertimas.vu.lt/Home/About. 38 Dostępne pod adresem: https://raštija.lt/liepa/paslaugos-vartotojams/narsytuvas/. Straipsniai / Articles 197 ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ sterowanie głosowe); Controller39 (głosowe sterowanie komputerem); Searcher40 (głosowe wyszukiwanie zasobów dziedzictwa UNESCO); Recognizer41 (nauka sterowania głosem); Helper42 (sterowanie głosowe dla osób z niepełnosprawnościami); Coaching Robot Controller43 (sterowanie humanoidalnym robotem dla dzieci); Taxi Caller44; Caller45 (dzwonienie do kontaktów telefonicznych); Interlingual Communicator46 (litewski–chiński) itd. Dostępna jest również bezpłatna aplikacja do rozpoznawania mowy,47 która przekształca mowę na tekst z wcześniej nagranego pliku audio lub z dyktowania w czasie rzeczywistym. Niektóre usługi opracowane na Litwie są wyposażone w technologię syntezy mowy, np. Pronouncer48 (dźwiękowy słownik litewskich neologizmów); The Lithuanian Speech Synthesiser for the Blind49 (syntezator mowy litewskiej zgodny z SAPI5, który odczytuje na głos treści wyświetlane na monitorze komputera); The Mobile Synthesiser for the Blind50; The Online News Reader51 (gromadzenie i odczytywanie wiadomości syntetyzowanym głosem w języku litewskim). Bezpłatnie dostępna jest również aplikacja do syntezy mowy,52 przekształcająca tekst na mowę. Główne bezpłatne narzędzia open source do podstawowej analizy tekstów cyfrowych w języku litewskim powstały w ramach różnych projektów na Litwie, a mianowicie: segmentator, lematyzator, analizator morfologiczny, tagger części mowy, parser składniowy, moduł sprawdzania pisowni, normalizator tekstu, rozwiązanie do zaawansowanego wyszukiwania litewskich indeksów tekstowych, ekstraktor wyrażeń wielowyrazowych itd. (Guidelines 2020). Istnieją również bezpłatne rozwiązania open source do identyfikacji języka i analizy semantycznej: prosty oraz oparty na aspektach analizator sentymentu (opinii),53 analizator mowy nienawiści 39 Dostępne pod adresem: https://raštija.lt/liepa/paslaugos-vartotojams/valdy­tuvas/. 40 Dostępne pod adresem: https://raštija.lt/liepa/paslaugos-vartotojams/ieskotuvas/. 41 Dostępne pod adresem: https://raštija.lt/liepa/paslaugos-vartotojams/pazin­tuvas/. 42 Dostępne pod adresem: https://raštija.lt/liepa/paslaugos-vartotojams/pagalbininkas/. 43 Dostępne pod adresem: https://raštija.lt/liepa-2/paslaugos-vartotojams/ugdanciojo-roboto-valdytuvas/. 44 Dostępne pod adresem: https://raštija.lt/liepa-2/paslaugos-vartotojams/taksi-iskviestuvas/. 45 Dostępne pod adresem: https://raštija.lt/liepa-2/paslaugos-vartotojams/skambintuvas/. 46 Dostępne pod adresem: https://raštija.lt/liepa-2/paslaugos-vartotojams/tarpkalbinis-komunikatorius/. 47 Dostępne pod adresem: https://www.tilde.lt/snekos-technologijos. 48 Dostępne pod adresem: https://liepa.rastija.lt/Tartuvas/Naujienos?_ga=2.104838787.241622064.1643131617-1654665649.1643131617. 49 Dostępne pod adresem: https://raštija.lt/liepa/paslaugos-vartotojams/sintezatorius-akliesiems/. 50 Dostępne pod adresem: https://raštija.lt/liepa-2/paslaugos-vartotojams/mobilusis-sintezatorius-akliesiems/. 51 Dostępne pod adresem: https://raštija.lt/liepa-2/paslaugos-vartotojams/interneto-naujienu-skait­ytuvas/. 52 Dostępne pod adresem: https://www.tilde.lt/snekos-technologijos. 53 Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/nuomoniu-analize/. 198 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania narzędzie do rozpoznawania mowy,54 usługa automatycznego streszczania dokumentów,55 narzędzie do rozpoznawania nazwanych jednostek (Guidelines 2020). 