European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania

184 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI ANŽELIKA GAIDIENĖ Institute of the Lithuanian Language Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0001-8775-788X Obszary badawcze: semantyka, leksykologia, leksykografia, lingwistyka komputerowa. AURELIJA TAMULIONIENĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-0728-1856 Obszary badawcze: język dzieci i młodzieży, preferencje językowe, lingwistyka komputerowa. DOI: doi.org/10.35321/all86-08 JĘZYK EUROPEJSKI RÓWNOŚĆ W EPOCE CYFROWEJ: PRZYPADEK LITWY Europos kalbų lygybė skaitmeniniame amžiuje: Lietuvos atvejis ADNOTACJA Artykuł omawia obecny stan technologii języka litewskiego i przedstawia sytuację równości języków europejskich w środowisku cyfrowym. Bada ilościowe i jakościowe wskaźniki ukazujące równość językową w kontekście Unii Europejskiej, uwzględniając liczbę użytkowników, cyfrowe zasoby i technologie językowe oraz wsparcie dla nich, ze szczególnym uwzględnieniem przypadku Litwy. Artykuł ma na celu zarysowanie prac, które zostały już wykonane w dziedzinie technologii językowych, oraz wskazanie luk i wyzwań, którym nadal należy sprostać w przypadku języka litewskiego jako języka urzędowego państwa i UE. Przedstawia najnowszy przegląd sytuacji technologii języka litewskiego poprzez analizę cyfrowych zasobów językowych oraz narzędzi/usług. Wyniki pokazują, że choć w ciągu ostatnich dziesięciu lat zaszło wiele zmian, nadal występuje niedobór zasobów językowych w edukacji i innych dziedzinach. SŁOWA KLUCZOWE: języki europejskie, zasoby językowe, narzędzia/usługi językowe, równość językowa, technologie językowe. Artykuły / Articles 185 European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania ADNOTACJA Straipsnyje rašoma apie lietuvių kalbos technologijų būklę, supažindinama su Europos sytuacja równości językowej w środowisku cyfrowym. Analizowane są ilościowe i lygybę atskleidžiantys rodikliai Europos Sąjungos kontekste, atsižvelgiant į kalbėtojų, skaitmeninių kalbos išteklių ir technologijų skaičių bei joms teikiamą paramą, ypatingą dėmesį skiriant Lietuvos atvejo analizei. Šiuo straipsniu siekiama pabrėžti iki šiol kalbų technologijų srityje atliktą darbą ir išryškinti spragas bei atskleisti išbandymus, su kuriais susiduria ir juos sprendžia oficiali nacionalinė ir Europos Sąjungos kalba – lietuvių kalba. Straipsnyje pateikiama naujausia lietuvių kalbos technologijų padėties apžvalga analizuojant jakościowe cyfrowe zasoby językowe oraz narzędzia / usługi językowe. Wyniki pokazują, że w ciągu ostatnich 10 lat zaszło wiele zmian, ale nadal brakuje zasobów dla edukacji i innych dziedzin. SŁOWA KLUCZOWE: języki europejskie, zasoby językowe, narzędzia / usługi językowe, równość językowa, technologie językowe. WPROWADZENIE Technologie językowe są wzajemnie powiązane i (bezpośrednio lub pośrednio) wpływają na szereg codziennych aktywności: pracę, edukację, komunikację itp. Język leży u podstaw większości zasobów cyfrowych: urządzeń mobilnych, sieci społecznościowych, wirtualnych asystentów, narzędzi tłumaczeniowych, modułów sprawdzania pisowni itp. (Pastor et al. 2017: 19). Naturalnie, postęp ten nie przynosi wszystkim obywatelom Litwy równych korzyści. Musimy przyznać, że technologie dostosowane do języka litewskiego są nadal niewystarczające, a użytkownicy często muszą przechodzić na język angielski. Jest to szczególnie ważne przy ocenie żywotności i siły języka, ponieważ brak technologii językowych może ostatecznie doprowadzić do decline in language usage. The situation of Lithuanian language technologies does not yet meet all the needs. Według danych Litewskiego Departamentu Statystyki z 2021 r. w grupie wiekowej 16–74 lat z Internetu korzysta prawie 87% ludności Litwy (w porównaniu z prawie 64,1% w 2011 r. i 74,4% w 2016 r.), aż 100% w grupie wiekowej 16–24 lat oraz 55,2% w grupie wiekowej 65–74 lat.1 Według danych z 2021 r. 81,4% gospodarstw domowych posiada komputer osobisty, a 86,6% ma dostęp do Internetu.2 Internet jest wykorzystywany głównie do wyszukiwania informacji, komunikacji, spędzania wolnego czasu i bankowości: 79% ludności w wieku 16–74 lat korzysta z 1 Dostępne pod adresem: https://osp.stat.gov.lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=b3603975-ca07-47cb-aaafbc3a3a403a1f#/. 2 Available at: https://osp.stat.gov.lt/lietuvos-statistikos-metrastis/lsm-2019/ mokslas-ir-technologijos/informacines-technologijos. ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ 186 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Internet do komunikacji; 74% czyta wiadomości; 71% korzysta z Internetu w czasie wolnym (ogląda filmy lub programy telewizyjne, słucha muzyki, odtwarza lub pobiera nagrania, gra w gry); 68% korzysta z usług bankowości internetowej. Tymczasem 27% ludności korzysta z Internetu w celu nauki, rozwoju zawodowego lub samodoskonalenia zarejestrowano (w porównaniu z około 139 000 w 2012 education purposes.3 According to the 2021 data, 82.2% of 16–74 year-olds use the Internet for personal purposes, for example, 65.2% communicate on social networks, 70.5% of the population socialize in real time (e.g., via Skype, Messenger, WhatsApp, Viber, Snapchat).4 In 2021, about 225,000 .lt domains roku i około 188 000 w 2018 roku), z czego ponad 2000 zawiera litery z litewskimi znakami diakrytycznymi (ė, ž itd.). Ponadto Litwa nadal należy do liderów w dziedzinie Internetu światłowodowego. Na Litwie zasięg sieci światłowodowej wynosi 46,8%.5 13 października 2020 roku Seimas Republiki Litewskiej zatwierdził ważny dla języka litewskiego i jego przyszłości dokument: Wytyczne dotyczące rozwoju języka litewskiego w środowisku cyfrowym oraz postępu technologii językowych na lata 2021–2027.6 Wytyczne zostały opracowane przez grupę roboczą powołaną przez Państwową Komisję Języka