Lithuanian Female Personal Names as Cultural Names Derived from Common Nouns from the Point of View of Speakers of Lithuanian as a Heritage Language

144 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI MÁRCIA SIPAVICIUS SEIDE Western Paraná State University (Universidade Estadual do Oeste do Paraná), Brazil Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-2859-1749 Obszary badań: onomastyka, onomastyka porównawcza, teoria relewancji. DOI: doi.org/10.35321/all86-06 LITEWSKIE ŻEŃSKIE IMIONA OSOBOWE JAKO NAZWY KULTUROWE DERYWOWANE OD RZECZOWNIKÓW POSPOLITYCH Z PUNKTU WIDZENIA UŻYTKOWNICY JĘZYKA LITEWSKIEGO JAKO JĘZYKA DZIEDZICZONEGO1 Lietuviški moterų asmenvardžiai kaip iš bendrinių daiktavardžių kilę kultūriniai vardai z perspektywy użytkowników języka ojczystego litewskiego2 1 Jestem wdzięczny za znakomitą korektę tłumaczenia wykonaną przez profesora Igora Antônia Lourenço da Silvę (Universidade Federal de Uberlândia, identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-0738-3262), który otrzymał finansowanie w ramach Brazylijskiego Programu Wsparcia Studiów Podyplomowych (PROAP) przyznane przez CAPES (Koordynację na rzecz Doskonalenia Kadry Szkolnictwa Wyższego). Jestem również wdzięczny za wsparcie udzielone przez Program Podyplomowy w zakresie Literatury (Język i Literatura) (PPGL) na Unioeste w Brazylii. 2 Dziękuję profesorowi Igorowi Antônio Lourenço da Silvie (Federalny Uniwersytet Uberlandii, ORCID id: orcid.org/0000-0003-0738-3262), który otrzymał finansowanie w ramach programu wsparcia brazylijskich studiów podyplomowych PROAP CAPES (Koordynacja Doskonalenia Kadr Szkolnictwa Wyższego), za nienaganną korektę tłumaczenia. Dziękuję również za wsparcie otrzymane w ramach programu studiów podyplomowych w zakresie nauk humanistycznych (języków i literatur) (PPGL) na Państwowym Uniwersytecie Zachodniej Parany w Brazylii. Artykuły / Articles 145 Lithuanian Female Personal Names as Cultural Names Derived from Common Nouns from the Point of View of Speakers of Lithuanian as a Heritage Language ADNOTACJA Istnieją litewskie imiona żeńskie wywodzące się od rzeczowników pospolitych, jak na przykład imię Audra, które pochodzi od słowa audra (burza). Ten rodzaj imion odpowiada konwencjonalnym imionom żeńskim, a niektóre z nich są charakterystyczne wyłącznie dla kultury litewskiej. Co więcej, precyzyjne informacje dostarczone przez informatora dowodzą, że onomastyka Knowledge is part and parcel of their linguistic proficiency in Lithuanian as a heritage language showing that it is interesting for Onomastic to also consider popular knowledge and beliefs toward personal proper names. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, antroponomastyka, litewskie żeńskie imiona osobowe, pole leksykalne, kulturowe imię osobowe. ANOTACIJA Niektóre litewskie imiona żeńskie wywodzą się od rzeczowników pospolitych, na przykład imię Audra pochodzi od słowa audra (burza). Imiona tego typu odpowiadają tradycyjnym imionom żeńskim, a niektóre z nich są charakterystyczne wyłącznie dla kultury litewskiej. Ponadto dokładne informacje przedstawione przez informatorów pokazują, że wiedza onomastyczna stanowi integralną część wiedzy o rodzimym języku litewskim, ujawniając, że dla nauki o onomastyce interesujące jest również omawianie wiedzy potocznej i przekonań związanych z imionami osobowymi. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, antroponimika, litewskie imiona żeńskie, pole leksykalne, kulturowe imię osobowe. WPROWADZENIE Niektóre żeńskie imiona osobowe wywodzące się od nazw własnych były wcześniej badane jako przykłady nazw związanych z naturą, tj. jako „nazwy wywodzące się od słów oznaczających zjawiska naturalne” (Gudavičius 2013: 144). Po skonsultowaniu trzech źródeł imion osobowych (tj. bazy danych imion osobowych obywateli Litwy z lat 1989–2010, rejestru obywateli Szawli urodzonych w latach 1999–2011 oraz różnych słowników) Aloyzas Gudavičius stwierdził, że niezależnie od tego, jak ten rodzaj imion zmieniał się pod względem użycia i popularności w ciągu ostatniego stulecia, „komponent naturalny nadal zajmuje ważne miejsce w litewskim systemie antroponimicznym” (Gudavičius 2013:144) i stanowi część repertuaru imion osobowych, który tworzy „warstwę dawnej narodowej onomastyki” (cyt. za: Zinkevičius 2009: 134). W istocie imiona takie jak te analizowane w niniejszym artykule można uznać za litewskie konwencjonalne imiona osobowe, ponieważ wykazują następujące cechy: 1) integrację z nomenklaturą onomastyczną kraju w danym okresie MÁRCIA SIPAVICIUS SEIDE 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI 2) wybór zgodny i harmonijny z rodzimym lub lokalnym zwyczajem oraz 3) związek z tradycją narodową lub religijną (Felecan 2014: 133). Niniejszy artykuł koncentruje się na litewskich żeńskich imionach osobowych wywodzących się od rzeczowników pospolitych, dowodzi, że