2.3. Korpora Litwa kontynuuje tworzenie i rozwój ogólnych danych i zasobów językowych niezbędnych do opracowywania technologii językowych i ich zastosowań. Na Litwie istnieje kilka korpusów, w których dominują korpusy anotowane (91%), a głównym typem nośnika części jest tekst (96%). Korpus współczesnego języka litewskiego56 jest największym korpusem języka litewskiego. Obejmuje 140 921 288 słów (literatura piękna – 11,6%, literatura faktu – 14,2%, literatura administracyjna – 10%, publikacje – 63,8%, język mówiony – 0,3%). Opracowywanie korpusu rozpoczęto w 1992 roku, a ostatnią aktualizację przeprowadzono w 2011 roku. Istnieją również korpusy anotowane morfologicznie i syntaktycznie. Objętość Morfo­logicznie anotowanego korpusu litewskiego MATAS57 wynosi 1,6 miliona słów (36% tekstów z czasopism, 24% tekstów z literatury naukowej, 19% tekstów literackich, 2,8% tekstów administracyjnych, 6,8% stenogramów parlamentu Republiki Litewskiej). Korpus opracowano w sposób półautomatyczny, a wyniki zostały zweryfikowane przez lingwistów. Korpus ujawnił wielką skalę polisemii morfologicznej języka litewskiego, tzn. niemal połowa wszystkich form jest polisemiczna morfologicznie. Najnowsza wersja Banku drzewkowego języka litewskiego ALKSNIS58 (ALKSNIS 3.0) zawiera 3643 zdania z anotacją syntaktyczną w formacie PML (Prague Mark-up Language). Na Litwie uruchomiono kilka korpusów równoległych. Korpus równoległy59 zawiera słowa czesko-litewskie (20,29%), angielsko-litewskie (76,6%), litewsko-czeskie (0,8%) oraz litewsko-angielskie (2,31%). Korpus równoległy LILA60 utworzono w sposób półautomatyczny, wyrównując teksty na poziomie akapitów i zdań. Korpus składa się z tekstów opublikowanych w 1991 roku lub później. Łączna objętość korpusu wynosi 8 782 050 słów: 54 Dostępne pod adresem: http://hatespeech.vdu.lt. 55 Dostępne pod adresem: https://www.semantika.lt/Analysis/Summary. 56 Dostępne pod adresem: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/. 57 Dostępne pod adresem: https://klc.vdu.lt/matas-morfologiskai-anotuotas-tekstynas/. 58 Dostępne pod adresem: https://klc.vdu.lt/alksnis-sintaksiskai-anotuotas-tekstynas/. 59 Dostępne pod adresem: https://klc.vdu.lt/lygiagretus-tekstynas/. 60 Dostępne pod adresem: https://klc.vdu.lt/lila-lygiagretusis-tekstynas/. Straipsniai / Articles 199 ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ Teksty litewsko-łotewskie stanowią największą część (3 448 745 słów), podczas gdy teksty łotewsko-litewskie stanowią połowę tej liczby (1 695 160 słów). Tak asymetryczny skład danych wynika z większej liczby tekstów tłumaczonych z litewskiego na łotewski niż odwrotnie w ostatnich latach. Istnieją również inne rodzaje korpusów, np. Korpus mówionego języka litewskiego,61 Kompendium tekstów podręcznikowych KLASIUS62; Korpus dawnego języka litewskiego63; CorALit64: Corpus Academicum Lithuanicum itd. Zapewniony jest otwarty dostęp do danych większości korpusów. Podsumowując, opracowywanie i rozwój istniejących cyfrowych zasobów językowych oraz narzędzi/usług świadczą o znacznym postępie na Litwie; istnieje nawet kilka infrastruktur zasobów języka litewskiego i narzędzi/usług (E. KALBA, RAŠTĮJA.LT itd.), zapewniających bezpłatny dostęp do różnych słowników cyfrowych, leksykonów itd. oraz oferujących różne usługi sterowane głosem, podstawową analizę tekstów cyfrowych w języku litewskim, bezpłatne narzędzia open source itd. Opracowuje się i dalej rozwija różne korpusy oraz systemy tłumaczenia maszynowego. Niemniej jednak brakuje multimedialnych danych językowych, korpusów równoległych ukierunkowanych na tłumaczenie maszynowe, różnych korpusów mowy itd. W zakresie semantyki tekstu nadal występują luki, ponieważ brakuje wysokiej jakości WordNetów, ontologii itd. Dziedzina gramatyki jest obecnie dość zaniedbana: brakuje gramatyk cyfrowych i innych narzędzi technologicznych, które mogłyby przyczynić się do rozwoju technologii językowych i podniesienia ich jakości. 