Regresyvinė balsių asimiliacija: nomenklatūrinė požymio kaita plungiškių požiūriu

292 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII SIMONA VYNIAUTAITĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: orcid.org/0000-0002-9164-8026 Mokslinių tyrimų kryptys: geolingvistika, dialektologija, socjolingwistyka. DOI: doi.org/10.35321/all87-14 REGRESYVINĖ BALSIŲ ASIMILIACIJA: NOMENKLATŪRINĖ POŽYMIO KAITA PLUNGIŠKIŲ POŽIŪRIU Regressive Vowel Assimilation: Nomenclatural Change of Feature from the Point of View of Plungė Residents ANOTACIJA W artykule analizuje się nomenklaturową zmianę głównej cechy odróżniającej gwarę północnożmudzką telszańską i kretyngską – regresywnej asymilacji samogłosek. Celem jest ustalenie, w jakim stopniu mieszkańcy Plùngė postrzegają regresywną asymilację samogłosek jako wyróżniającą cechę dialektalną północnych Żmudzinów, oraz ocena zmienności tej cechy. Wykorzystano metody dialektologii dynamicznej i dialektologii percepcyjnej. Po przeanalizowaniu uwag informatorów z Plungė na temat regresywnej asymilacji samogłosek i innych gwarowych cech północnożmudzkich gwar ustalono, że asymilacja samogłosek rzadko jest określana jako cecha odróżniająca północnożmudzkie gwary. Najczęściej cecha ta jest zauważana, jednak przypisuje się jej niewielkie znaczenie różnicujące. Za ważniejsze i bardziej znaczące uznaje się inne różnice fonetyczne, morfologiczne i leksykalne. Regresywna asymilacja samogłosek wiązana jest także z wpływem języka pozagwarowego. ESMINIAI ŽODŽIAI: šiaurės žemaičių patarmės, regresyvinė balsių asimiliacija, tarminių požymių nomenklatūra, tarminių požymių kaita, kalbinės nuostatos. ADNOTACJA The article addresses the nomenclatural change of regressive vowel assimilation as the main distinguishing feature of the subdialects of the Northern Samogitian of Telšiai and Artykuły / Articles 293 Regresyvinė balsių asimiliacija: nomenklatūrinė požymio kaita plungiškių požiūriu Kretinga. It attempts to determine to what extent the residents of Plungė are aware of regressive vowel assimilation as the distinguishing feature of Northern Samogitian and to evaluate the change of this feature. The article draws upon the methods of dynamic dialectology and perceptual dialectology. After analysing the comments provided by the informants from Plungė on regressive vowel assimilation and other dialectal features of Northern Samogitian subdialects, it was established that vowel assimilation is rarely considered a distinguishing feature of Northern Podgwary żmudzkie. Cecha ta jest zwykle obserwowana, ale przypisuje się jej marginalną wartość różnicującą. Inne różnice fonetyczne, morfologiczne i leksykalne more important and significant. Regressive vowel assimilation is also associated with the uznaje się za przejaw posługiwania się mową niedialektalną. SŁOWA KLUCZOWE: północnożmudzkie poddialekty, regresywna asymilacja samogłosek, nomenklatura cech dialektalnych, zmiana cech dialektalnych, postawy językowe. WPROWADZENIE W badaniach nad wariantywnością językową XXI wieku istotna staje się nie tylko realizacja cech gwarowych określonego wariantu, lecz także postawy językowe użytkowników i ich językowa samoidentyfikacja. Wpływają one zarówno na rzeczywiste używanie tego czy innego wariantu, jak i na jego możliwe (nie)przetrwanie, dostarczają