Litewskiego. Niniejsze wytyczne muszą przyczynić się do zapewnienia pełnego wykorzystania języka litewskiego w środowisku cyfrowym oraz do ustanowienia i utrzymania statusu języka litewskiego w społeczeństwie informacyjnym. Wymaga to zwiększenia zasobów językowych w postaci cyfrowej – korpusów tekstów i nagrań, rozwoju technologii językowych oraz tworzenia opartych na nich usług publicznych, tak aby żadna grupa społeczna ani żaden region nie odczuwały wykluczenia cyfrowego, a języki obce mogły łatwiej integrować się ze społeczeństwem litewskim. Technologie językowe muszą przyczyniać się do wzmacniania więzi między społeczeństwem litewskim a diasporą oraz do ograniczania wykluczenia litewskojęzycznej społeczności w globalnym społeczeństwie wiedzy (Jaroslavienė, Miliūnaitė 2020). Wytyczne określają najważniejsze zadania lub wyzwania litewskich technologii językowych. Stanowią one, co należy zrobić na Litwie w najbliższej przyszłości i w jakich kierunkach należy pracować: 1. Zwiększyć kompetencje specjalistów pracujących w dziedzinie technologii językowych oraz podnieść poziom umiejętności społeczeństwa w zakresie korzystania z możliwości oferowanych przez technologie językowe. 3 Dostępne pod adresem: https://osp.stat.gov.lt/skaitmenine-ekonomika-ir-visuomene-lietuvoje-2020/ gyvenimas-internete. 4 Available at: https://osp.stat.gov.lt/statistiniu-rodikliu-analize?hash=1194ea01-82ee-4bde-a22294c5ced50f4e#. 5 Available at: https://ivpk.lrv.lt/lt/naujienos/lietuva-islieka-tarp-pirmaujanciu-sviesolaidiniointerneto-lyderiu-2. 6 Dostępne pod adresem: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/71152ab00eee11ebb74de75171d26d52. Straipsniai / Articles 187 European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania 2. To accumulate and enrich open, reliable, high-quality, reusable digital language resources and other digital language datasets. 3. To develop the language technology infrastructure, the application of language technologies in the public sector and public services, to create and improve publicly available rozwiązania i narzędzia technologii informacyjnych (Wytyczne 2020). opracowano It is good to know that a significant progress has been made in adapting the Lithuanian language to the digital environment: a number of digital language zasoby i podstawowe narzędzia analizy języka, złożone internetowe usługi językowe oraz ontologię języka litewskiego, a także zlokalizowano szereg programów komputerowych i narzędzi. Trwa lituanizacja stosowanego oprogramowania komputerowego istotnego dla społeczeństwa, a także prowadzone są prace standaryzacyjne dotyczące terminów komputerowych. Litewscy badacze aktywnie uczestniczą we współpracy i działaniach na rzecz mobilności międzynarodowych stowarzyszeń, a także ukształtował się trzon litewskich specjalistów językowych pracujących w dziedzinie zastosowań technologii informacyjnej i systematycznie rozwijających innowacyjne prace w tej dziedzinie. Litwa dąży również do tego, aby wszyscy obywatele mieli pełny dostęp do rozwiązań cyfrowych, dlatego bardzo ważna jest polityka ich dostosowywania do potrzeb osób z niepełnosprawnościami (Wytyczne 2020). Przedmiotem tego artykułu są zasoby cyfrowe i narzędzia/usługi języka litewskiego. Celem artykułu jest zbadanie danych dotyczących litewskich zasobów cyfrowych oraz przedstawienie aktualnego stanu rozwoju języka litewskiego w środowisku cyfrowym, z należytym uwzględnieniem ogólnego kontekstu europejskiego. Powyższy cel obejmuje następujące zadania: 1) omówienie statusu technologii języka litewskiego w wielojęzycznym kontekście europejskim; 2) przeprowadzenie analizy danych empirycznych zgromadzonych w badaniu; 3) określenie głównych mocnych i słabych stron, szans oraz zagrożeń leżących u podstaw sytuacji języka litewskiego w środowisku cyfrowym. Dane badawcze zebrano7 w latach 2021–2022 w ramach projektu „European Language Equality”, finansowanego przez Komisję Europejską8 (dalej – ELE). 7 Autorka wyraża wdzięczność Państwowej Komisji Języka Litewskiego w Wilnie University, Vytautas Magnus University, Tilde IT for assistance in the collection of data about language resources. 8 Dwadzieścia cztery języki urzędowe oraz ponad 60 języków regionalnych i mniejszościowych tworzą strukturę językowego krajobrazu UE. Projekt ten odpowiada na ten apel i kładzie fundamenty pod strategiczną agendę oraz mapę drogową, których celem jest urzeczywistnienie równości językowej w Europie do 2030 roku. Głównym celem ELE jest przygotowanie Europejskiego Programu Równości Językowej w formie strategicznej agendy badań, innowacji i wdrażania oraz mapy drogowej prowadzącej do osiągnięcia pełnej cyfrowej równości językowej w Europie do 2030 roku. Program ten został przygotowany wspólnie z całą europejską społecznością zajmującą się technologią językową, lingwistyką komputerową i sztuczną inteligencją ukierunkowaną na język, a ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ 188 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Celem działań związanych z gromadzeniem metadanych było ustalenie komponentów, które przyczyniają się do poziomu wsparcia technologicznego języka litewskiego. W pierwszym etapie procesu gromadzenia metadanych skupiliśmy się na zasobach i technologiach języka litewskiego, tj. korpusach, czyli zbiorach danych (zbiorach raw or annotated, monolingual or bi-/multilingual, monoor multimodal, text segmentów lub dokumentów, transkrypcjach nagrań audio, skryptach, nagraniach audio i wideo itp., a także korpusach uczniowskich i korpusach języków migowych); opisach języka obejmujących modele językowe i gramatyki komputerowe; zasobach leksykalnych/konceptualnych, obejmujących leksykony komputerowe, bazy danych terminologicznych, gazetteery, ontologie, listy terminów, tezaurusy itp. ; narzędziach/usługach: usługach oferowanych za pośrednictwem sieci WWW, innych sieci