3. SYTUACJA JĘZYKA LITEWSKIEGO W ŚRODOWISKU CYFROWYM: MOCNE I SŁABE STRONY, SZANSE ORAZ ZAGROŻENIA Status języka litewskiego w środowisku cyfrowym oceniono z uwzględnieniem głównej dostępnej bazy danych dokumentów, a także krajowych infrastruktur zasobów i technologii językowych oraz głównych konsorcjów, federacji i projektów. Główne dokumenty i zasoby opisano szczegółowo (zob. Guidelines 2020). Celem niniejszego artykułu jest opisanie ich w ujęciu ogólnym, aby prześledzić źródła mocnych i słabych stron, szans oraz zagrożeń. 61 Dostępne pod adresem: http://sakytinistekstynas.vdu.lt. 62 Dostępne pod adresem: https://rastija.lt/resurso-katalogas/klasius-v2/. 63 Dostępne pod adresem: http://coralit.lt/node/1. 64 Dostępne pod adresem: http://coralit.lt. 200 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania 3.1. Rząd litewski i inne instytucje państwowe wspierają kilka programów promujących różnorodne badania i upowszechnianie języka. Na Litwie obowiązują następujące dokumenty dotyczące polityki w zakresie technologii językowych: 1) Wytyczne dotyczące rozwoju języka litewskiego w środowisku cyfrowym i postępu technologii językowych na lata 2021–202765 (więcej informacji zob. s. 2); 2) Litewska strategia sztucznej inteligencji: wizja przyszłości (2018)66 wydana przez Ministerstwo Gospodarki i Innowacji Republiki Litewskiej. Celem strategii jest „aby Litwa stała się liderem regionalnym w oparciu o istniejące zasoby, doświadczenie i potencjał. Ma ona zwiększyć konkurencyjność Litwy wśród państw UE oraz zapewnić jej pomyślny udział w globalnym ekosystemie AI” (AI Strategy 2018); 3) Strategia rozwoju Litwy „Lietuva 2030”.67 Strategia ta przedstawia „wizję i priorytety rozwoju państwa, a także kierunki ich realizacji do 2030 roku. Jest głównym dokumentem planistycznym, który należy uwzględniać przy podejmowaniu decyzji strategicznych oraz przygotowywaniu planów lub programów państwowych” (Strategy 2012). 2 lipca 2021 roku Komisja Europejska wyraziła zgodę na litewski plan odbudowy i zwiększania odporności. „Transformacyjny wpływ planu Litwy wynika z silnego połączenia reform i inwestycji, które odpowiadają na specyficzne wyzwania Litwy”.68 3.2. Litwa dysponuje kilkoma krajowymi infrastrukturami technologicznymi i infrastrukturami danych językowych: 1) RAŠTIJA LT69 to system zintegrowanych litewskich zasobów językowych i piśmienniczych, produktów oraz usług opracowany przez Instytut Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Wileńskiego: baza wiedzy, narzędzia wyszukiwania itd.; 2) CLARIN–LT70 – Litewskie Konsorcjum Krajowe (członek CLARIN-ERIC) utworzone w 2015 roku. Obecnie składa się z 5 instytucji badawczych: Uniwersytetu Witolda Wielkiego (koordynator), Kowieńskiego Uniwersytetu Technologicznego, Uniwersytetu Wileńskiego, Uniwersytetu im. Mykolasa Romerisa oraz Bałtyckiego Instytutu Zaawansowanych Technologii; 3) E. KALBA71 – system informacyjny zasobów języka litewskiego zarządzany przez Instytut Języka Litewskiego. W systemie tym można znaleźć dziewięć słowników jednojęzycznych i dziesięć dwujęzycznych, różne kartoteki i bazy danych 65 Dostępne pod adresem: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/911407f20ee911ebbebdbd456d2fb030d. 66 Dostępne pod adresem: https://eimin.lrv.lt/uploads/eimin/documents/files/DI_strategija_LT(1).pdf. 67 Dostępne pod adresem: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.425517. 