dodatkowych danych pozwalających zrozumieć i ocenić wariantywność języka, pomagają tworzyć model prognostyczny (por. Aliūkaitė, Bakšienė i in. 2014: 130; Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 19). Z tego powodu w dialektologii multimodalnej percepcję uznaje się za jeden z elementów stosowanego modelu badawczego (Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 31–51; Mikulėnienė, Meiliūnaitė 2017: 169–195; Mikulėnienė 2020: 11–33 i in.). Za pomocą różnych metodów dialektologii percepcyjnej prowadzi się coraz więcej badań geolingwistycznych kompetencji użytkowników określonego wariantu językowego (lub kilku wariantów), np. wyobrażeń o języku gwarowym i ogólnym, językowej ojczyzny, oceny mowy gwarowej (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016: 89–120; Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017; Bakšienė 2019: 1–17; Geržotaitė 2019: 1–25; Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Brazaitienė 2020 i in.). Badania poświęcone wariantywności językowej i jej ocenie z perspektywy dialektologii percepcyjnej, w których analizowano również postawy członków społeczności Plùngės, pokazują, że młodzi mieszkańcy Plùngės za strefę o najwyższym stopniu dialektalności uznają obszar Plùngės, tj. językową ojczyznę, a 94,67 proc. młodych ludzi twierdzi, że posługuje się gwarą (Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 94, 127, 129; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2019: 11). Prawdopodobne jest, że nie ma SIMONA VYNIAUTAITĖ 294 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII konfliktu świadomych i nieświadomych postaw. Należy podkreślić, że również w opinii młodzieży z innych miejscowości Plùngė jest częściej uznawana za strefę najbardziej nacechowaną dialektalnie niż inne obszary zlokalizowane na Żmudzi (Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 280). Spośród miast regionu żmudzkiego kod dialektalny jest najaktywniej używany właśnie w Plùngė; tutaj członkowie społeczności są najbardziej skłonni zachęcać dzieci i młodzież do mówienia gwarą (Kliukienė 2014: 3, 11). Optymistyczne tendencje wskazują również deklarowane przez mieszkańców Plùngės związki z kalbančiu žmogumi. Plùngės gimnazistų požiūriu svarbią vietą užima pagarba, reikšmingesnę negu kitų tirtų vietovių jaunuoliams (Aliūkaitė, Mikulėnienė, kodem dialektalnym, dialektalnie Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 97). Właśnie skojarzenia z szacunkiem, patriotyzmem i językiem jako naturalnym, wrodzonym kodem dominują również wśród mieszkańców Plùngės z różnych pokoleń, którzy wskazali je w trakcie realizacji projektu Współczesne badania geolingwistyczne na Litwie: optymalizacja sieci punktów i interaktywne upowszechnianie informacji dialektalnej1. Wokół Plùngės odnotowuje się kształtującą się strefę geolektalną, jedną z tych, które tworzą regiolekt żmudzki (szerzej o nowych formacjach dialektalnych zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 39–40; Berruto 2010: 235–236; Auer 2005: 7–42) (zob. Rys. 1. ). Należy podkreślić, że ten geolect jest stabilny. Z etnokulturowego punktu widzenia Plùngė jest postrzegana nie jako strefa przejściowa czy peryferia regionu. W zaproponowanej przez Valdasa Petrulisa przestrzennej strukturze współczesnego regionu etnicznej