lub działających w chmurze, a także narzędziach możliwych do pobrania, kodzie źródłowym itp. (Giagkou, Piperidis 2021: 9). Obejmują one podstawowe narzędzia NLP dla języków europejskich (analizatory morfologiczne, taggery części mowy, lematyzatory, parsery itp.), narzędzia do tworzenia tekstów (np. narzędzia do sprawdzania pisowni, gramatyki i stylu), narzędzia/usługi do wyszukiwania, ekstrakcji i eksploracji informacji, analityki tekstu i mowy, tłumaczenia maszynowego, rozumienia i generowania języka naturalnego, technologie mowy itp. W drugim etapie przeprowadzono dodatkową rundę gromadzenia metadanych. Podczas drugiego etapu skupiliśmy się na identyfikacji interesariuszy LT w Europie oraz krajowych i europejskich projektów ukierunkowanych na LT, publicznego finansowania LT/NLP/AI lub wszelkich innych czynników kontekstowych, które mogą wyniknąć ze wstępnej definicji ELE (Giagkou, Piperidis 2021: 9). Zebrane litewskie zasoby językowe opisano za pomocą jednego formularza metadanych, który mieli wypełnić wszyscy członkowie ELE i który obejmował następujące elementy obowiązkowe i zalecane. Elementy obowiązkowe: typ zasobu (klasyfikacja zasobów według typów: korpusy, zasoby leksykalne/pojęciowe, gramatyki/(modele) językowe, narzędzia/usługi); nazwa zasobu (czytelna dla człowieka nazwa lub tytuł, pod którym zasób jest znany); strona docelowa; opis (krótka, swobodna charakterystyka tekstowa zawierająca informacje o zasobie); język(i) (język(i) objęte korpusem lub zasobem leksykalnym/konceptualnym albo język wejściowy narzędzia/usługi); podklasa korpusu; podklasa zasobu leksykalnego/konceptualnego; podklasa gramatyki/modelu; typ(y) mediów części (wyłącznie dla korpusów i zasobów leksykalnych/konceptualnych); typ(y) mediów danych wejściowych (wyłącznie dla narzędzi/usług); zależne od języka (wyłącznie dla narzędzi/usług), itd. Zalecane elementy: krótka nazwa zasobu; rodzaj finansowania; rok publikacji zasobu; licencja; strona główna źródła; organizacja/dostawca: organizacja odpowiedzialna za dostarczanie, kuratelę, utrzymywanie i udostępnianie zasobu; itd. także z przedstawicielami odpowiednich inicjatyw i stowarzyszeń, społeczności językowych oraz grup RML (więcej informacji o projekcie dostępnych jest na stronie: https://european-languageequality.eu/about/). Straipsniai / Articles 189 European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania 1. RÓWNOŚĆ JĘZYKOWA W EUROPIE: CZY JEST (NIE)MOŻLIWA? Krajobraz językowy Unii Europejskiej (dalej – UE) obejmuje języki regionalne. Ta rich and diverse. It is composed of 24 official languages and over 60 national różnorodność językowa i kulturowa stanowi istotną część dziedzictwa każdego państwa, które jest wysoko cenione i promowane w UE, ze szczególnym uwzględnieniem wielojęzyczności. Wielojęzyczność jako wartość UE kieruje się mottem „Zjednoczeni w różnorodności”, które po raz pierwszy zaczęto stosować w 2000 r.9 UE poświęca szczególną uwagę językom regionalnym lub mniejszościowym, kierując się zobowiązaniem do ich ochrony: „Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych jest europejską konwencją dotyczącą ochrony i promowania języków używanych przez tradycyjne Convention for the Protection of National Minorities it constitutes the Council of Europe’s commitment to the protection of national minorities”.10 The equality mniejszości. Wraz z europejskimi ramami językowymi jest jednomyślnie uznawana za jedną z największych sił UE. Stanowi jednak również źródło szeregu wyzwań, ponieważ każde państwo znajduje się w odmiennej sytuacji demograficznej, geopolitycznej, kulturowej itd. i nieuchronnie napotyka różne bariery, w tym językowe; w dziedzinie technologii językowych występuje znaczna przepaść. Podkreślono to również w rezolucji przyjętej przez Parlament Europejski „Równość językowa w erze cyfrowej”.11 Liczba użytkowników oficjalnych języków UE wskazuje (zob. rys. 1), że pięcioma najczęściej używanymi językami są: angielski (około 30%), niemiecki (17%), francuski (15%), hiszpański (8%) i włoski (7%). Dane przedstawiające języki dominujące (pierwszą piątkę) nie zmieniają się, jeśli oceniane są wszystkie języki UE (zob. np. rys. 2). Od czasu powstania UE wyraźnie deklaruje się, że Europa zachowuje swoją różnorodność językową i kulturową; na ten cel przeznaczane są znaczne środki (Rehm, Uszkoreit 2013: 12–14). Jednak obecna sytuacja pokazuje, że języki, którymi posługuje się mniej osób, nadal napotykają różne bariery językowe, a kwestia ograniczenia tej nierówności językowej za pomocą środków cyfrowych jest nieustannie learn so many EU languages without technological support. 9 More information available at: https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/ dyskutowana, ponieważ niemożliwe jest symbols/eu-motto_lt. 10 More information available at: https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-orminority-languages?. 11 More information available at: https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-8-20180332_EN.html. ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ 190 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Fig. 1: Number of speakers of the official EU languages 12 If we look at the situation of European language equality by the number of mówiących tymi językami widzimy, że wszystkie języki UE można pogrupować w następujący sposób: najbardziej zagrożone języki znajdują się na samym szczycie (rys. 2), a lista tych języków jest dość obszerna; możemy względnie wyznaczyć granicę na poziomie języka estońskiego. Grupę środkową reprezentują języki, którymi posługuje się stosunkowo niewielka liczba osób, ale które mimo to zajmują wyższe pozycje pod względem innych wskaźników technologii językowych i wsparcia technologicznego (rys. 3). Na dole możemy zobaczyć listę języków urzędowych UE zajmujących najsilniejszą pozycję pod względem liczby użytkowników i innych wskaźników (zob. dalej). Niezależnie od faktu, że języki uznawane regionalnie mogą funkcjonować na równych zasadach z innymi językami UE, nie należy odrzucać założenia dotyczącego najsilniejszego statusu języków urzędowych, a przepaść technologiczna nadal jest bardzo duża. 12 Dane ze strony: https://european-language-equality.eu/languages/. Straipsniai / Artykuły 191 European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania Rys. 2: Liczba użytkowników języków UE Najnowsze dane z 2022 roku dotyczące zasobów językowych i wsparcia przeznaczonego na ich rozwój (zob. rys. 3) pokazują, że język angielski nadal jest najlepiej wspieranym językiem. Francuski, niemiecki i hiszpański również konkurują, a ich wyniki są podobne do angielskiego w niektórych wymiarach. Inne urzędowe języki UE są umiarkowanie wspierane; jednak niektóre języki mają jedynie słabe wsparcie lub nie mają go wcale. Języki narodowe lub regionalne również otrzymują fragmentaryczne wsparcie; inne języki są przypadkami granicznymi pod względem poziomu wsparcia. Analiza prowadzi do ogólnego wniosku, że żaden język naturalny nie jest optymalnie wspierany przez technologie, tj. wymagany poziom wsparcia nie został osiągnięty dla żadnego języka, nawet dla języka angielskiego (Gaidienė, Tamulionienė 2022: 17). ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ 192 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Rys. 3: Stan wsparcia technologicznego w 2022 roku (rysunek na podstawie: Gaidienė, Tamulionienė 2022: 17). Jasnoszary: słabe/brak wsparcia; szary: fragmentaryczne wsparcie; ciemnoszary: dobre wsparcie Straipsniai / Artykuły 199 European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania speech recognition tool,54 the automatic document summary service,55 the identified entity recognition tool (Guidelines 2020). 2.3. Korpusy Litwa przystępuje do tworzenia i rozwijania ogólnych danych i zasobów językowych niezbędnych do produkcji technologii językowych i ich zastosowań. Na Litwie istnieje kilka korpusów, wśród których dominują korpusy anotowane (91%), a jako typ nośnika części przeważa tekst (96%). Korpus współczesnego języka litewskiego56 jest największym korpusem języka litewskiego. Obejmuje 140,921,288 słów (literatura piękna – 11.6%, literatura faktu – 14.2%, literatura administracyjna – 10%, publikacje – 63.8%, język mówiony – 0.3%). Kompilacja korpusu rozpoczęła się w 1992 roku, a ostatnią aktualizację przeprowadzono w 2011 roku. Istnieją również korpusy anotowane morfologicznie i syntaktycznie. Objętość Morfologicznie Adnotowanego Korpusu Litewskiego MATAS57 wynosi 1,6 miliona słów (36% tekstów z czasopism, 24% tekstów z literatury naukowej, 19% tekstów literatury pięknej, 2,8% tekstów administracyjnych, 6,8% dosłownych sprawozdań z posiedzeń Parlamentu Republiki Litewskiej). Korpus został opracowany w sposób półautomatyczny, a wyniki zostały zweryfikowane przez lingwistów. Korpus ujawnił wielkoskalową polisemiczność morfologiczną języka litewskiego, tj. niemal połowa wszystkich form jest polisemiczna morfologicznie. Najnowsza wersja Banku Drzew Zależności Litewskich ALKSNIS 58 (ALKSNIS 3.0) zawiera 3643 zdania z adnotacją syntaktyczną w formacie PML (Prague Mark-up Language). Na Litwie uruchomiono kilka korpusów równoległych. Korpus równoległy59 zawiera słowa czesko-litewskie (20,29%), angielsko-litewskie (76,6%), litewsko-czeskie (0,8%) oraz litewsko-angielskie (2,31%). Równoległy korpus LILA60 został utworzony w sposób półautomatyczny, a teksty wyrównano na poziomie akapitów i zdań. Korpus składa się z tekstów 55 Dostępne pod adresem: https://www.semantika.lt/Analysis/Summary. 57 Dostępne pod published in 1991 or later. The total volume of the corpus is 8,782,050 words: 54 Available at: http://hatespeech.vdu.lt. adresem: https://klc.vdu.lt/matas-morfologiskai-anotuotas-tekstynas/. 56 Available at: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/. 58 Dostępne pod adresem: https://klc.vdu.lt/alksnis-sintaksiskai-anotuotas-tekstynas/. 59 Available at: https://klc.vdu.lt/lygiagretus-tekstynas/. 60 Available at: https://klc.vdu.lt/lila-lygiagretusis-tekstynas/. ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ 200 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Lithuanian-Latvian texts occupy the major part (3,448,745 words), whereas Teksty łotewsko-litewskie stanowią połowę tej liczby (1 695 160 słów). Tak asymetryczny skład danych wynikał z większej liczby tekstów tłumaczonych z litewskiego na łotewski niż odwrotnie w ostatnich latach. Język,61 kompendium There are also other types of corpora, e.g., The Corpus of the Spoken Lithuanian tekstów podręcznikowych KLASIUS62; Korpus języka starolitewskiego63; CorALit64: Corpus Academicum Lithuanicum itd. Zapewniony jest otwarty dostęp do danych większości korpusów. Podsumowując, tworzenie i rozwój istniejących cyfrowych zasobów językowych oraz narzędzi/usług wykazały znaczny postęp na Litwie; istnieje nawet kilka infrastruktur dla litewskich zasobów językowych i narzędzi/usług (E. KALBA, RAŠTIJA.LT itd.), zapewniających bezpłatny dostęp do różnych słowników cyfrowych, leksykonów itd. oraz oferujących różnorodne, dalej rozwijane rozwiązania sterowane mową. Niemniej jednak brakuje multimedialnych services, the basic analyses of the digital texts in Lithuanian, free open-code tools, etc. Various corpora and machine translation systems are produced and danych językowych, korpusów równoległych ukierunkowanych na tłumaczenie maszynowe, różnych korpusów mowy itd. Jeśli chodzi o semantykę tekstu, nadal występują luki, ponieważ brakuje jakościowych wordnetów, ontologii itp. Dziedzina gramatyki jest obecnie raczej zaniedbana: brakuje gramatyk cyfrowych i innych narzędzi technologicznych, które mogą przyczynić się do rozwoju technologii językowych i podniesienia ich jakości. 