68 Dostępne pod adresem: https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/recovery-coronavirus/recovery-and-resilience-facility/lithuanias-recovery-and-resilience-plan_en. 69 Dostępne pod adresem: https://raštija.lt. 70 Dostępne pod adresem: http://clarin-lt.lt. 71 Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt. Straipsniai / Articles 201 ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ (archiwum dialektów; baza geoinformacyjna litewskich nazw miejscowych itd.), a także usługi elektroniczne (wyszukiwanie w Sieci Znaczeń, E-Concepts, analizator opinii itd.); 4) SEMANTIKA72 – System informacyjny syntaktycznej i semantycznej analizy języka litewskiego (LSSAIS), który „jest unikatową infrastrukturą technologii językowych i państwowym systemem informacyjnym zapewniającym usługi rozpoznawania mowy i analizy tekstu dla języka litewskiego. Uniwersytet Witolda Wielkiego jest zarządcą systemu informacyjnego”.73 3.3. Główne konsorcja, federacje i projekty, do których Litwa należy lub w których uczestniczy. Przedstawicielami Europejskiej Federacji Krajowych Instytucji Językowych (EFNIL) na Litwie są Instytut Języka Litewskiego oraz Państwowa Komisja Języka Litewskiego. Federacja poświęca szczególną uwagę językom państw członkowskich UE i różnorodności językowej Europy.74 Europejska Koordynacja Zasobów Językowych (ELRC) „zarządza odpowiednimi zasobami językowymi we wszystkich językach urzędowych UE i państw stowarzyszonych z CEF, utrzymuje je i koordynuje. Działania te przyczynią się do poprawy jakości, zakresu i wydajności automatycznych rozwiązań tłumaczeniowych w kontekście obecnych i przyszłych usług cyfrowych CEF”.75 Wspólna infrastruktura zasobów językowych i technologii (CLARIN-ERIC) jest „infrastrukturą badawczą utworzoną z wizją zapewnienia dostępu do wszystkich cyfrowych zasobów językowych i narzędzi z całej Europy i spoza niej za pośrednictwem środowiska internetowego, w celu wspierania badaczy w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych”.76 CLARIN-LT jest litewskim konsorcjum krajowym koordynowanym przez Uniwersytet Witolda Wielkiego, który jest członkiem CLARIN-ERIC. Europejska siatka językowa (ELG) „opracowuje i wdraża skalowalną platformę chmurową, zapewniając w łatwy do zintegrowania sposób dostęp do setek komercyjnych i niekomercyjnych technologii językowych dla wszystkich języków europejskich, w tym uruchomionych narzędzi i usług, a także zbiorów danych i zasobów”.77 Od 2019 roku ELG jest reprezentowana na Litwie przez Instytut Języka Litewskiego. Głównym celem Europejskiej równości językowej (ELE) jest „przygotowanie Europejskiego programu równości językowej w formie strategicznego programu badań, innowacji i wdrażania oraz mapy drogowej prowadzącej do osiągnięcia pełnej cyfrowej 72 Dostępne pod adresem: https://www.semantika.lt. 73 Więcej informacji: https://www.semantika.lt/Help/About. 74 Więcej informacji: http://www.efnil.org. 75 Więcej informacji: https://www.lr-coordination.eu. 76 Więcej informacji: https://www.clarin.eu. 77 Więcej informacji: https://www.european-language-grid.eu. 202 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania równości językowej w Europie do 2030 roku”.⁷⁸ Od 2021 roku ELE jest reprezentowana na Litwie przez Instytut Języka Litewskiego. W latach 2014–2020 środki na wdrażanie litewskich rozwiązań językowych w przestrzeni cyfrowej pozyskano z Programu Operacyjnego Inwestycji Funduszy UE, oś priorytetowa 2 (Promowanie społeczeństwa informacyjnego). W 2018 roku uruchomiono pięć projektów: „Rozwój usług sterowanych mową litewską” (LIEPA–2), „Rozwój publicznych usług Systemu informacyjnego syntaktycznej i semantycznej analizy tekstów litewskich” (SEMANTIKA–2), „Udoskonalenie i rozwój systemów tłumaczenia maszynowego i usług lokalizacyjnych”, „Rozwój Systemu informacyjnego zintegrowanych litewskich zasobów językowych i piśmienniczych (RAŠTIJA 2)” oraz „Rozwój Systemu informacyjnego zasobów języka litewskiego” (E. KALBA). Do końca 2020 roku utworzono łącznie 21 publicznych usług elektronicznych. Placówki badawcze i edukacyjne oraz przedsiębiorstwa były najbardziej aktywnymi uczestnikami programu (Guidelines 2020). Oprócz powyższych projektów realizowano również inne projekty technologii językowych finansowane z funduszy strukturalnych UE, przez Komisję Europejską, z krajowych funduszy projektowych itd. 3.4. Analizę SWOT (mocne i słabe strony, szanse oraz zagrożenia) przedstawiono w Programie języka litewskiego w społeczeństwie informacyjnym na lata 2007–2010, zatwierdzonym przez Seimas Republiki Litewskiej.