samoświadomości Żmudzi Plùngė należy do rdzenia regionu (Petrulis 2005: 168). Plùngė jest również zaliczana do etnokulturowego rdzenia Żmudzi w nowszej kompleksowej strukturze regionów etnokulturowych (Ragauskaitė 2016: 176–179)2. Tak więc okolice Plùngė można byłoby ocenić jako posiadające dość silne podstawy etnokulturowe i gwarowe, pozwalające członkom społeczności łatwo postrzegać siebie jako Żmudzinów i utożsamiać się z tym regionem. Niemniej jednak nie jest jasne, w jakim stopniu mieszkańcy Plungė potrafią z gwarowego punktu widzenia identyfikować się z podgwarą kretyngiską i, przeciwnie, odróżniać się od mieszkańców Telszów za pomocą głównej cechy różnicującej te podgwary – regresywnej asymilacji samogłosek. Ta cecha gwarowa i jej realizacja zostały przeanalizowane w wariantach gwarowych używanych przez mieszkańców Plùngė (LKA 156), jednak stosunek samych informatorów do asymilacji oraz jej wartość nomenklaturowa nie były dotąd badane (Vyniautaitė 2020: 1–19; 2021). Zatem przedmiotem niniejszego artykułu jest nomenklaturowa zmiana regresywnej asymilacji samogłosek. 1 Ogólnie wszyscy mieszkańcy Kretyngi i Telszów postrzegają gwarę bardziej jako znak godnej tożsamości, wartość etniczną (Aliūkaitė, Bakšienė i in. 2014: 136–137, 140). 2 Choć miejscowość ta ma silną świadomość etnokulturową i regionalną, nie była ważniejszym ośrodkiem, jak np. Vaniai, Raséiniai, Krãžiai (Kalnius 2012: 163–164). Artykuły / Articles 295 1 RYC. Regiolekt Regresyvinė balsių asimiliacija: nomenklatūrinė požymio kaita plungiškių požiūriu żmudzki i geolek-2 RYC. Dialektometria Geržotaitė, przekrój tryniczny XIII oraz ko-Mikulėnienė, Čepaitienė i in. podgwar żmudzkich (fragment mapy z (fragment mapy z Mikulėnienė 2014: mapa 2019: 240) mentarz) 3 PAV. Žemaičių patarmės Antano Salio w klasyfikacji gwar (fragment klasyfikacji gwar z Salys 1933) 4 PAV. Žemaičių patarmės Zigmo mapy-Zinkevičiusa i Alekso Girdenisa (fragment mapy z Girdenis, Zinkevičius 1966) SIMONA VYNIAUTAITĖ 296 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII W Plungė odnotowano niemało gwarowych cech fonetycznych, które są wspólne zarówno tradycyjnym gwarom północnożmudzkim kretingiskim, jak i telsziskim: • dyftongi ie, uo realizowane są jako [eɪ], [oʊ], np.: [ˈkʲeɪtʲɪs] ~ kietis, [ˈjoʊdʲɪs] ~ juodis; • długie samogłoski ė, o w temacie wyrazu i akcentowanej końcówce ulegają dyftongizacji, np. : [ˈpɛˌlʲɪɛ] ~ pelė, [ˈrûɔʋʲe] ~ rovė; • samogłoski końcowe i, u, pochodzące od dawnych długich i, u, nie ulegają rozszerzeniu, np. : [ˈʋʲeˌnʲɪs] ~ vinis (lm. dopełniacz), por. [ˈʋʲeˌnʲes] ~ vinis (l. poj. mianownik), [ˈtoˑrˌgʊs] ~ turgus (lm. dopełniacz), por. [ˈtoˑrˌgos] ~ turgus (l. poj. mianownik); • dyftongai ai, ei tariami jednom fonemą, pvz.: [dɑˈrɑː] ~ darai, [sɑˈkʲɛː] ~ sakei; • kirčiuoti balsiai a, e prieš ilgą skiemenį tariami trumpai, pvz.: [ˈrɑˌtɑː] ~ ratai, [ˈmɛˌtɑː] ~ metai; • afrikatos č, dž nevartojamos (išskyrus atvejus, kai nėra kaitos su t, d, taip pat skoliniuose, garsažodžiuose), pvz.: [ˈjɑˑʊtʲʊs] ~ jaučius, [ˈgɑˑɪˌdʲʊs] ~ gaidžius; • būdinga galūnių redukcija, pvz.: [ˈdɛd] ~ deda, [ˈʃeɪnɑ] ~ šieną; • būdingas visuotinis kirčio atitraukimas, pvz.: [ˈʋɑrˌlʲɪɛ] ~ varlė, [ˈʒʲeɪˌmɑ] ~ žiema. Pagrindinis skiriamasis šiaurės žemaičių telšiškių ir kretingiškių patarmių požymis yra regresyvinė negalūninių