3. SYTUACJA JĘZYKA LITEWSKIEGO W ŚRODOWISKU CYFROWYM: MOCNE STRONY, SŁABE STRONY, SZANSE I ZAGROŻENIA Status języka litewskiego w środowisku cyfrowym oceniono z uwzględnieniem głównej dostępnej bazy danych dokumentów, a także krajowych infrastruktur zasobów i technologii językowych oraz głównych konsorcjów, federacji i projektów. Główne dokumenty i zasoby opisano szczegółowo (zob. Guidelines 2020). Niniejszy artykuł ma na celu opisanie ich w ogólnym ujęciu, aby prześledzić źródła mocnych i słabych stron, szans oraz zagrożeń. 63 Dostępne pod adresem: http://coralit.lt/node/1. 61 Available at: http://sakytinistekstynas.vdu.lt. 62 Available at: https://raštija.lt/resurso-katalogas/klasius-v2/. 64 Available at: http://coralit.lt. Straipsniai / Artykuły 201 European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania 3.1. The Lithuanian government and other state institutions support several programs to promote a range of linguistic research and dissemination. The following are valid documents on language technology policies in Lithuania: 1) The Guidelines for the Development of the Lithuanian Language in the Digital Środowisko i postęp technologii językowych na lata 2021–202765 (więcej informacji znajduje się na stronie 2); 2) Litewska strategia sztucznej inteligencji: wizja przyszłości (2018)66 wydana przez Ministerstwo Gospodarki i Innowacji Republiki Litewskiej. Celem strategii jest, „aby Litwa, w oparciu o istniejące zasoby, doświadczenie i potencjał, stała się liderem regionalnym. Ma ona zwiększyć konkurencyjność Litwy wśród państw UE oraz zapewnić jej pomyślny udział w globalnym ekosystemie AI” (AI Strategy 2018); 3) Strategia rozwoju Litwy „Lietuva 2030”.67 Strategia ta przedstawia „wizję i priorytety rozwoju państwa, a także kierunki ich realizacji do 2030 roku. Jest to główny dokument planistyczny, który należy uwzględniać przy podejmowaniu decyzji strategicznych oraz przygotowywaniu planów lub programów państwowych” (Strategy 2012). 2 lipca 2021 r. Komisja Europejska dała zielone światło litewskiemu planowi odbudowy i zwiększania odporności. „Transformacyjne impact of Lithuania’s plan is the result of a strong combination of reforms and investments which address the specific challenges of Lithuania”.68 3.2. Litwa dysponuje kilkoma krajowymi infrastrukturami technologicznymi i infrastrukturami danych językowych: 1) RAŠTIJA LT69 to system zintegrowanych litewskich zasobów, produktów i usług językowych oraz piśmienniczych, opracowany przez Instytut Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Wileńskiego: bazę wiedzy, narzędzia wyszukiwania itp. ; 2) CLARINLT70 – Litewskie Konsorcjum Narodowe (członek CLARIN-ERIC), utworzone w 2015 roku. Obecnie składa się z 5 instytucji badawczych: Uniwersytetu Witolda Wielkiego (koordynator), Kowieńskiego Uniwersytetu Technologicznego, Uniwersytetu Wileńskiego, Uniwersytetu Michała Römera oraz Bałtyckiego Instytutu Zaawansowanych Technologii; 3) E. KALBA71 – system informacyjny zasobów języka litewskiego zarządzany przez Instytut Języka Litewskiego. W systemie tym można znaleźć dziewięć jednojęzycznych i dziesięć dwujęzycznych słowników, różne pliki i bazy danych 65 Available at: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/911407f20ee911ebbedbd 456d2fb030d. 66 Dostępne pod adresem: https://eimin.lrv.lt/uploads/eimin/documents/files/DI_strategija_LT(1).pdf. 67 Dostępne pod adresem: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.425517. 68 Dostępne pod adresem: https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/recovery-coronavirus/recoveryand-resilience-facility/lithuanias-recovery-and-resilience-plan_en. 69 Available at: https://raštija.lt. 70 Available at: http://clarin-lt.lt. 71 Available at: https://ekalba.lt. ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ 202 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI (archiwum dialektów; geoinformacyjna baza danych litewskich nazw miejscowości itp.), a także usługi elektroniczne (wyszukiwanie w Sieci Znaczeń, E-Koncepcje, Analizator Opinii itp.); 4) SEMANTIKA72 – Litewski System Informacyjny Analizy Syntaktycznej i Semantycznej (LSSAIS), który „jest unikalną infrastrukturą technologii językowych i państwowym systemem informacyjnym zapewniającym usługi rozpoznawania mowy i analizy tekstu dla języka litewskiego. Uniwersytet Witolda Wielkiego jest zarządcą systemu informacyjnego”.73 3.3. Główne konsorcja, federacje i projekty, do których Litwa należy lub w których uczestniczy. Przedstawicielami Europejskiej Federacji Narodowych Instytucji Językowych (EFNIL) na Litwie są Instytut Języka Litewskiego oraz Państwowa Komisja Języka Litewskiego. Federacja zwraca szczególną uwagę na języki państw członkowskich UE oraz różnorodność językową Europy.74 European Language Resource Coordination (ELRC) „zarządza odpowiednimi zasobami językowymi we wszystkich językach urzędowych UE i krajów stowarzyszonych z CEF, utrzymuje je i koordynuje ich wykorzystanie. Działania te przyczynią się do poprawy jakości, zakresu i wydajności rozwiązań w zakresie tłumaczenia automatycznego w kontekście obecnych i przyszłych usług cyfrowych CEF”.75 Wspólna infrastruktura zasobów językowych i technologii (CLARIN-ERIC) to „infrastruktura badawcza zainicjowana w oparciu o wizję, zgodnie z którą wszystkie cyfrowe zasoby językowe i narzędzia z całej Europy i spoza niej są dostępne za pośrednictwem środowiska internetowego wspierającego badaczy w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych”.76 CLARIN-LT to litewskie konsorcjum krajowe koordynowane przez Uniwersytet Witolda Wielkiego, który jest członkiem CLARIN-ERIC. Europejska Siatka Językowa (ELG) „opracowuje i wdraża skalowalną platformę chmurową, na której działają narzędzia i usługi, a także providing, in an easy-to-integrate way, access to hundreds of commercial and non-commercial Language Technologies for all European languages, including zestawy danych i zasoby”.77 Od 2019 r. Language. Głównym celem European Language ELG has been represented in Lithuania by the Institute of the Lithuanian Equality (ELE) jest „przygotowanie Europejskiego programu równości językowej w formie strategicznego programu badawczego na rzecz równości językowej w Europie innovation and implementation agenda and a roadmap for achieving full digital 72 Available at: https://www.semantika.lt. 73 More information available at: https://www.semantika.lt/Help/About. 