⁷⁹ Stanowi on doskonały punkt wyjścia do analizy obecnej sytuacji. Cieszy fakt, że osiągnięto znaczny postęp, a większość słabych stron lub zagrożeń z tamtego okresu dawno wyeliminowano i zapomniano o nich. Osiągnięto znaczny postęp w dostosowywaniu języka litewskiego do środowiska cyfrowego: opracowano szereg cyfrowych zasobów językowych i podstawowych narzędzi analizy języka, stworzono złożone internetowe usługi językowe, opracowano ontologię języka litewskiego oraz przeprowadzono lokalizację wielu programów i narzędzi komputerowych. Zlokalizowano istotne dla społeczeństwa aplikacje komputerowe i ustandaryzowano terminy komputerowe. Litewscy badacze aktywnie uczestniczą w działaniach mobilnościowych międzynarodowych stowarzyszeń i współpracują z nimi. Wielu litewskich specjalistów językowych koncentruje się na dziedzinie technologii informacyjnych i systematycznie rozwija innowacyjną działalność w tym obszarze. Litwa jest bardzo zainteresowana zapewnieniem wszystkim obywatelom pełnego dostępu do rozwiązań cyfrowych, dlatego dostosowanie dostępu do zasobów dla osób z niepełnosprawnościami ma ogromne znaczenie (Gaidienė, Tamulionienė 2022: 17–18). ⁷⁸ Więcej informacji: https://european-language-equality.eu. ⁷⁹ Dostępne pod adresem: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.294883?jfwid=32wf9h0y. Straipsniai / Articles 203 ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ Ogólna analiza obecnego statusu języków europejskich, codziennie pojawiające się innowacje, rosnące potrzeby społeczeństwa itd. stawiają przed nami nowe wyzwania i otwierają nowe możliwości, a także tworzą nowe zagrożenia. Litwie nadal brakuje zasobów językowych w środowisku elektronicznym, które umożliwiłyby szybszą integrację języka litewskiego i technologii informacyjnych, a także standardów zarządzania językiem litewskim za pomocą technologii informacyjnych. Istnieje szeroki zakres odpowiedniego oprogramowania, które nie zostało jeszcze zlituanizowane ani dostosowane do potrzeb społeczeństwa; konieczne jest dalsze zapewnianie jednolitego stosowania terminów komputerowych, słownictwa i wyrażeń w oprogramowaniu, a także dalsza dbałość o używanie mówionego języka litewskiego (mowy) w środowisku elektronicznym, komputerowym i środowisku urządzeń skomputeryzowanych. Na poziomie krajowym niezbędne są jasne ramy prawne zapewniające równe traktowanie badań (niekomercyjnych i komercyjnych) oraz innowacji opartych na automatycznym wydobywaniu i analizie danych z elektronicznych, nieustrukturyzowanych źródeł informacji (tekstów). Dopiero po zgromadzeniu wystarczającej ilości odpowiednich zasobów odzwierciedlających zjawiska współczesnego języka litewskiego możliwe będzie opracowanie skutecznych narzędzi do stosowania języka litewskiego w technologiach informacyjnych. Szczególną uwagę należy poświęcić dostosowaniu do możliwości i potrzeb wszystkich konsumentów, aby nie programować wykluczenia społecznego, które będzie miało konsekwencje dla całego społeczeństwa. Ważne jest tworzenie litewskich interfejsów, które bezpośrednio ograniczałyby społeczną segregację językową, promowały legalne korzystanie z oprogramowania i zmniejszały dystans między Litwą a dawnymi państwami członkowskimi UE w zakresie korzystania z technologii informacyjnych. Ważne jest również stworzenie warunków do używania języka litewskiego na komputerach i urządzeniach sterowanych komputerowo, a także komputerów sterowanych za pomocą mówionego języka litewskiego (mowy), oraz udoskonalenie środków