ten rodzaj imion osobowych uwidacznia wzajemne relacje między językiem, kulturą a rzeczownikami pospolitymi, oraz pokazuje, że znajomość imion osobowych stanowi część wiedzy onomastycznej użytkowników języka litewskiego. Celem jest: 1. zidentyfikowanie litewskich żeńskich imion osobowych wywodzących się od as a heritage language. More specifically, it aims to: 1. identify Lithuanian rzeczowników pospolitych i uporządkowanie ich w polach leksykalnych, 2. wykazanie, że użytkownicy litewskiego jako języka dziedziczonego posiadają wiedzę o tego rodzaju imionach osobowych, oraz 3. pokazanie, że niektóre z tych imion są imionami kulturowymi. Punktem wyjścia było założenie Coseriua, że „każdej działalności [językowej] odpowiada odrębny, autonomiczny rodzaj wiedzy językowej” (1985: 28), oraz założenie Prestona, że „przekonania na temat języka, reakcje na język i komentarze dotyczące języka formułowane przez osoby, które nazywamy «zwykłymi ludźmi» (tj. niejęzykoznawcami), są interesujące, pouczające i wzmacniające z etnograficznego, językoznawczego i praktycznego (lub stosowanego językoznawczego) punktu widzenia” (2002: 13). związane z niniejszym badaniem. Badanie zostało Despite the relevance of female personal names derived from common nouns to the Lithuanian anthroponymic system, a recent literature survey has retrieved only the aforementioned article by Gudavičius (2013) as the closest przeprowadzone przez autora niniejszej pracy z wykorzystaniem DOAJ (Directory of Open Access Journals) 11 grudnia 2022 r. Jako słów kluczowych użyto terminów „personal”, „Lithuanian” i „names”. Ogółem znaleziono 21 tytułów, z czego 15 należało do interesującej nas dziedziny.3 Badania koncentrowały się na cechach diachronicznej litewskiej antroponimii żeńskiej (Ragauskaitė 2021), historycznej morfologii imion osobowych utworzonych od wybranych rdzeni (Sinkevičiūtė 2007, 2010, 2013), etymologicznej pisowni konkretnych imion osobowych (Zinkevičius 1981), etymologicznym pochodzeniu nazwiska szlacheckiego (Čirūnaitė 2002), etymologicznym pochodzeniu polskich i litewskich imion migrantów w kontekstach migracyjnych w obu krajach (Walkowiak 2017), wyborze imienia przez litewską społeczność mniejszościową w Polsce (Walkowiak 2019), wyborze imion w litewskich kontekstach migracyjnych w Brazylii (Seide 2020) oraz tłumaczeniu obcych imion osobowych na język litewski (Kvašytė 2018). Niniejsze badanie wypełnia tę lukę, potwierdza ustalenia Gudavičiusa (2013) i założenia Felecana (2014) oraz proponuje pogłębioną analizę, która pokazuje, że imiona żeńskie wywiedzione od nazw własnych stanowią część kompetencji idealnego użytkownika języka. 3 Ponieważ każdy przegląd literatury jest ograniczony przyjętymi kryteriami wykluczenia i włączenia, nie każda istniejąca publikacja zostaje odnaleziona w ramach dowolnego zapytania. Dalsze badania w tej dziedzinie można znaleźć w: Kuzavinis, Savukynas 1994; Sinkevičiūtė 2006; 2011; 2015 oraz Sinkevičiūtė, Griniūtė 2014. Artykuły / Articles 147 Lithuanian Female Personal Names as Cultural Names Derived from Common Nouns from the Point of View of Speakers of Lithuanian as a Heritage Language Wiedza onomastyczna (Seide 2021) oraz że niektóre z nich można uznać za Lithuanian cultural personal names. 1. THEORETICAL FRAMEWORK Scholarly discussions are abundant about the linguistic features of personal nazwy. Jedna z takich dyskusji dotyczy tego, czy mają one znaczenie, czy nie. Podczas gdy Mill (1806–1873) stwierdza, że nazwy własne są pozbawione znaczenia, ponieważ służą jedynie do wskazywania (Mill 2009: 38–40), jego współczesny Lower (1821–1876) twierdzi, że „wszystkie nazwy były pierwotnie znaczące; chociaż z biegiem wieków znaczenie większości z nich mogło zniknąć z pamięci ludzkości” (Lower 1849: 2). Idąc za Lowerem, López-Franco (2014) zbadała imiona osobowe wywodzące się z rzeczowników pospolitych w języku arabskim i w rdzennym języku meksykańskim. Przeanalizowała arabskie imiona żeńskie, takie jak Jamâl (piękno) i Karima (hojna i szlachetna), oraz rdzenne imiona żeńskie, takie jak Citlalli (gwiazda) i Tonatiuh (słońce), w języku náhuatl. Doszła do wniosku, że imiona osobowe o przejrzystym znaczeniu są raczej regułą niż wyjątkiem (López-Franco 2014: 71). być dowodem na The very existence of personal names derived from common nouns seems to słuszność założenia López-Franco, że przejrzystość znaczeniowa jest regułą w kilku systemach onomastycznych. Ale w takim razie nasuwa się pytanie: dla kogo te nazwy osobowe są przejrzyste? Pojęcie wiedzy onomastycznej idealnego użytkownika języka wydaje się użyteczne dla właściwego udzielenia odpowiedzi na to pytanie: „Jest ona częścią wiedzy użytkownika języka, obejmuje wiedzę o cechach językowych nazw własnych w jego/jej języku ojczystym oraz o tym, jak są one używane we wspólnocie językowej, której jest on/ona częścią. Należy zauważyć, że wiedza ta może obejmować lub nie obejmować zagadnień związanych z badaniem etymologicznego znaczenia nazw własnych, ale z pewnością obejmuje przekonania i postawy użytkownika języka wobec tych nazw [...]