74 More information available at: http://www.efnil.org. 75 More information available at: https://www.lr-coordination.eu. 76 More information available at: https://www.clarin.eu. 77 More information available at: https://www.european-language-grid.eu. Artykuły / Articles 203 European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania do 2030 r.”.78 Od 2021 r. ELE jest reprezentowany na Litwie przez Instytut Języka Litewskiego. W okresie 2014–2020 finansowanie wdrażania rozwiązań języka litewskiego w przestrzeni cyfrowej uzyskano z Programu Operacyjnego Inwestycji Funduszy UE, oś priorytetowa 2 (Promowanie społeczeństwa informacyjnego). W 2018 r. uruchomiono pięć projektów: „Rozwój usług sterowanych mową litewską” (LIEPA-2), „Rozwój publicznych usług systemu informacyjnego analizy syntaktyczno-semantycznej tekstów litewskich” (SEMANTIKA-2), „Doskonalenie i rozwój systemów tłumaczenia maszynowego oraz usług lokalizacyjnych”, „Rozwój systemu informacyjnego zintegrowanych litewskich zasobów językowych i piśmienniczych (RAŠTIJA 2)” oraz „Rozwój systemu informacyjnego zasobów języka litewskiego” (E. KALBA). Do końca 2020 roku utworzono łącznie 21 publicznych usług elektronicznych. Placówki badawcze i edukacyjne oraz przedsiębiorstwa były najbardziej aktywnymi uczestnikami programu (Guidelines 2020). Oprócz wyżej wymienionych projektów wdrożono również inne projekty technologii językowych finansowane z funduszy strukturalnych UE, przez Komisję Europejską, z krajowych funduszy projektowych itp. 3.4. Analizę SWOT (mocnych i słabych stron, szans oraz zagrożeń) przedstawiono w Programie języka litewskiego w społeczeństwie informacyjnym na lata 2007–2010, zatwierdzonym przez Seimas Republiki Litewskiej.79 Stanowi ona doskonały punkt wyjścia do analizy obecnej sytuacji. Cieszy fakt, że poczyniono postępy w dostosowywaniu języka that a remarkable progress has been made, and most of the weaknesses or threats of that period have long been eliminated and forgotten. Significant progress has litewskiego do środowiska cyfrowego: opracowano szereg cyfrowych zasobów językowych i podstawowych narzędzi analizy języka, utworzono złożone internetowe usługi językowe, opracowano ontologię języka litewskiego oraz przeprowadzono lokalizację wielu programów komputerowych i narzędzi. Zlokalizowano aplikacje komputerowe istotne dla społeczeństwa, a terminy komputerowe ustandaryzowano. Litewscy badacze aktywnie uczestniczą w działaniach związanych z mobilnością międzynarodowych stowarzyszeń i współpracują z nimi. Wielu litewskich specjalistów językowych koncentruje się na tym obszarze. Litwa jest bardzo zainteresowana field of information technology and systematically develop innovative work in zapewnieniem wszystkim obywatelom pełnego dostępu do rozwiązań cyfrowych, co sprawia, że dostosowanie dostępu do zasobów dla osób z niepełnosprawnościami jest bardzo ważne (Gaidienė, Tamulionienė 2022: 17–18). 78 Więcej informacji dostępnych pod adresem: https://european-language-equality.eu. 79 Dostępne pod adresem: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.294883?jfwid=32wf9h0y. ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ 204 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Ogólna analiza obecnego statusu języków europejskich, innowacje pojawiające się codziennie, rosnące potrzeby społeczeństwa itd. stawiają nowe wyzwania i otwierają nowe możliwości, a także tworzą nowe zagrożenia. Litwie wciąż brakuje zasobów językowych w środowisku elektronicznym, które umożliwiłyby szybszą integrację języka litewskiego i technologii informacyjnych, a także standardów zarządzania językiem litewskim za pomocą technologii informacyjnych. Istnieje szeroki zakres odpowiedniego oprogramowania, które nie zostało jeszcze zlitwinizowane ani dostosowane do potrzeb społeczeństwa; konieczne jest dalsze zapewnianie jednolitego stosowania terminów komputerowych, słownictwa i wyrażeń w oprogramowaniu, a także kontynuowanie dbałości o używanie mówionego języka litewskiego (mowy) w środowisku urządzeń elektronicznych, komputerowych i skomputeryzowanych. Na poziomie krajowym niezbędne są jasne ramy prawne zapewniające równe traktowanie innowacji badawczych (niekomercyjnych i komercyjnych) opartych na automatycznym wydobywaniu i analizie danych z elektronicznych nieustrukturyzowanych źródeł informacji (tekstów). Dopiero po zgromadzeniu wystarczającej ilości odpowiednich zasobów odzwierciedlających zjawiska współczesnego języka litewskiego możliwe będzie opracowanie skutecznych narzędzi do stosowania języka litewskiego w technologiach informacyjnych. Szczególną uwagę należy poświęcić dostosowaniu do możliwości i potrzeb wszystkich konsumentów, aby nie programować wykluczenia społecznego, które będzie miało konsekwencje dla całego społeczeństwa. Ważne jest tworzenie litewskich interfejsów, które bezpośrednio ograniczałyby społeczną segregację językową, promowały legalne korzystanie z oprogramowania oraz zmniejszały dystans wobec starych państw członkowskich UE w zakresie korzystania z technologii informacyjnych. Ważne jest również stworzenie warunków do używania języka litewskiego na komputerach, urządzeniach sterowanych komputerowo oraz komputerach sterowanych za pomocą mówionego języka litewskiego (mowy), a także udoskonalenie środków sterowania głosowego komputerem, tak aby