komputerowego sterowania głosowego, tak aby osoby z niepełnosprawnościami i inne osoby miały nieograniczony dostęp do usług elektronicznych. Lingwistyka komputerowa i technologie językowe jako odrębny przedmiot nie zostały jeszcze ugruntowane w litewskim systemie szkolnictwa wyższego. Żaden uniwersytet nie oferuje studiów z zakresu technologii językowych na wszystkich poziomach. To musi się zmienić (Gaidienė, Tamulionienė 2022). Na Litwie istnieje potrzeba podnoszenia kompetencji specjalistów pracujących w dziedzinie technologii językowych oraz zwiększania poziomu umiejętności społeczeństwa w zakresie korzystania z możliwości oferowanych przez technologie językowe. Ważne jest również kształcenie specjalistów znających specyfikę języka i technologii informacyjnych, finansowanie badań podstawowych i stosowanych oraz wspieranie infrastruktur naukowych i technicznych. Ponadto kluczowe znaczenie ma gromadzenie i zwiększanie dostępności otwartych, wiarygodnych, wysokiej jakości i trwałych cyfrowych zasobów językowych oraz innych cyfrowych zbiorów danych językowych. Należy rozwijać infrastrukturę technologii językowych, zastosowanie technologii językowych 204 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania w sektorze publicznym i usługach publicznych, instytucjach nauczania i uczenia się, a także rozwijać i ulepszać publicznie dostępne rozwiązania i narzędzia informatyczne. Litwa powinna jeszcze aktywniej angażować się we Wspólnotę Europejską i inne międzynarodowe programy dotyczące technologii językowych. Ważne jest aktualizowanie infrastruktur o niezbędne zasoby cyfrowe, modernizowanie i utrzymywanie sprzętu infrastrukturalnego, integrowanie infrastruktur z większymi krajowymi, europejskimi i międzynarodowymi systemami zasobów językowych oraz zapewnienie otwartości technologii i przechowywanych w nich danych (Guidelines 2020). Podsumowując, rozwój technologii językowych ma zasadnicze znaczenie zarówno dla języka litewskiego, jak i dla każdego innego języka. Aby osiągnąć pomyślność w tej dziedzinie, Litwa powinna pracować nad rozwojem zagadnień omówionych i nieomówionych w niniejszym artykule. Aby osiągnąć te cele, konieczne jest połączenie wysiłków państwa, nauki i biznesu. WNIOSKI Po dokonaniu przeglądu sytuacji technologii języka litewskiego w wielojęzycznym kontekście europejskim oraz systematycznej analizie litewskich zasobów językowych i narzędzi/usług możemy sformułować kilka najważniejszych wniosków dotyczących statusu języka litewskiego w środowisku cyfrowym. 1. Wyniki pokazują, że od 2012 roku na Litwie dokonał się znaczny postęp w rozwijaniu różnorodnych cyfrowych zasobów językowych i narzędzi/usług. Chociaż litewski zalicza się do języków o małej liczbie użytkowników, szybko rozwija się w dziedzinie technologii językowych. Jeśli chodzi o zasoby cyfrowe i narzędzia/usługi, nadal istnieją obszary wymagające dalszego rozwoju. Choć pewna liczba cyfrowych zasobów języka litewskiego jest już dostępna, z uwagi na wymagania technologii językowych i społeczeństwa nadal trzeba opracowywać lub aktualizować nowe słowniki jednojęzyczne (słowniki synonimów, antonimów, frazeologii itp.) i słowniki dwujęzyczne, a także różne leksykony. Ontologie, wordnety i korpusy muszą być powiększane i rozbudowywane; należy opracowywać wielojęzyczne korpusy równoległe wymagane do tłumaczenia maszynowego itd. W zakresie terminologii potrzebne są dodatkowe i zaktualizowane kompendia lub zbiory terminów; struktura i rozwiązania technologiczne baz terminologicznych różnią się, co utrudnia wykorzystywanie danych w innych rozwiązaniach technologicznych; występuje również niedobór otwartych danych terminologicznych. Język litewski potrzebuje gramatyk cyfrowych, anotowanych baz danych mowy oraz innych zasobów, które przyspieszyłyby rozwój technologii językowych. Straipsniai / Articles 205 ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ 2. Na Litwie osiągnięto znaczny postęp w dziedzinie technologii językowych, jednak innowacje pojawiające się z każdą minutą, rosnące potrzeby itp. nie tylko otwierają nowe możliwości i stawiają nowe wyzwania, lecz także ukazują słabości i zagrożenia. 