trumpųjų balsių i, u asimiliacija (plačiau žr. Rokaitė 1961: 149–153; Girdenis 1962: 141–150; LKTCh 2004: 235–237; Zinkevičius 2006: 239–241 ir kt.; dar žr. Vyniautaitė 2021: 15–25). Šiaurės žemaičių kretingiškių patarmės plote balsiai i, u visais atvejais platinami (pvz.: [ˈleˌpʲɪ] ~ lipi, [ˈʃoˌnʲɪ] ~ šunį), o telšiškių patarmės atstovai prieš trumpuosius ir ilguosius aukštutinio pakilimo garsus šiuos balsius išlaiko siaurus (pvz.: [ˈlɪˌpʲɪ] ~ lipi, [ˈʃʊˌnʲɪ] ~ šunį). Regresyvinė balsių asimiliacija gali vykti šiais atvejais: 1. Krótkie niekońcowe i, u (asymilacja samogłoski i zachodzi tylko przed spółgłoską miękką), np.: [ˈgʊˌlʲɪ] ~ guli, [ˈgɪˌlʲɪ] ~ gili; 2. Gdy samogłoski i, u wchodzą w skład dwugłosek il, ir, ul, ur oraz dyftongu ui, np.: [ˈsʲmˑlʲtʲʊ] ~ smilčių, [ˈgʲɪˑrʲˌdʲɪ] ~ girdi, [ˈdûˑlʲkʲʊ] ~ dulkių, [ˈgûˑrʲkʲʃʲnʲʊs] ~ gurkšnius, [ˈpʊɪˌkʲɪ] ~ puiki; 3. Gdy samogłoski i, u są innego pochodzenia (w dwugłoskach [on], [om], [en], [em] z an, am, en, em, np.: [ˈluˑŋgʊs] ~ langus, [sʊmʲˈdʲːs] ~ samdys, [ˈpʲɪˑŋʲˌkʲɪs] ~ penkis, [ɪʃˈtʲɪˑmʲsʲɪ] ~ ištempsi; długie [oː], [eː]·z ą, ę, np.: [ɪˈkûːsʲɪ] ~ įkąsi, [ɪʃʲˈsʲpʲrʲːsʲɪ] ~ išspręsi; w dyftongach [eɪ], [oʊ] z ie, uo, np.: [lʲɪɪpʲˑns] ~ liepynas, [ˈpûːʊdʊs] ~ puodus). W Plungė (LKA 156), podobnie jak na całym obszarze gwary kretyngskiej, neturėtų būti platinami prieš aukštutinio pakilimo garsus. Vis dėlto regresyvinė balsių asimiliacija Plùngės apylinkėse fiksuota: pažymėta, kad negalūniniai samogłoski i, u, samogłoski i, u, a także i, u tworzące pierwsze człony dwugłosek il, ir, ul, ur, pod wpływem asymilacji (Zinkevičius 1966: mapa nr 19, 464; mapa nr 70, Straipsniai / Articles 297 Regresyvinė balsių asimiliacija: nomenklatūrinė požymio kaita plungiškių požiūriu 515; žemėl. Nr. 71, 516); regresyvinės balsių asimiliacijos galėtų būti veikiami dvibalsiai [eɪ], [oʊ] iš ie, uo (Zinkevičius 1966: žemėl. Nr. 58, 503, žemėl. Nr. 59, 504, mapa. Nr. 61, 506); również mogłyby być zachowywane wąskie kai kirčiuoti pusilgiai i, u (Grinaveckienė 1982: 38). Regresyvinės balsių asimiliacijos reliktai išryškėjo centrinės šiaurės žemaičių kretingiškių tarmės, į kurią patenka Plùngė, tekstuose (Babickienė, Jasiūnaitė, Pečeliūnaitė, Bagužytė 2007: 11). To paties tarminio ploto Kuli, Budri, ir šiam centriniam arealui nepriklausančių Darbnų šnektose, tam tikro balsių i, u asimiliacijos veikimo rezultatas apibūdintas ne kaip nauja fonema (telšiškių atveju), bet kaip tos pačios fonemos variantai (siauresni [e], [o] alofonai) (Babickienė 1991: 15). Pridurtina, kad kretingiškių plote tam tikrais atvejais yra atliepiami negalūniniai siaurieji trumpieji i, u, bet šis siaurumas nepriklauso nuo regresyvinės balsių asimiliacisporadišjos (Grinaveckis 1978: 126). Działanie asymilacji potwierdza także analiza rękopiśmiennego materiału gwarowego z drugiej połowy XX w. – przed samogłoskami wysokiego wzniesienia samogłoski i, u często nie są wymawiane szerzej (Vyniautaitė 2018: 151, 156–158). Niemniej jednak badania ilościowe oparte na metodach dialektometrycznych pokazują, że cecha ta nie ma większego wpływu na zróżnicowanie podgwar północnożmudzkich kretyngiskiej i telszyskiej (Mikulėnienė, Čepaitienė i in. 2019: 229–270, 312) (zob. ryc. 2). W używanych przez mieszkańców Plùngė (LKA 156) w XXI w. wariantach gwarowych