. O ile przekonania dotyczą tego, jak każda osoba pojmuje sposób, w jaki nazwy powinny lub mogą być, i obejmują subiektywne kryteria odpowiedzialne za ocenę nazw własnych (pozytywną, neutralną lub negatywną), o tyle postawy wskazują, czy nazwy własne są postrzegane jako semantycznie nieprzejrzyste czy przejrzyste, to znaczy, czy mają jakieś znaczenie, czy też pełnią jedynie funkcję referencyjną” (Seide 2021: 213). W przypadku użytkowników jednojęzycznych znajomość języka ojczystego oznacza wiedzę o tym, jakich nazw własnych używa dany język, jak się je wymawia i jak się ich używa. Oprócz tych nazw może istnieć pewna wiedza o niektórych MÁRCIA SIPAVICIUS SEIDE 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI nazwach obcych. Poniższa tabela opisuje onomastykę idealnego mówcy Knowledge. TABELA 1. Wiedza onomastyczna idealnego mówcy 1. proceduralne znaczenie denominatywne w języku codziennym (sposób używania nazw własnych) 2. relacja między nazwą a desygnatem znanym lub wspominanym w życiu codziennym (jakie nazwy mają na przykład ludzie i miejsca) 3. repertuar (zbiór i typy znanych nazw własnych; może obejmować nazwy w innych językach) 4. wymowa znanych nazw i przypuszczalne zasady wymawiania nieznanych nazw (sposób wymawiania nazw) 5. pisownia zgodna z zasadami ortograficznymi języka (może obejmować znajomość pisowni nazw w innych językach) 6. informacje gramatyczne (takie jak rodzaj i liczba nazw własnych)4 7. constitution (number of names; it may be in a first name or in a toponym, for example) 8. znaczenie asocjacyjne (kształtuje się ono zgodnie z doświadczeniami mówcy związanymi z desygnatami nazw) 9. znaczenie emocjonalne (obecne na przykład w hipokorystykach, w których nazwy mają konotację afektywną) 10. sociolinguistic factors (assumption about social class and gender of people’s names, for example) 11. ethno-sociocultural imaginaries (assumption about qualities of names, such as nazwy w języku angielskim cieszące się większym prestiżem niż nazwy w języku portugalskim w kulturze brazylijskiej) 12. proces nadawania imienia: kto nadaje imię i kiedy (może obejmować prawne aspekty oficjalnego nadawania imienia) 13. motywacja nadawania imienia (znajomość historii wyboru imienia, dlaczego wybrano konkretne imię) 14. uses and values of first names in the fictional world (literature, cinema, mini-series, telenowele, gry itp.) 15. znaczenie etymologiczne i/lub historyczne Źródło: Seide (2021: 214). Kiedy imiona osobowe wywodzą się od rzeczowników pospolitych, ich znaczenie zwykle ustala się poprzez zwrócenie na nie uwagi. Uczniowie byłej szkoły Šiauliai 4 Informacje gramatyczne zależą od danego języka. W przypadku języków fleksyjnych, takich jak litewski, dostępne są również informacje o przypadkach i ich odmianie. Straipsniai / Articles 149 Lithuanian Female Personal Names as Cultural Names Derived from Common Nouns from the Point of View of Speakers of Lithuanian as a Heritage Language Zapytano o ich imiona na Uniwersytecie (od 2019 roku Akademii Szawelskiej Uniwersytetu Wileńskiego). Odpowiedź jednej ze studentek pokazała, że znała znaczenie swojego imienia dzięki znaczeniu rzeczowników pospolitych, od których pochodzi jej imię: „Moja mama postanowiła nazwać mnie Raminta, ponieważ oczekiwała, że będę spokojną osobą (1999 [rok jej urodzenia])” (Butkuvienė et al. 2021: 432). W kontekście zmiany języka w rodzinie i utraty języka ojczystego przez przyszłe pokolenia zdarzają się przypadki, w których wiedza onomastyczna dotycząca języka, którym posługiwali się rodzice, zanika. Na przykład Reyes-Contreras (2020) urodził się w rodzinie osób posługujących się językiem Mahazua. Według niego rodzina postanowiła nie mówić do swoich dzieci w języku rdzennym ani nie używać go wobec nich, aby uniknąć uprzedzeń językowych i his name Miguel: e Migue and ta Migue. By then he thought it was a hypocoristic form of his name. When studying Mahazua language as an adult, he discovered społecznych. Kiedy był dzieckiem, nazywano go różnymi formami; formy te były po prostu jego własnym imieniem dostosowanym do języka Mahauza (ReyesContreras 2020: 146). W niniejszym badaniu informatorami są dorośli użytkownicy języka litewskiego jako języka dziedziczonego, posiadający podwójną lub dwujęzyczną wiedzę onomastyczną. Co istotne, w przypadku imion osobowych wywiedzionych z rzeczowników pospolitych wiedza językowa jest warunkiem wstępnym wiedzy onomastycznej. Zgodnie z tym założeniem uznano, że leksykon odpowiada „uwewnętrznionej wiedzy użytkowników wspólnoty językowej o właściwościach leksykalnych słów”5 (Vilela 1994: 10). Analiza imion osobowych nie musi być morfologiczna ani syntaktyczna, lecz