2.1. Infrastruktura zasobów językowych o otwartym dostępie jest na Litwie nadal rozwijana; kultura udostępniania danych wciąż pozostaje w zastoju; kwestie licencjonowania nadal oczekują na rozstrzygnięcie: przepisy dotyczące praw własności intelektualnej oraz GDPR powinny być bardziej elastyczne i umożliwiać szersze wykorzystywanie danych podlegających prawom własności intelektualnej do rozwoju technologii i zasobów językowych, tak aby nie naruszać interesów autorów. 2.2. Na Litwie brakuje niezbędnych zasobów ludzkich: niedobór dotyczy specjalistów IT i naukowców pracujących w dziedzinie technologii językowych; nie ma wyspecjalizowanych programów studiów. 2.3. Rozwój technologii języka litewskiego wymaga silnego wsparcia krajowego i międzynarodowego, w tym odpowiednich długoterminowych programów technologii językowych wspierających badania naukowe i biznes na równych zasadach. Ważne jest zsynchronizowanie działań krajowych i międzynarodowych, z należytym uwzględnieniem infrastruktury badawczej i priorytetów badawczych. 2.4. Co stałoby się na Litwie, gdyby rozwój technologii językowych całkowicie się zatrzymał? Dlaczego EU wielokrotnie podkreśla, że równość językową można osiągnąć poprzez promowanie rozwoju technologicznego wszystkich języków EU? Istnieje szeroki konsensus co do siły różnorodności językowej oraz wpływu technologii językowych języka ojczystego na ochronę różnorodności językowej i kulturowej. Dlatego, jeśli w tym obszarze nie zostaną podjęte żadne działania, pogłębi się przepaść technologiczna i językowa, prestiż języka litewskiego spadnie, Litwa przestanie być konkurencyjna w dziedzinie sztucznej inteligencji i innych najnowocześniejszych technologii; inne języki obce będą stopniowo zajmować miejsce języka litewskiego w środowisku cyfrowym. REFERENCES AI strategy 2018: The Lithuanian Artificial Intelligence Strategy: A vision for the future. Available at: https://eimin.lrv.lt/uploads/eimin/documents/files/DI_strategija_LT(1).pdf. Gaidienė Anželika, Tamulionienė Aurellija 2022: Report on the Lithuanian Language. Available at: https://european-language-equality.eu/wp-content/uploads/2022/03/ELE___Deliverable_D1_23__Language_Report_Lithuanian_.pdf. 206 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania Giagkou Maria, Piperidis Stelios 2021: European Language Equality. Guidelines for T1.3 contributors. Internal to ELE network. Guidelines 2020: The guidelines for the development of the Lithuanian language in the digital environment and the progress of language technologies for 2021–2027. Available at: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/71152ab00eee11ebb74de75171d26d52. Jaroslavienė Jurgita, Miliūnaitė Rita 2020: Beribis lietuvių kalbos pasaulis skaitmeninių išteklių sistemoje „E. kalba“. – Pasaulio lietuvis. Available at: https://pasauliolietuvis.lt/beribis-lietuviu-kalbos-pasaulis-skaitmeniniu-istekliu-sistemoje-e-kalba/. Pastor Rafael Rivera 2017: European Parliament, Directorate-General for Parliamentary Research Services, Language equality in the digital age: towards a human language project, European Parliament. Available at: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2017/598621/EPRS_STU(2017)598621_LT.pdf. Rehm Georg, Uszkoreit Hans, editors, 2013: The META-NET Strategic Research Agenda for Multilingual Europe 2020, Springer, Heidelberg, New York, Dordrecht, London. Available at: https://lirias.kuleuven.be/retrieve/501271. Strategy 2012: The