występują przypadki działania regresywnej asymilacji samogłosek, nieco bardziej zróżnicowana jest realizacja krótkich samogłosek i, u, niewchodzących w skład dyftongów (Vyniautaitė 2020: 1–19; 2021: 103–119). Zatem regresywną asymilację Šio straipsnio tikslas – nustatyti, kiek Plùngės (LKA 156) gyventojai suvokia regresyvinę balsių asimiliaciją kaip skiriamąją šiaurės žemaičių tarmisamogłosek należy oceniać jako dość wariantywną cechę gwarową. ną cechę oraz miškosios dialektologijos, perceptyviosios dialektologijos metodais. Taikomas vienas iš Denniso R. Prestono perceptyviojo tyrimo modelio komponenocenić nomenklaturową zmianę tej cechy. Opiera się na dinatach – zadanie oceny Mikulėnienė 2016: 95–96; Cramer 2016: 5–14). Kalbantis laisvu tarminiu kodu, pateikėjų klausta apie tarminius šiaurės žemaičių telšiškių ir kretingiškių skirtumus, taip pat užduota klausimų, susijusių su pagrindiniu skiriamuoju tarminiu požymiu – regresyvine balsių asimiliacija. Uždaviniai: 1) atsirinkti medžiagą iš interviu su informantais; 2) išanalizuoti Plùngės (LKA 156) gyventojų kalbines nuostatas, susijusias su regresyvinės balsių asimiliacijos (ne)atpažįstamumu; 3) įvertinti regresyvinės balsių asimiliacijos nomenklatūrinę kaitą. Tiriamąją medžiagą sudaro 2019 m. Plùngės apylinkėse surinkkonceptualnej (Preston 1999: xxxiv–xxxv; Aliūkaitė, te dane: około 9 godzin nagrań dźwiękowych. Nagrano po trzech informatorów z różnych pokoleń: młodszego (do 30 lat), średniego (31–49 lat), starszego (50 lat i SIMONA VYNIAUTAITĖ 298 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII starszych). Taki podział opiera się na metodologii projektu Współczesne badania geolingwistyczne na Litwie: optymalizacja sieci punktów i interaktywne rozpowszechnianie informacji dialektalnej (nr VP1-3.1-ŠMM-07-K-01-028) (Kalėdienė, Mikulėnienė 2014: 375). Informatorzy zostali zakodowani za pomocą skrótów: pierwsze litery wskazują punkt LKA (PLN – Plùngė), drugi skrót literowy oznacza grupę wiekową informatorów (JAUN – młodsze pokolenie, VID – średnie pokolenie, VYR – starsze pokolenie), trzeci – płeć (M – kobieta, V – mężczyzna), a liczba wskazuje różnych respondentów z tego samego pokolenia. 1. (NIE)WYRÓŻNIALNOŚĆ DIALEKTALNA Z PERSPEKTYWY MIESZKAŃCÓW PLUNGĖS 1.1. Asymilacja samogłosek jako dyferencjalna cecha gwarowa Asymilacji regresywnej samogłosek we wcześniejszych klasyfikacjach gwar nie nadawano większego znaczenia – w klasyfikacjach Antanasa Baranauskasa i Antanasa Salysa, który doprecyzował podział gwar Kazimierasa Jauniusa, Żmudzini północni w ogóle nie byli dzieleni na podgwary (zob. Salys 1933: wkładka z mapą; Salys 1992: 30–36; Geržotaitė 2014: mapa II i komentarz; Geržotaitė 2018: 177–179; Mikulėnienė 2018: 142–152) (zob. ryc. 3). Tę cechę gwarową zaczęto uważać za główną cechę odróżniającą Żmudzinów północnych w klasyfikacji gwar litewskich Zigmasa Zinkevičiusa i Aleksasa Girdenisa (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147) (zob. ryc. 4). Twierdzono, że samym Żmudzinom północnym właściwa jest intuicyjna charakterystyka gwar kretyngskiej i telszańskiej, kiedy Kretyngiszczanie zazwyczaj dostrzegają regresywną asymilację samogłosek w okolicach Sėdy, Telsz, Mosėdisu itp., natomiast przedstawiciele podgwary telszańskiej zwracają uwagę na rozszerzanie samogłosek i, u przed