raczej semantyczna, ponieważ imiona można analizować według ich pola leksykalnego. Imię Audra („burza”), na przykład, wiąże się z polem zjawisk naturalnych. W niniejszym badaniu imiona osobowe wymienione przez informatorów zostały skategoryzowane według pól leksykalnych, lexical field is the result of organising lexical items according to their meaning: “It is a paradigm consisting of the distribution of a continuum of content (lexical) by different units of the language […]. Features that are common to all nazywanych także polami semantycznymi lub pojęciowymi. A leksemy pola tworzą archisemem [...]; pola leksykalne są klasami względnie otwartymi” (Vilela 1994: 23).6 Dane słowo jest powiązane znaczeniowo z innymi i tworzy pole, które graniczy z innymi polami leksykalnymi. Na przykład nazwa „burza” może być powiązana znaczeniowo ze słowami „deszcz”, „wietrzny” i „mgła”, które razem stanowią część pola „zjawiska naturalne”. „Powiązane różne jednostki 5 “Compreendemos o léxico como [...] saber interiorizado, por parte dos falantes de uma comunidade linguística, acerca das propriedades lexicais das palavras.” 6 “Se trata de um paradigma constituído pela repartição de um contínuo de conteúdo (lexical) por języka [...] Wspólne cechy wszystkich leksemów pola stanowią archisemem [...] pola leksykalne są klasami względnie otwartymi.” MÁRCIA SIPAVICIUS SEIDE 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXX słów i jednostek wielowyrazowych w obrębie dowolnego pola leksykalnego w dowolnym języku pokazuje nam, że język podzielił przestrzeń semantyczną” (McCarthy 1995: 21). Organizacja leksykonu w pola leksykalne w danym języku zależy od obrazu świata, który staje się możliwy dzięki samemu językowi, ponieważ język, obraz świata i kultura są ze sobą powiązane. Co istotne, kultura jest definiowana w różny sposób w zależności od dziedziny, którą zajmuje się badacz. W niniejszym artykule nie jest ona postrzegana jako produkt osiągnięć intelektualnych ani jako rodzaj siły narzucającej normy zachowań społecznych, lecz raczej jako coś, czego jednostka uczy się podczas socjalizacji w grupie (Katan 2009: 74–75). Zatem badanie to nie uwzględnia zewnętrznej warstwy kultury, która jest „reprezentowana przez zwyczaje, normy zachowania, artefakty i symbole związane z grupą” ; uwaga skupia się raczej na „głębszych lub wewnętrznych warstwach, obejmujących przekonania i wartości wyznawane przez daną grupę” (Davies 2003: 68). Odwołując się do metafory góry lodowej użytej przez Halla (1990) do zdefiniowania kultury, uwaga nie koncentruje się na elementach widocznych, lecz poniżej linii wody, tj. na poziomie, do którego można dotrzeć za pomocą badań pól leksykalnych, ponieważ kultura i język są ze sobą skorelowane, tzn. stanowią systemy współzależne: „Kultura nie może istnieć bez języka, a język jest pozbawiony znaczenia, jeśli nie odnosi się do kultury” (Nida 2003: 423–424). Chociaż język jest częścią kultury, kultura jest kształtowana i formowana przez język. Język i kultura pełnią wspólną funkcję symbolizowania, przedstawiania i Each language has its lexical items which are organised in lexical or semantic opisywania „wydarzeń, idei, wartości i nas samych” (Nida 2003: 423–424). pól w określony sposób, odzwierciedlając sposób, w jaki język postrzega i kategoryzuje świat. „Kategoryzacja obejmuje procesy, za pomocą których ludzie, posługując się językiem, identyfikują i klasyfikują wszystko, co mogą postrzegać za pomocą pięciu zmysłów (należałoby wspomnieć również o szóstym zmyśle, ponieważ subtelny wymiar lub niewidzialny świat bóstw i duchów jest rzeczywiście werbalizowany). Ponadto kategoryzacji językowej (kognitywnej) nie należy mylić [...] In other words, the concept of categorisation explains how the world is z klasyfikacją naukową. ukształtowane w umysłach ludzi posługujących się swoim językiem, lecz niekoniecznie oparte na zasadach naukowych.” (Petrulionė 2015: 30) Definicja Petrulionė (2015) jest szczególnie odpowiednia w odniesieniu do rzeczowników pospolitych. Jeśli chodzi o nazwy własne wywodzące się od rzeczowników pospolitych, zachodzi rekategoryzacja (rzeczownik pospolity staje się nazwą własną). Nie wszystkie rzeczowniki pospolite podlegają rekategoryzacji, lecz tylko niektóre z nich. Istnieje proces selekcji, który nadaje kulturowe znaczenie (Newmark, 1988: 94) temu, co uznaje się za wystarczająco ważne, aby stało się nazwą własną. Artykuły / Articles 151 Lithuanian Female Personal Names as Cultural Names Derived from Common Nouns from the Point of View of Speakers of Lithuanian as a Heritage Language Nie oznacza to, że wszystkie nazwy własne mają znaczenie kulturowe; mogą one być również międzykulturowe lub akulturowe. Podczas gdy te pierwsze to nazwy własne, które istnieją i są używane przez kilka kultur i języków, te drugie „nie są możliwe do zidentyfikowania jako należące do konkretnego języka lub kultury” (Davies 2003: 71). Kulturowe nazwy własne to takie, które są charakterystyczne dla danego języka i/lub kultury oraz wyłączne dla nich. Aby ustalić, czy nazwa własna ma charakter kulturowy, konieczne jest przeprowadzenie analizy porównawczej w różnych językach. W niniejszym badaniu litewski repertuar imion żeńskich porównano z repertuarem dwóch innych języków: angielskiego i brazylijskiej odmiany portugalskiego. Proces językowy, w wyniku którego rzeczownik pospolity staje się nazwą własną, uznaje się za rodzaj słabego tłumaczenia funkcji. Termin i koncepcja tłumaczenia zostały stworzone przez francuskiego językoznawcę Luciena Tesnière’a około 1940 roku w celu umożliwienia jednolitej analizy składniowej, dającej się zastosować do kilku języków i stanowiącej część teoretycznej propozycji składni ogólnej (Tesnière 1959: 380). Aby zilustrować jego cel i przedmiot badań, językoznawca przytacza i analizuje syntagmę w trzech językach: „Le livre de Pierre” (francuski), „liber Petri” (łacina) oraz „Peter’s book” (angielski). Jak pokazuje Tesnière, podmiot jest traktowany niejednorodnie, ponieważ gramatyka tradycyjna różni się w poszczególnych językach. W gramatyce francuskiej syntagma „Le livre de Pierre” jest analizowana z uwzględnieniem The equivalent syntagma is analysed considering the syntax of the genitive case in Latin grammar and the use of a Saxon genitive in English grammar. However, the use of the concept of translation unifies these analyses and funkcji składniowej przyimka „de”. integruje je ze sobą: we wszystkich phenomenon, i.e., the translation of the function of a word, i.e., “Dans son essence, la translation consiste donc à transférer un mot plein d´une catégorie grammaticale, c´est à dire à transformer une espèce de mot en une autre espèce przypadkach występuje to samo de mot. „To właśnie tej zmianie natury składniowej nadajemy nazwę translacji” (Tesnière 1959: 67). W tłumaczeniu występuje zmiana kategorii wynikająca ze zmiany funkcji. Zastosowanie tego pojęcia do zmiany omawianych podkategorii, tj. rzeczownika pospolitego i nazwy własnej, prowadzi do szczególnego rodzaju tłumaczenia, w którym rzeczownik pospolity zaczyna funkcjonować jako nazwa własna. Tesnière był świadomy różnic między nazwami własnymi a rzeczownikami pospolitymi, lecz nie uwzględnił możliwości tłumaczenia między tymi podkategoriami. Właśnie twierdził: „Nazwy własne mają najbardziej ograniczony zakres, ponieważ odnoszą się do jednostek, ale jednocześnie najszerszą treść, ponieważ jednostki te obejmują nieskończoną liczbę cech. Nazwy pospolite mają szerszy zakres, ponieważ, jak wskazuje ich nazwa, są wspólne MÁRCIA SIPAVICIUS SEIDE 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI dla mniej lub bardziej licznych grup jednostek, ale jednocześnie mniej obszerną treść, ponieważ grupy te mają wspólną jedynie mniejszą liczbę cech” (Tesnière 1959: 67). Funkcję nazwy jako rzeczownika pospolitego i jako nazwy własnej rozważył van Langendonck (2007) w swojej propozycji rozróżnienia między nazwą własną jako funkcją a nazwą własną jako proprialnym lematem, aby wyjaśnić przypadki takie jak w poniższych przykładach. W tych przykładach użycie nazw John i Napoleon w (3) i (4) sprawia, że funkcjonują one jako rzeczowniki pospolite, a nie jako nazwy własne: (1) „John uczestniczył dziś w spotkaniu. (2) Cesarz Napoleon został pokonany pod Waterloo. (3) Mówisz o innym Johnie. (4) Staje się drugim Napoleonem” (van Langendonck 2007: 11). Opierając się na założeniu, że tłumaczenie między podkategoriami tej samej klasy wyrazów zachodzi w taki sam sposób jak tłumaczenie między kategoriami, można argumentować, że w zdaniach (3) i (4) pierwszymi imionami były „pierwszy” i translated to common names through, respectively, the translational “different” „drugi”. Zjawiskiem będącym przedmiotem zainteresowania w niniejszym badaniu eksploracyjnym jest jednak tłumaczenie odwrotne, tj. od nazwy pospolitej do nazwy własnej, jak zilustrowano in the sentences below: (5) Buvo itin galinga audra / Burza była niezwykle gwałtowna. (6) Mano draugė Audra yra labai graži / Moja przyjaciółka Audra jest bardzo piękna. Podczas gdy w (5) rzeczownik pospolity audra jest użyty jako taki, w (6) pełni funkcję nazwy własnej. O ile w języku pisanym użycie wielkich liter pomaga wskazać, kiedy rzeczownik jest nazwą własną, o tyle w języku mówionym rozpoznanie to dokonuje się wyłącznie poprzez pragmatyczną interpretację wypowiedzi, w których używane są dane słowa. W analizowanej próbie występują nazwy własne wywodzące się od rzeczowników pospolitych, które same są nazwami tłumaczonymi. Są to przymiotniki, które przeszły do kategorii rzeczowników pospolitych, a po tym pierwszym tłumaczeniu wyraz przeniósł swoją funkcję na funkcję nazw is the personal name Aušrinė, which in its origin is an adjective that could be literally translated as “belonging to dawn, morning”. własnych. W języku litewskim, jak argumentuje Zymovets (2021), nie ma wyraźnego rozróżnienia między rzeczownikami pospolitymi a nazwami własnymi; różnią się raczej stopniem niż rodzajem. Z tego powodu zachodzą procesy onimizacji (proces przenoszenia rzeczowników pospolitych Straipsniai / Artykuły 159 Lithuanian Female Personal Names as Cultural Names Derived from Common Nouns from the Point of View of Speakers of Lithuanian as a Heritage Language 3.10. Muzyka Jest to kolejna dziedzina z dwoma wzmiankami i bez odpowiedników w brazylijskiej odmianie języka portugalskiego ani w języku angielskim: DAINA (pieśń niereligijna) i DAINORA (ci, którzy chcą śpiewać, nazwa od syntagmy werbalnej „norinti dainuoti”12). 3.11. Inne Wreszcie kategoria „Inne” obejmuje wzmianki o imionach występujących occurrence in a given lexical field, namely: AIDA (feminine form of “aidas”, tylko raz, pochodzących z pola dźwięku: AINĖ (potomkini, z pola pokrewieństwa), AUSTĖJA (tkaczka, z pola zawodów), UNDINĖ (syrena, z pola istot mitologicznych), SVAJONĖ (sen, z pola zjawisk psychicznych), ŽYDRŪNĖ (niebieskawa, z pola kolorów) oraz ŽIEDĖ (żeńska forma słowa „žiedas”, które oznacza pierścień lub kwiat, z pola przedmiotów). Żadne z nich nie ma odpowiedników w brazylijskim portugalskim ani w języku angielskim. 4. UWAGI KOŃCOWE: ŻEŃSKIE IMIONA OSOBOWE JAKO KULTUROWE NAZWY WŁASNE Zgodnie z kategoryzacją Daviesa (2003) żeńskie imiona osobowe niemające odpowiednika w języku angielskim ani portugalskim uznano za kulturowe nazwy własne. Z wyjątkiem czterech imion wywodzących się od nazw kwiatów oraz jednego imienia wywodzącego się od rzeczownika pospolitego „bursztyn”, wszystkie pozostałe 48 imion to kulturowe nazwy własne. Innymi słowy, są to imiona charakterystyczne i wyłączne dla litewskiego repertuaru żeńskich imion osobowych. Liczba i różnorodność tych kulturowych nazw własnych wskazują na cechy kulturowe. Dotyczy to szczególnie pól leksykalnych związanych z wiejskim stylem życia. Nazwy analizowane w niniejszym artykule są konwencjonalne i częściowo odpowiadają zdrowemu rozsądkowi (potocznej wiedzy o nazwach własnych osób) dotyczącym tego, co postrzega się jako cechę tego, co oznacza być Litwinem, jak opisano na przykład w książce mającej na celu przedstawienie kraju turystom: 12 W tym przypadku najpierw nastąpiło przeniesienie funkcji, czasownik przekształcił się w rzeczownik pospolity, a następnie rzeczownik pospolity stał się nazwą własną. Syntagma „norinti dainuoti” oznacza „chcą śpiewać”. MÁRCIA SIPAVICIUS SEIDE 160 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI “Although several generations have grown up in urban areas, we are inseparable from the land: a true Lithuanian will manage to plant several potato shrubs even na jego wysoko położonym parapecie okiennym” (Kairienė 2001: 5). Ponadto większość pól leksykalnych koreluje z ideałem lietuvybė („litewskości”) opisanym w tej samej książce: „Podstawą kultury Litwy jest miłość do przyrody, zwłaszcza do drzew i lasów […] Miejsca o znaczeniu historycznym i wyjątkowo piękne obszary przyrodnicze stały się symbolami Litwy, mając niemal taki sam status jak oficjalna flaga państwowa, godło i hymn. Fale Morza Bałtyckiego wyrzucają na plażę kawałki bursztynu, znanego jako bałtyckie złoto. Jest on również oznaką naszej tożsamości narodowej i symbolem naszej oryginalności, odporności i siły” (Kairienė 2001: 56). Jako opisy narodowych cech kulturowych Litwinów oraz treść semantyczna pól leksykalnych żeńskich imion osobowych wywiedzionych od rzeczowników pospolitych (zob. Gudavičius 2013), niniejszy artykuł ma na celu common nouns converge, the present analysis seems to corroborate that names of this kind are conventional female first names in Lithuanian. wypełnienie tej luki, uwzględniając początki badań nad litewskimi żeńskimi imionami osobowymi wywiedzionymi od rzeczowników pospolitych. Analiza potwierdza ustalenia Gudavičiusa (2013), wskazując na istnienie w litewskiej antroponimii kategorii żeńskich imion osobowych wywiedzionych od rzeczowników pospolitych związanych z naturą.13 Potwierdza również założenia Felecana (2014). Ten rodzaj imion to 1) konwencjonalne żeńskie imiona w języku litewskim, 2) część wiedzy onomastycznej idealnego użytkownika języka (Seide 2021) oraz, do pewnego stopnia, 3) kulturowe imiona osobowe z Litwy. Ponadto precyzyjne informacje przekazane przez informanta dowodzą, że wiedza onomastyczna stanowi nieodłączną część jego kompetencji kulturowej i językowej w zakresie litewskiego jako języka dziedziczonego. Potrzebne są jednak dalsze badania, zwłaszcza ankiety przeprowadzone wśród rodzimych użytkowników języka litewskiego oraz badania oceniające, czy wyniki różnią się w zależności od wieku i poziomu wykształcenia informantów. REFERENCES Balčiūnienė Ingrida, Dabašinskienė Ineta 2019: Language Dominance in Bilingual Acquisition: A Case Study of Narrative Production in Lithuanian. – Eesti 13 Jeśli używane są męskie formy tych imion kulturowych, wyjątkowość takich imion powinna odnosić się do nich w równym stopniu. Jednak potrzebne są dalsze badania, aby to potwierdzić. Zob. dwa badania dotyczące męskich i żeńskich form imion, jedno w brazylijskim portugalskim (Seide 2021a), a drugie w hiszpańskim półwyspowym (Fernández Juncal 2021). Straipsniai / Artykuły 161 Lithuanian Female Personal Names as Cultural Names Derived from Common Nouns from the Point of View of Speakers of Lithuanian as a Heritage Language Rakenduslingvistika Ühingu aastaraamat [Estońskie artykuły z zakresu lingwistyki stosowanej] 15, 1–19. DOI: http://dx.doi.org/10.5128/ERYa15.01. Valiulienė Edita 2021: Butkuvienė Karolina, Petrulionė Lolita, Seide Márcia Sipavicius, Motywy nadawania imion na Litwie i w Brazylii: ujęcie porównawcze. – Domínios de Lingu@gem 15(2), 405–445. DOI: https://doi.org/10.14393/ DL46-v15n2a2021-6. Coseriu Eugeniu 1985: Kompetencja językowa: czym naprawdę jest? – The Modern Language Review 80(4), 25–35. Čirūnaitė Jūratė 2002: Nazwy szlachty – źródło litewskich nazwisk. – Baltistica 37(2), 28–41. Davies Eirlys E. 2003: Goblin czy brudny nos? Traktowanie odniesień specyficznych dla kultury w tłumaczeniach książek o Harrym Potterze. – The Translator 9(1), EB 2018: 65–100. Laima. – Encyclopaedia Britannica, 3. wydanie, wersja elektroniczna, 14 lutego 2018 r. Dostępne pod adresem: https://www.britannica.com/topic/Laima. Fernández Juncal Carmem 2021: Formalna struktura hiszpańskiego repertuaru antroponimicznego. – Revista de Filología Española 10(1), 127–149. Dostępne pod adresem: http:// revistadefilologiaespañola.revistas.csic.es/index.php/rfe/article/view/1287. Fernández Juncal Carmen, Seide Márcia Sipavicius 2021: Konwergencja i dywergencja brazylijskiego i hiszpańskiego repertuaru antroponimicznego. – Fórum Linguístico 18(2), 6101–6123. DOI: 10.5007/1984-8412. 2021. e73809. Felecan Oliviu 2014: Niekonwencjonalne imiona: między innowacjami onomastycznymi a wybitnymi wzorcami. – Niekonwencjonalne antroponimy: wzorce słowotwórcze i funkcja dyskursywna, red. O. Felecan, D. Felecan, Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, 133–155. Imiona.скибоаны? биш? Names.Ч? Imiona. сах? Gudavičius Aloyzas 2013: Nature in the System of Lithuanian Personal }}]}棋牌游戏官网. 北京赛车的 тәш? тру? – Voprosy Onomastiki 10(2), 137–145. Hall Edward Twitchell 1990: Język milczenia, Nowy Jork: Doubleday. Kairienė Audra 2001: Lithuania, Vilnius: wydawnictwo R. Paknio. Katan David 2009: Tłumaczenie jako komunikacja międzykulturowa. – Towarzysz Routledge’a do badań nad przekładem. Munday Jeremy, Londyn: Routledge, 74–92. Kuzavinis Kazimieras, Savukynas Bronys 1994: Słownik pochodzenia imion litewskich, wydanie stereotypowe 2. wydanie, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. MÁRCIA SIPAVICIUS SEIDE 162 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Kvašytė Regina 2018: Teoria i praktyka oddawania obcych nazw własnych w języku litewskim i łotewskim. – Voprosy onomastiki 15(1), 155–167. López-Franco Yolanda Guillermina 2014: O semantyce nazw własnych: między debatą a syntezą teoretyczną. – Revista Trama 10(20), 69–81. Lower Mark Anthony 1849: Angielskie nazwiska, Londyn: John Russel Smith. Dostępne pod adresem: https://archive.org/details/englishsurnames01lowe/page/2. Nida Eugene 2003: Język i kultura: dwa podobne systemy symboliczne. – Translation Translation, red. S. Petrilli, Amsterdam: Rodopi, 433–449. Newmark Peter 1988: Podręcznik McCarthy Michael 1995: Vocabulary, Oxford: OUP. Mill John Stuart 2009: A System of Logic, Ratiocinative and Inductive. Available at: mill1843book1.pdf (earlymoderntexts.com). tłumaczenia, Nowy Jork: Prentice-Hall International. Petrulionė Lolita 2015: Tłumaczenie elementów specyficznych kulturowo z języka angielskiego na litewski i rosyjski: przypadek powieści kulinarnych Joanne Harris: nieopublikowana rozprawa doktorska, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. Dostępne pod adresem: Translation of Culture-Specific Items from English into Lithuanian and Russian: the Case of Joanne Harris’ Gourmet Novels (vdu.lt). Preston Dennis 2002: What is Folks Linguistics. – Målbryting 6, 13–23. DOI: 10.7557/17.4751. Ragauskaitė Alma 2021: Naming System of Kėdainiai Women in Local Register Books of the 17th–18th Centuries. – Onomástica desde América Latina 2(4), 4–31. DOI: 10.48075/odal.v0i0.27485. Reyes-Contreras Miguel 2020: Skrócenia hiszpańskich hipokorystyków i imion w języku mazahua: wspólne zjawisko. – Onomástica desde América Latina 1(1), 145–171. DOI:10.48075/odal.v1i1.24164. Seide Sipavicius Márcia 2020: Antroponimia, diaspora i migracja: potomkowie Litwinów w Brazylii. – Onomastyka z Ameryki Łacińskiej 1(1), 100–121. DOI: 10.48075/odal.v1i1.24156. Seide Márcia Sipavicius 2020a: Porównawcza antroponomastyka. – Onomastyka z Ameryki Łacińskiej 1(2), 83–102. DOI:10.48075/odal.v1i2.25488. Seide Sipavicius Márcia 2021: Proposal of Interdisciplinary Definition of Proper Names. – Onomástica desde América Latina 4(2), 200–222. DOI: 0.48075/odal. v0i0.28007. Artykuły / Articles 163 Lithuanian Female Personal Names as Cultural Names Derived from Common Nouns from the Point of View of Speakers of Lithuanian as a Heritage Language Seide Márcia Sipavicius 2021a: Charakterystyka morfologiczna najpopularniejszych imion w Brazylii w dekadach od 1930 do 2000 roku: badanie eksploracyjne. – Filol. Linguíst. Port. 23(1), 47–69. DOI: 10.11606/issn.2176-9419.v231i1p47-69. Seide Márcia Sipavicius, Frai Patrícia H. 2019: Antroponimia porównawcza: badanie innowacyjnych imion w antroponimii Hiszpanii i Brazylii. – Afluente 4(12), 64–86. Dostępne pod adresem: http://www.periodicoseletronicos.ufma.br/index. php/afluente/article/view/11443/6843. Seide Sipavicius Márcia, Petrulionė Lolita 2018: Między językami i kulturami: eksploracyjne badanie porównawcze użycia litewskich i brazylijskich antroponimów męskich. – Revista de Estudos da Linguagem 26(3), 1201–1226. DOI: 10.17851/2237-2083.26.3.1201-1226. Seide Sipavicius Márcia, Petrulionė Lolita 2020: Formacja i użycie of Hypocoristic Forms in Brazilian Portuguese and Lithuanian. – Alfa: Revista de Linguística 64, 1–25. DOI: 10.1590/1981-5794-e11611. Sinkevičiūtė Daiva 2006: O rozszerzaniu zasobu imion o imiona dwuczłonowe i ich warianty. – Kalbos kultūra 79, 275–280. Sinkevičiūtė Daiva 2007: Rozwój nazw osobowych z rdzeniami žygir žy-mraida. – Baltistica 42(1), 117–131. Sinkevičiūtė Daiva 2010: O pojawieniu się części rdzennej litewskich nazw osobowych dwuczłonowych. – Baltistica 45(2), 325–340. Sinkevičiūtė Daiva 2011: Nowe imiona dzieci pochodzenia litewskiego z lat 2007–2010 i tendencje ich nadawania. – Kalbos kultūra 84, 214–229. Sinkevičiūtė Daiva 2013: O niezmienionych wariantach rdzeni dwuczłonowych nazw osobowych w języku litewskim. – Baltistica 48(1), 119–128. Sinkevičiūtė Daiva, Vaida Griniūtė 2014: Hiszpańskie imiona w litewskim zasobie imion w latach 1991–2010. – Język ogólny 87, 1–17. Sinkevičiūtė Daiva 2015: Nowe dwuczłonowe imiona i nazwiska osobowe w litewskim zasobie imienniczym w latach 1991–2010. – Acta Linguistica Lithuanica 73, 82–100. Tesnière Lucien 1959: Éléments de Syntaxe Structurale, Paryż: Libraire C. Klincksiekc. Van Languendonck Willy 2007: Teoria i typologia nazw własnych, Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter. VLKK – Valstybinė Lietuvių Kalbos Komisija [Państwowa Komisja Języka Litewskiego] 2022. Vilela Mário 1994: Estudos de Lexicología do Português, Almedina: Coimbra. ]}яда pc蛋蛋ҟам򐟄#+#+#+#+ 二四六 久久爱? 腾讯分分彩? Wait JSON malformed. Need correct. Dostępne pod adresem: http://www.vlkk.lt/. MÁRCIA SIPAVICIUS SEIDE 164 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Walkowiak Justyna Barbara 2017: O rozbieżnych etymologiach nazwisk polskich i litewskich Wstęp. – Acta Baltico-Slavica 41, 251–265. Walkowiak Justyna Barbara 2019: Imiona mniejszości litewskiej w Polsce. – Acta Baltico Slavica 43, 81–104. Zinkevičius Zigmas 1981: Sirvydas czy Širvydas? – Baltistica 17(1), 28–41. Zinkevičius Zigmas 2009: Interakcja litewskich nazw osobowych. – Baltistica 45(1), Zymovets 125–134. Galyna 2021: Semantyka ram jako model wyjaśniający tworzenie nazw handlowych. – Acta Linguistica Lithuanica 85, 244–261. Słownik internetowy – Tłumacz tekstu 2022: Dostępny pod adresem: https://www.zodynas.lt. z punktu widzenia Lietuviški moterų asmenvardžiai kaip iš bendrinių daiktavardžių kilę kultūriniai vardai użytkowników języka litewskiego jako ojczystego STRESZCZENIE W artykule analizowane są litewskie nazwy osobowe kobiet wywodzące się od rzeczowników pospolitych. Stwierdza się, że tego typu nazwy osobowe uwydatniają związki między ir parodo, kad žinios apie asmenvardžius yra neatsiejama gimtosios lietuvių kalbos vartotojų onomastikos žinių dalis. Straipsnį sudaro šios dalys: po įžangos einanti pirmoji straipsnio dalis pateikia teorinį pagrindimą ir šio žvalgomojo tyrimo prielaidas; antrojoje dalyje językami, kulturami i rzeczownikami pospolitymi; w badaniu opisano stosowane metody; w części trzeciej dane klasyfikowane są według pól leksykalnych, a część czwarta podsumowuje wyniki badania. Analiza nazw własnych potwierdza, że tego typu imiona odpowiadają tradycyjnym imionom żeńskim i ujawnia, że niektóre z nich są charakterystyczne wyłącznie dla kultury litewskiej. Ponadto dokładne informacje przekazane przez informatorów pokazują, że wiedza onomastyczna jest nieodłączną częścią znajomości ojczystego języka litewskiego. Przedłożono 2 stycznia 2022 r. MÁRCIA SIPAVICIUS SEIDE Rua Rio Grande do Norte, 1363, Marechal Cândido Rondon, PR, 85960-970, Brazylia [email protected]