osoby z niepełnosprawnościami i inne osoby miały nieograniczony dostęp do usług elektronicznych. Lingwistyka komputerowa i technologie językowe jako odrębny przedmiot nie zostały jeszcze wprowadzone do litewskiego systemu szkolnictwa wyższego. Żadna uczelnia nie oferuje studiów z zakresu technologii językowych na wszystkich poziomach. Należy to zmienić (Gaidienė, Tamulionienė 2022). Na Litwie istnieje potrzeba podniesienia kompetencji specjalistów pracujących w dziedzinie technologii językowych oraz zwiększenia poziomu zdolności społeczeństwa do korzystania z możliwości oferowanych przez technologie językowe. Ważne jest również kształcenie specjalistów znających specyfikę języka i technologii informacyjnych, finansowanie badań podstawowych i stosowanych oraz wspieranie infrastruktur naukowych i technicznych. Ponadto kluczowe znaczenie ma gromadzenie i zwiększanie dostępności otwartych, wiarygodnych, wysokiej jakości i zrównoważonych cyfrowych zasobów językowych oraz innych cyfrowych zbiorów danych językowych. Istnieje potrzeba rozwijania infrastruktury technologii językowych, zastosowania technologii językowych Straipsniai / Articles 205 European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania w sektorze publicznym i usługach publicznych, instytucjach nauczania i uczenia się, a także rozwijania i ulepszania publicznie dostępnych rozwiązań i narzędzi informatycznych. Litwa powinna jeszcze aktywniej angażować się we Wspólnotę other international language technology programs. It is important to update Europejską i infrastruktury dysponujące niezbędnymi zasobami cyfrowymi, modernizować i utrzymywać sprzęt infrastruktury, integrować infrastruktury z większymi krajowymi, europejskimi i międzynarodowymi systemami zasobów językowych oraz zapewniać otwartość technologii i danych w nich przechowywanych (Guidelines 2020). Podsumowując, rozwój technologii językowych jest niezbędny zarówno dla języka litewskiego, jak i dla każdego innego języka. Aby osiągnąć pomyślność w tej dziedzinie, Litwa powinna pracować nad rozwojem, który został omówiony w niniejszym artykule, jak również nad tym, którego w nim nie uwzględniono. Aby osiągnąć cele, konieczne jest zjednoczenie wysiłków państwa, science and business. CONCLUSIONS Po dokonaniu przeglądu sytuacji technologii języka litewskiego w wielojęzycznym kontekście europejskim oraz systematycznej analizie litewskich zasobów językowych i narzędzi/usług możemy sformułować kilka najważniejszych wniosków dotyczących statusu języka litewskiego w środowisku cyfrowym. 1. Wyniki pokazują, że od 2012 roku na Litwie poczyniono znaczne postępy w rozwijaniu różnorodnych cyfrowych zasobów językowych i narzędzi/usług. Choć litewski zalicza się do języków o niewielkiej liczbie użytkowników, szybko rozwija się w dziedzinie technologii językowych. Jeśli chodzi o zasoby cyfrowe i narzędzia/usługi, nadal istnieją obszary wymagające dalszego rozwoju. Choć dostępnych jest już wiele litewskich cyfrowych zasobów językowych, z uwagi na potrzeby technologii językowych i społeczeństwa nadal należy opracowywać lub aktualizować nowe słowniki jednojęzyczne (słowniki synonimów, antonimów, frazeologii itp.) i słowniki dwujęzyczne, a także różnorodne leksykony. Ontologie, wordnety i korpusy muszą być powiększane i rozbudowywane; do tłumaczenia maszynowego potrzebne są wielojęzyczne korpusy równoległe, bazy terminów need to be developed, etc. Concerning terminology, additional and updated compendia or terms are needed; the structure and technological solutions of różnią się, co utrudnia wykorzystywanie danych dla innych języków; język litewski technological solutions; there is also a shortage of open terminological data. potrzebuje gramatyk cyfrowych, adnotowanych baz danych mowy i innych resources that would accelerate the progress of language technologies. ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ 206 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI 2. A remarkable progress has been achieved in language technologies in Lithuania, but the innovations showing up every minute, the growing needs, etc. not only open new opportunities and challenges but also show weaknesses zasobów oraz jest zagrożony. 2.1. Infrastruktura zasobów językowych o otwartym dostępie jest nadal rozwijana na Litwie; kultura udostępniania danych nadal pozostaje w stagnacji; kwestie licencjonowania wciąż pozostają nierozstrzygnięte: przepisy dotyczące praw własności intelektualnej oraz RODO muszą być bardziej elastyczne i zezwalać na szersze wykorzystywanie danych podlegających prawom własności intelektualnej do rozwoju technologii i zasobów językowych, tak aby nie naruszać interesów autorów. 2.2. Na Litwie brakuje wymaganych zasobów ludzkich: występuje niedobór specjalistów IT i badaczy pracujących w dziedzinie technologii językowych; nie ma wyspecjalizowanych programów studiów. 2.3. Rozwój litewskich technologii językowych wymaga silnego wsparcia krajowego i międzynarodowego, w tym odpowiedniej długoterminowej technology programs supporting research and business on equal terms. It is important to synchronize national and international activities, with due regard infrastruktury językowej do celów badawczych oraz priorytetów badawczych. 