Strategy for Lithuania’s Advancement “Lietuva 2030”. Available at: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.412512. Vaišnienė Daiva, Zabarskaitė Jolanta 2012: The Lithuanian language in the digital age, vol. 385, Springer. Available at: http://www.meta-net.eu/whitepapers/volumes/e-book/lithuanian.pdf. Vitkutė-Adžgauskienė Daiva, Dainauskas Justinas Juozas, Amilevičius Darius, Utka Andrius 2015: Lietuvių kalbos žodžių tinklas – LitWordNet. – Darbai ir dienos 64, 101–114. Available at: https://cris6.vdu.lt/cris/bitstream/20.500.12259/27751/1/ISSN2335-8769_2015_N_64.PG_101-114.pdf. Europos kalbų lygybė skaitmeniniame amžiuje: Lietuvos atvejis SANTRAUKA Straipsnyje rašoma apie lietuvių kalbos technologijų būklę, supažindinama su Europos kalbų lygybės skaitmeninėje terpėje situacija. Nagrinėjami kiekybiniai ir kokybiniai kalbų lygybę atskleidžiantys rodikliai Europos Sąjungos kontekste, atsižvelgiant į kalbėtojų, Straipsniai / Articles 207 ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ skaitmeninių kalbos išteklių ir technologijų skaičių bei joms teikiamą paramą, ypatingą dėmesį skiriant Lietuvos atvejo analizei. Šiuo straipsniu siekiama pabrėžti iki šiol kalbų technologijų srityje atliktą darbą ir išryškinti spragas bei atskleisti išbandymus, su kuriais susiduria ir juos sprendžia oficiali nacionalinė ir Europos Sąjungos kalba – lietuvių kalba. Straipsnyje pateikiama naujausia lietuvių kalbos technologijų padėties apžvalga analizuojant skaitmeninius kalbos išteklius ir įrankius / paslaugas. Gauti rezultatai rodo, kad nuo 2012 m. Lietuvoje padaryta didžiulė pažanga plėtojant įvairius skaitmeninius kalbos išteklius ir įrankius / paslaugas. Nors lietuvių kalba yra priskiriama prie mažai kalbėtojų turinčių kalbų, ji gana sparčiai tobulėja kalbos technologijų srityje. Nepaisant to, kad esama sukurta nemažai lietuvių kalbos skaitmeninių išteklių, atsižvelgiant į kalbos technologijų ir visuomenės poreikius, būtina kurti ir atnaujinti vienakalbius (sinonimų, antonimų, frazeologijos ir pan.) ir dvikalbius žodynus, įvairius leksikonus. Būtina gausinti ir plėsti įvairiais kalbos duomenimis ontologijas, žodžių tinklus, tekstynus, kurti mašininiam vertimui reikalingus keliakalbius lygiagrečiuosius tekstynus ir kt. Kalbant apie terminiją, trūksta daugiau ir naujesnių terminų rinkinių, terminų bazių struktūra ir technologiniai sprendimai skiriasi, o tai apsunkina galimybes panaudoti duomenis kitiems technologiniams sprendimams, taip pat trūksta atvirųjų terminologinių duomenų. Lietuvių kalbai labai trūksta skaitmeninių gramatikų, anotuo­tų garsynų ir kitų išteklių, kurie prisidėtų prie spartesnės kalbos technologijų pažangos. Lietuvoje vis dar tvarkoma atvirųjų prieigų kalbos išteklių infrastruktūra, ne visai išspręsti licencijavimo klausimai – intelektinės nuosavybės teisių ir BDAR reglamentai, kurie turi būti lankstesni ir leidžiantys plačiau naudoti intelektinės nuosavybės teisėmis apsaugotus duomenis kalbos technologijų plėtrai ir išteklius taip, kad nebūtų pažeisti autorių interesai. Lietuvoje trūksta būtinųjų žmogiškųjų išteklių: trūksta kalbų technologijų IT specialistų, taip pat šios srities mokslininkų, nėra specializuotų studijų programų. Lietuvių kalbos technologijų plėtrai reikalinga stipri nacionalinė ir tarptautinė parama, įskaitant tam skirtas ilgalaikes kalbų technologijų programas, kurios vienodai remia tiek mokslinių tyrimų, tiek verslo veiklą. Svarbu sinchronizuoti nacionalinę ir tarptautinę veiklą, ypač mokslinių tyrimų infrastruktūros ir mokslinių tyrimų prioritetų atžvilgiu. Įteikta 2022 m. gegužės 18 d. ANŽELIKA GAIDIENĖ AURELIJA TAMULIONIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT–10308 Vilnius, Lietuva [email protected] [email protected] 208 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI