Danguolė Mikulėnienė „Lietuvių kalbos instituto istorija: lietuvių kalbos ir kalbotyros institucionalizacija“

Recenzijos / Reviews 347 OLGA MASTIANICA Lietuvos istorijos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-3094-3539 Kierunki badań naukowych: zjawiska społeczno-kulturowe XIX wieku, tożsamość inteligencji i szlachty, stosunki międzyetniczne. VIOLETA MEILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-0862-0709 Kierunki badań naukowych: dialektologia, geolingwistyka, socjolingwistyka. DOI: doi.org/10.35321/all87-17 Danguolė Mikulėnienė INSTYTUTU JĘZYKA LITEWSKIEGO HISTORIA: INSTYTUCJONALIZACJA JĘZYKA LITEWSKIEGO I JĘZYKOZNAWSTWA Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2021, 242 s. ISBN 978-609-411-310-9 (całość), ISBN 978-609-411-311-6 (Część I) Naukowe badania języka litewskiego mają dość długą i bogatą historię, której początków można szukać już w połowie XIX w. i wiązać je z ugruntowaniem się językoznawstwa porównawczo-historycznego w lingwistyce1. W tym czasie w świecie badań języka litewskiego pojawiają się takie osobistości, jak August Schleicher, Friedrich Kurschat; językiem litewskim interesują się przedstawiciele światowej lingwistyki – Karl Brugmann, w 2010 r. szczegółowo omówił Augustas Leskienas, Adalbertas Bezzenbergeris ir kiti. Įkvėpti užsienio kolegų 1 Bene išsamiausiai lietuvių kalbos tyrimo ir aprašymo bandymus nuo pat seniausių laikų iki akademik Algirdas Sabaliauskas w trzytomowej Historii badań języka litewskiego (część I, 1979; część II, 1982; część III, 2012). OLGA MASTIANICA, VIOLETA MEILIŪNAITĖ 348 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Język ojczysty zaczynają badać także litewscy inteligenci – Antanas Baranauskas, Jonas Jablonskis, Kazimieras Būga, Kazimieras Jaunius i inni. Wydaje się, że uwagi językowi litewskiemu nie brakuje: powstają gramatyki naukowe (co prawda początkowo częściej nie w języku litewskim, ponieważ są pisane przez naukowców z innych krajów), podejmuje się próby kodyfikacji języka i stworzenia jego ogólnego, oficjalnego wariantu... Ale wszystko to odbywa się z inicjatywy poszczególnych osób, w różnych instytucjach oświatowych i nierzadko ogranicza się do wysiłków jednego człowieka (jeśli chodzi o studentów lub innych pomocników dostarczających materiały, będących raczej informatorami niż badaczami-kolegami) i jednego życia. Zatem, mówiąc ogólnie o języku litewskim, o szczegółowych, kompleksowych, długofalowych, celowych badaniach odpowiadających potrzebom kształtującego się państwa, należy stwierdzić, że bardzo tego wszystkiego brakowało. W pierwszej połowie XX wieku pojawiła się oczywista konieczność konsolidacji i instytucjonalizacji badań nad językiem litewskim. Należało umocnić pozycję i status języka litewskiego – państwowego – uzasadnić jego bogactwo i głębokie korzenie historyczne, a na historycznych fundamentach tworzyć i programować jego przyszły rozwój. Takie zadanie przypadło założonemu pod koniec czwartej dekady XX wieku Instytutowi Lituanistyki Antanasa Smetony, którego powstanie i pierwsze kroki do dziś były mało znane szerszemu kręgowi społeczeństwa i wymagały baczniejszego spojrzenia. Możliwość poruszenia tej historii i lepszego jej poznania daje najnowsze studium naukowe Danguolė Mikulėnienė2 Historia Instytutu Języka Litewskiego: instytucjonalizacja języka litewskiego i językoznawstwa3. Jest to niezwykle znaczące i bardzo oczekiwane badanie poświęcone początkom instytucjonalizacji języka litewskiego i językoznawstwa. Dzień narodzin Instytutu Języka Litewskiego nadal wiąże się z założeniem Litewskiej Akademii Nauk 16 stycznia 1941 r., choć już w 1999 r. historyk Antanas Tyla proponował ponowne przeanalizowanie początków powołania instytutów humanistycznych4. Danguolė Mikulėnienė wiąże historię Instytutu Języka Litewskiego, a dokładniej instytucjonalizację języka litewskiego i językoznawstwa, z założeniem Instytutu Lituanistyki Antanasa Smetony w 1938 roku (jeśli oprzemy się na aktach prawnych) lub w 1939 roku, kiedy Instytut rozpoczął działalność (s. 9). Aby uzasadnić ideę Antanasa Smetony Instytutu Lituanistyki jako poprzednika obecnego Instytutu Języka Litewskiego, autorka wybrała działalność Wydziału Języka Litewskiego jako przedmiot studium Historia Instytutu Języka Litewskiego: instytucjonalizacja języka litewskiego i językoznawstwa. 2 Objętość publikacji, wyczerpujący charakter przedstawionych faktów oraz nowe dane niewątpliwie pozwoliłyby nazwać ją monografią, dlatego przypisanie jej do gatunku studium z jednej strony można uznać za wyraz skromności autorki, z drugiej zaś skłania czytelnika do oczekiwania kolejnych obszernych części badań. 3 Należy zwrócić uwagę na to, że badanie to konsekwentnie kontynuuje prowadzone przez badaczkę badania nad historią językoznawstwa litewskiego – w 2018 r. ukazała się monografia poświęcona historii dialektologii Lietuvių tarmėtyra: genezė, raida ir paradigminiai lūžiai (I część, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii). Ponieważ badania języka litewskiego zapoczątkowały opisy poszczególnych regionalnych odmian języka, niniejszą monografię można uznać za konsekwentne przygotowanie do omawianego studium, a czytelnik może tu znaleźć prehistorię instytucjonalizacji języka litewskiego. 4 Tyla (1999: 13). Danguolė Mikulėnienė Lietuvių kalbos instituto istorija: lietuvių kalbos ir kalbotyros institucionalizacija Recenzijos / Reviews 349 W Antanas Smetony Instytucie Lituanistyki działały trzy wydziały: Języka Litewskiego, Historii Litwy oraz Folkloru. W porównaniu z działalnością innych wydziałów Instytutu działalność Wydziału Języka Litewskiego, jak twierdzi Autorka studium, była wyjątkowa – językoznawcy mieli kilka dodatkowych zadań: „organizować i realizować regulację języka państwowego, a wraz z nią – aktywizować i modernizować naukę o języku na Litwie” (s. 10). W pierwszym rozdziale studium naukowego „Charakterystyka instytucjonalna Antanasa Smetony Instytutu Lituanistyki” badaczka zrekonstruowała nie tylko działalność naukową i organizacyjną Wydziału Języka Litewskiego, lecz także działalność całego Instytutu Lituanistyki. Dotychczas w historiografii litewskiej badano jedynie ideologiczny i społeczno-kulturowy kontekst powstania Instytutu Lituanistyki oraz jego prehistorię5, natomiast cele, zadania, struktura i zarządzanie Instytutem Lituanistyki, a przede wszystkim jego personel i jego zmiany, nie znajdowały się w centrum uwagi historiografii litewskiej. Należy zwrócić uwagę na to, że działalność Wydziału Historii Litwy Instytutu Lituanistyki jest całkowicie zaniedbanym obszarem działalności historyków; bada się jedynie poszczególne osobistości i ich dziedzictwo historyczne6. Jednak, jak pokazują najnowsze badania Danguolė Mikulėnienė, między historykami a językoznawcami istniała ścisła współpraca, o czym doskonale świadczy członkostwo Mykolasa Biržiški w Radzie Wydziału Języka Litewskiego (s. 31). Dlatego studium naukowe Historia Instytutu Języka Litewskiego: instytucjonalizacja języka litewskiego i językoznawstwa jest ogromnym bodźcem dla historyków do rozpoczęcia badań porównawczych, tym bardziej że Danguolė Mikulėnienė, z niezwykłą skrupulatnością, opierając się na pierwotnych źródłach archiwalnych (plany działalności Instytutu Lituanistyki, protokoły, przemówienia publiczne, sprawozdania), z których większość po raz pierwszy zostaje wprowadzona do obiegu naukowego, szczegółowo scharakteryzowała kierownictwo Instytutu Lituanistyki, członków Rady Instytutu, skład osobowy Wydziału Języka Litewskiego i jego instytucji, oceniła potencjał naukowy współpracowników Instytutu Lituanistyki, przedstawiając osobno analizę ich studiów na zagranicznych uniwersytetach (s. 33–34). To obszerne badanie doskonale uzupełniają aneksy do studium naukowego „Biogramy. Członkowie Rady Instytutu Lituanistyki im. Antanasa Smetony, personel administracyjny i pracownicy językowi” (s. 178–195), „Dokumentacyjne ilustracje biogramów” (s. 196–207), w których przedstawiono nowy, dotychczas nieznany materiał dokumentalny dotyczący Napalysa Grigasa, Eleny Horodničiūtė (Samaniūtė), Viktora Kamantauskasa, Aleksandrasa Lengvinasa, a nawet historyka Vincasa Trumpy, oraz doprecyzowano fakty dotyczące obowiązków pełnionych przez Mykolasa Biržiškę jako dyrektora Instytutu Lituanistyki. 5 Mačiulis (2002: 19–38); Juzefovičius (2019: 88–103). 6 Gieda (2017). OLGA MASTIANICA, VIOLETA MEILIŪNAITĖ 350 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Danguolė Mikulėnienė szczególną uwagę poświęciła pierwszym oznakom sowietyzacji Instytutu Lituanistycznego. W książce Historia Instytutu Języka Litewskiego: instytucjonalizacja języka litewskiego i językoznawstwa pokazano, jak w czerwcu 1940 r. z księgarń, czytelni i bibliotek miały być usuwane wszystkie książki Antanasa Smetony oraz publikacje o nim, jak ze stanowiska odwołano dyrektora Instytutu Lituanistycznego Kazimierasa Masiliūnasa, omówiono spór z Aldoną Pupkisem dotyczący prób usunięcia Juozasa Balčikonisa ze stanowiska redaktora Wielkiego słownika języka litewskiego, przedstawiono polecenia Vincasa Krėvė-Mickevičiusa nakazujące pracownikom obowiązkowy udział w pochodzie z okazji rocznicy rewolucji, a także obrazowo pokazano, jak aresztowania i deportacje mieszkańców Litwy dotknęły pracowników Instytutu Lituanistycznego. W studium naukowym Danguolė Mikulėnienė analizuje wizję i misję działalności językowej oraz językoznawczej, opierając się na źródłach pierwotnych – przemówieniach świątecznych ministra oświaty Jonasa Tonkūnasa i dyrektora Instytutu Lituanistycznego Kazimierasa Masiliūnasa z okazji otwarcia Instytutu oraz protokole posiedzenia Rady Wydziału Języka Litewskiego (18 marca 1939 r.), w którym odnotowano zobowiązania językoznawców Instytutu wobec społeczeństwa litewskiego. Ten niezwykle cenny dla historyka języka i historyka materiał dokumentalny przedstawiono w aneksach książki (s. 208–226). Warto zauważyć, że K. Masiliūnas jako czwarte (ale z pewnością nie ostatnie) zadanie przewidział badanie historii języka litewskiego i dawnych zabytków piśmiennictwa oraz ich publikowanie (s. 95). Jak pokazują badania Danguolė Mikulėnienė, Wydział Języka Litewskiego pomyślnie realizował to zadanie (s. 126). Danguolė Mikulėnienė, analizując plany i sprawozdania Wydziału Języka Litewskiego, doszła do niezwykle istotnego wniosku, zasługującego na osobne przytoczenie: „Językoznawcy Instytutu Lituanistyki tworzyli nowoczesne językoznawstwo litewskie, które pod względem ideologicznym i metodologicznym miało przewyższyć szkoły [Kazimierasa] Būgi i [Jona] Jablonskisa z początku XX wieku, a tym samym włączyć językoznawstwo litewskie do naukowego dyskursu lingwistyki w Europie” (s. 101). Innymi słowy, można stwierdzić, że od odrębnych, pojedynczych i nierzadko krótkotrwałych badań oraz stawianych przed nimi celów przechodzono do systematycznego, kompleksowego i długofalowego planowania oraz organizowania naukowych badań języka litewskiego. Poprzez skupianie grup naukowców dążono do pełniejszej, głębszej i bardziej wszechstronnej oceny badanych obiektów. Ponadto należy pamiętać, że nie koncentrowano się wyłącznie na, nazwijmy to, rynku lokalnym, lecz myślano znacznie szerzej – dążono do wejścia w „naukowy dyskurs lingwistyki w Europie”, innymi słowy, do zniesienia izolacji litewskiego językoznawstwa. Jest to oczywiste również dlatego, że w Instytucie pracowali naukowcy kształceni w zagranicznych instytucjach i znający ów europejski dyskurs nie z zasłyszenia (zob. biogramy zamieszczone w załączniku 1). Osobno w drugim rozdziale studium naukowego „Wizja i misja działalności językowej i językoznawczej: perspektywa rekonstrukcyjna” oceniono, czym różniły się zamierzenia Wydziału Języka Litewskiego dotyczące uporządkowania terminologii od wcześniejszych Danguolė Mikulėnienė Lietuvių kalbos instituto istorija: lietuvių kalbos ir kalbotyros institucionalizacija Recenzijos / Reviews 351 zamierzeń, ustalono, w jaki sposób redakcja wielkiego Słownika języka litewskiego przyczyniła się do kształcenia lituanistów, a także jakimi dziedzinami językoznawstwa stosowanego zajmował się Wydział Języka Litewskiego – na przykład toponimiką i antroponimiką w Wilnie i na Wileńszczyźnie. Należy podkreślić, że ta szczegółowa analiza po raz pierwszy w historiografii Litwy pozwala ujawnić i ocenić, jaką rolę w akcjach na rzecz wyzwolenia Wilna odegrał Instytut Lituanistyki Antanasa Smetony, a dokładniej – Wydział Języka Litewskiego7. Danguolė Mikulėnienė interesowała się również aspektami polityki komunikacyjnej językoznawców – kontaktami z zagranicą oraz lokalnymi instytucjami oświatowymi i kultury publicznej. Co prawda, w opracowaniu naukowym mniej uwagi poświęcono interdyscyplinarnej współpracy członków Wydziału Języka Litewskiego (i jego instytucji) oraz Wydziału Historii Litwy Instytutu Lituanistyki Antanasa Smetony. Jednak taki wybór Danguolė Mikulėnienė jest całkowicie zrozumiały – działalność Wydziału Historii Litwy Instytutu Lituanistyki Antanasa Smetony w historiografii nie była odrębnie analizowana. Warto wspomnieć również o tym, że opracowanie to jest jedynie częścią szerszych badań – obok tytułu czytelnik z łatwością zauważy cyfrę „1”, która pozwala oczekiwać, że praca badawcza będzie kontynuowana – analizowane będą późniejsze okresy, aktualizowany będzie rozwój i ciągłość poszczególnych badań, uwaga zostanie poświęcona osobom, które wiele dokonały w językoznawstwie litewskim, lecz są dość słabo znane nie tylko szerokiemu gronu czytelników, ale nierzadko także samej wspólnocie językoznawców (przypomnijmy nowego dyrektora instytutu, Kazimierasa Masiliūnasa – ile mogliśmy o nim powiedzieć przed ukazaniem się tego opracowania?). Liczne dokumenty przedstawione w załącznikach nie tylko pozwalają uzasadnić twierdzenia badaczki, lecz także stwarzają innym badaczom możliwość samodzielnego zgłębienia tego materiału i wykorzystania go we własnych badaniach, do których omawiane opracowanie bez wątpienia może (a zapewne i powinno) zachęcić. Nie ulega zatem wątpliwości, że opracowanie naukowe Danguolė Mikulėnienė Historia Instytutu Języka Litewskiego: instytucjonalizacja języka litewskiego i językoznawstwa zapewnia solidną podstawę teoretyczną i metodologiczną, stanowi silny impuls nie tylko dla historyków języka, lecz także dla historyków, aby zwrócili uwagę i zaczęli badać procesy instytucjonalizacji własnych dziedzin nauki oraz porównywać i oceniać te procesy. Ponadto przedstawiono tu wiele nowych danych nie tylko o początkach działalności Instytutu, który stał się kolebką Instytutu Języka Litewskiego, jego pierwszych kierunkach i zakresach badań, lecz także umożliwiono wyrobienie sobie obrazu ogólnego życia Litwy w tamtym czasie, kontekstów, pojawiających się wyzwań oraz osób, które je rozwiązywały. Właśnie skupienie uwagi na osobistościach, które stworzyły fundamenty kompleksowych badań języka litewskiego, kształtowały metodologie oparte na najnowszej wiedzy, wytyczały kierunki rozwoju języka państwowego i współtworzyły oblicze inteligencji Litwy międzywojennej, jest kolejnym i niezwykle ważnym wyróżnikiem tego opracowania. 7 Mačiulis, Staliūnas (2015). OLGA MASTIANICA, VIOLETA MEILIŪNAITĖ 352 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Taigi belieka palinkėti Autorei kuo geriausios sėkmės ir laukti kitų dalių, poświęconych rozwojowi instytucjonalizacji języka litewskiego i językoznawstwa litewskiego. LITERATŪRA Gieda Aurelijus 2017: Manifestuojanti Klėja. Istorikai ir istorika Lietuvoje 1883– 1940 m., Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Juzefovičius Romualdas 2019: Lituanistinių mokslų institucionalizavimas 1939– 1955 m.: kultūrologinio diskurso bruožai. – Lituanistica 65, 2(116), 88–103. Mačiulis Dangiras 2002: Antano Smetonos Lituanistikos Instituto įkūrimas. – Lituanistica 2(50), 19–38. Mačiulis Dangiras, Staliūnas Darius 2015: Vilnius – Lietuvos sostinė: problema tautinės valstybės projekte (XIX a. pabaiga – 1940 m.), Vilnius: LII leidykla. Mikulėnienė Danguolė 2018: Lietuvių tarmėtyra: genezė, raida ir paradigminiai lūžiai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Sabaliauskas Algirdas 1979: Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija: iki 1940, Vilnius: Mokslas. Sabaliauskas Algirdas 1982: Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija: 1940–1980, Vilnius: Mokslas. Sabaliauskas Algirdas 2012: Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija: 1980–2010, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Tyla Antanas 1999: Istorija lituanistikos kontekste. – Lituanistika: tradicijos, dabartis, perspektyvos: mokslinės konferencijos, skirtos Lituanistikos instituto įsteigimo 60-mečiui paminėti pranešimai, red. kolegija A. Kalėda, Z. Kiaupa, K. Morkūnas, Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 13–30. Wpłynęło 23 października 2022 r. OLGA MASTIANICA Lietuvos istorijos institutas ul. Tilto 17, LT-01101, Wilno, Litwa mastianic[email protected]om VIOLETA MEILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]