2.4. Co by się stało na Litwie, gdyby rozwój technologii językowych całkowicie się zatrzymał? Dlaczego UE wielokrotnie podkreśla, że równość językową można osiągnąć poprzez promowanie rozwoju technologicznego wszystkich języków UE? Panuje powszechna zgoda co do znaczenia różnorodności językowej oraz wpływu technologii językowych w języku ojczystym na ochronę różnorodności językowej i kulturowej. Dlatego, jeśli w tej dziedzinie nie zostaną podjęte żadne działania, zwiększyłaby się technologiczna i językowa przepaść, prestiż języka litewskiego zmniejszyłby się, a Litwa przestałaby być konkurencyjna w dziedzinie sztucznej inteligencji i innych najnowocześniejszych technologii; inne języki obce stopniowo zajęłyby miejsce Lithuanian in the digital environment. REFERENCES AI strategy 2018: The Lithuanian Artificial Intelligence Strategy: A vision for the future. Available at: https://eimin.lrv.lt/uploads/eimin/documents/files/DI_strategija_LT(1).pdf. Gaidienė Anželika, Tamulionienė Aurelija 2022: Report on the Lithuanian Language. Available at: https://european-language-equality.eu/wp-content/ uploads/2022/03/ELE___Deliverable_D1_23__Language_Report_Lithuanian_.pdf. Straipsniai / Articles 207 European Language Equality in the Digital Age: The Case of Lithuania Giagkou Maria, Piperidis Stelios 2021: European Language Equality. Guidelines for T1.3 contributors. Internal to ELE network. Guidelines 2020: The guidelines for the development of the Lithuanian language in the digital environment and the progress of language technologies for 2021–2027. Available at: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/71152ab00eee11ebb74de75171d26d52. Jaroslavienė Jurgita, Miliūnaitė Rita 2020: Beribis lietuvių kalbos pasaulis skaitmeninių išteklių sistemoje „E. kalba“. – Pasaulio lietuvis. Available at: https:// pasauliolietuvis.lt/beribis-lietuviu-kalbos-pasaulis-skaitmeniniu-istekliu-sistemoje-ekalba/. Pastor Rafael Rivera 2017: European Parliament, Directorate-General for Parliamentary Research Services, Language equality in the digital age: towards a human language project, European Parliament. Available at: https://www.europarl.europa.eu/ RegData/etudes/STUD/2017/598621/EPRS_STU(2017)598621_LT.pdf. Rehm Georg, Uszkoreit Hans, editors, 2013: The META-NET Strategic Research Agenda for Multilingual Europe 2020, Springer, Heidelberg, New York, Dordrecht, London. Available at: https://lirias.kuleuven.be/retrieve/501271. Strategy 2012: The Strategy for Lithuania’s Advancement “Lietuva 2030”. Available at: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.412512. Vaišnienė Daiva, Zabarskaitė Jolanta 2012: The Lithuanian language in the digital age, vol. 385, Springer. Available at: http://www.meta-net.eu/whitepapers/volumes/ e-book/lithuanian.pdf. Vitkutė-Adžgauskienė Daiva, Dainauskas Justinas Juozas, Amilevičius Darius, Utka Andrius 2015: Lietuvių kalbos žodžių tinklas – LitWordNet. – Darbai ir dienos 64, 101–114. Available at: https://cris6.vdu.lt/cris/ bitstream/20.500.12259/27751/1/ISSN2335-8769_2015_N_64.PG_101-114.pdf. Europos kalbų lygybė skaitmeniniame amžiuje: Lietuvos atvejis PODSUMOWANIE Straipsnyje rašoma apie lietuvių kalbos technologijų būklę, supažindinama su Europos sytuacja równości językowej w środowisku cyfrowym. Analizowane są ilościowe i jakościowe wskaźniki ukazujące równość językową w kontekście Unii Europejskiej, z uwzględnieniem ANŽELIKA GAIDIENĖ, AURELIJA TAMULIONIENĖ 208 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI skaitmeninių kalbos išteklių ir technologijų skaičių bei joms teikiamą paramą, ypatingą dėmesį skiriant Lietuvos atvejo analizei. Šiuo straipsniu siekiama pabrėžti iki šiol kalbų technologijų srityje atliktą darbą ir išryškinti spragas bei atskleisti išbandymus, su kuriais susiduria ir juos sprendžia oficiali nacionalinė ir Europos Sąjungos kalba – lietuvių kalba. Straipsnyje pateikiama naujausia lietuvių kalbos technologijų padėties apžvalga analizuojant liczby użytkowników, cyfrowych zasobów językowych oraz narzędzi / usług. zalicza się do Gauti rezultatai rodo, kad nuo 2012 m. Lietuvoje padaryta didžiulė pažanga plėtojant įvairius skaitmeninius kalbos išteklius ir įrankius / paslaugas. Nors lietuvių kalba yra prijęzyków o małej liczbie użytkowników, dość szybko rozwija się w dziedzinie technologii językowych. Pomimo tego, że stworzono już wiele cyfrowych zasobów języka litewskiego, uwzględniając potrzeby technologii językowych i społeczeństwa, konieczne jest tworzenie i aktualizowanie jednojęzycznych (synonimów, antonimów, frazeologii itp.) i dwujęzycznych słowników oraz różnego rodzaju leksykonów. Konieczne jest wzbogacanie i rozszerzanie ontologii, sieci słów, korpusów tekstowych o różnorodne dane językowe, a także tworzenie wielojęzycznych korpusów równoległych potrzebnych do tłumaczenia maszynowego itp. Jeśli chodzi o terminologię, brakuje większej liczby nowszych zbiorów terminów, struktura baz terminologicznych i rozwiązania technologiczne różnią się, co utrudnia możliwość wykorzystania danych do innych rozwiązań technologicznych; brakuje również otwartych danych terminologicznych. Językowi litewskiemu bardzo brakuje cyfrowych gramatyk, anotowanych korpusów mowy i innych zasobów, które przyczyniłyby się do szybszego rozwoju technologii językowych. Na Litwie nadal porządkowana jest infrastruktura zasobów językowych o otwartym dostępie, nie zostały w pełni rozwiązane kwestie licencjonowania – regulacje dotyczące praw własności intelektualnej i RODO, które powinny być bardziej elastyczne i umożliwiać szersze wykorzystywanie danych chronionych prawami własności intelektualnej do rozwoju technologii językowych oraz zasobów w taki sposób, aby nie naruszać interesów autorów. Na Litwie brakuje niezbędnych zasobów ludzkich: brakuje specjalistów IT w dziedzinie technologii językowych, a także naukowców zajmujących się tą dziedziną; nie ma wyspecjalizowanych programów studiów. Do rozwoju technologii języka litewskiego potrzebne jest silne wsparcie krajowe i międzynarodowe, w tym przeznaczone na ten cel długoterminowe programy technologii językowych, które w równym stopniu wspierają zarówno działalność badawczą, jak i działalność biznesową. Ważne jest zsynchronizowanie działań krajowych i międzynarodowych, zwłaszcza w zakresie infrastruktury badawczej i priorytetów badań naukowych. Złożono 18 maja 2022 r. ANŽELIKA GAIDIENĖ AURELIJA TAMULIONIENĖ Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected] aurelija.t[email protected]