głoskami wysokiego wzniesienia (Girdenis 1981: 23). Choć nieliczne, zapisano jednak przypadki, gdy w Plungė (LKA 156) asymilacja w odmianie, dinta kaip ryškus tarminis požymis, skiriantis nuo kaimyninės patarmės vietonp.: „šuni“ mówi się w Telszach, po telszańsku, w Plungė mówią „šoni“, a tutaj „šuni“, tutaj  Telsze. Jezu, nie, to przecież wiecie, na przykład u nas też pracowała jedna kobieta, teraz ona  wyjechała, wczoraj wyjechała do Niemiec, znaczy, ona  po telszańsku, a tutaj mieszka i jej jakaś inna siostra mówi „no, ja tutaj już jestem prawdziwą Plungiszczanką“. No, mówię, wymów biernik jako „šunį“, wymów, a ona mówi „šuni“, a ja mówię, tutaj w Plungė mówią „šoni“. Ci  są bardzo wyraźni, oj, ten  jest bardzo duży. Ten tas dėdėlē (PLN_VID_M3); Telšē sako „bulviu“, čia sako „bolviu“ Plungie. Platelē, Plungė aiškiausē „bolviu“, aiškiausē „bolviu“, aiškiausē Straipsniai / Artykuły 299 Regresyvinė balsių asimiliacija: nomenklatūrinė požymio kaita plungiškių požiūriu (PLN_VID_M3)3. Pastebima balsio u ir to paties balsio, įeinančio į dvigarsio sudėtį, asimiliacija kirčiuotose pozicijose, kuriose šis bruožas, remiantis plungiškių vartojamų tarminių variantų duomenimis, ir yra nuoseklesnis (plg. Vyniautaitė 2021: 103–119). Pateikėja neabejotinai šią ypatybę įvardija kaip labai ryškų tarminį požymį, skiriantį plungiškius nuo telšiškių patarmės atstovų. Regresyvinės balsių asimiliacijos atpažįstamumas sietinas (galbūt iš dalies) ir su kalbinėmis žiniomis, pvz.: tai čia r tas kretingėškiu ėr telšėškiu tas skėrtoms, teuorėšk aš ton žėnau, paviždžiou „nomėni“ tėkr mes sakuom „ė“, o telšėškē jau „numini“ (PLN_VYR_V3)4. Pewność w dostrzeganiu różnic w realizacji samogłoski i przed dźwiękiem o wysokim stopniu wzniesienia w gwarach północnożmudzkich z jednej strony wskazywałaby na różnicującą moc regresywnej asymilacji samogłosek, jej rozpoznawalność z punktu widzenia informatora, z drugiej zaś należy rozważyć, czy bez teoretycznej wiedzy językowej asymilacja ta również byłaby postrzegana jako cecha dystynktywna. Jak widać, postawy informatorów wahają się od całkowitego uznawania asymilacji za łatwo rozpoznawalną i odróżniającą Żmudzinów Północnych cechę gwarową aż po pewien zakres wiedzy. Nie można wykluczyć, że zdolność obu tych informatorów do rozpoznawania asymilacji wiąże się z ich specyficzną wiedzą o żmudzkich cechach gwarowych. 1.2. Asymilacja samogłosek jako mało wyrazista cecha gwarowa Znacznie częściej odnotowywano przypadki, gdy regresywna asymilacja samogłosek nie została zauważona i nie została nazwana wyrazistą cechą gwarową. Rozszerzenie lub brak rozszerzenia samogłoski w odpowiedniej pozycji zasadniczo uznaje się za nieistotne, np.: no, „šoni“, mes „zoiki“, „zuiki“, „zoiki“, no, če vės tėik gal kažkuoki evoliucėjė vės tėik vkst tū kalbū, no, kp saktė. No, „zuiki“, „zoiki“, net nežėnau, aš pats nepastebo savės, nepastebo, „zuiki“, „zoiki“ – mon če mažos skėrtoms iš tikrūju, „zuiki“, „zoiki“ mon vės tėik intonacėjė r žemaitėška, tai tėn no kp pasaktė, vėskas normalē (PLN_JAUN_V3). Zdaniem informantki ważniejszą cechą jest intonacja, która ogólnie rzecz biorąc jest dość często zauważalna, zwłaszcza w przypadku przedstawicielek nieposługujących się mową oraz przy zestawieniu cech gwarowych miejscowości należących do obu gwar północnożmudzkich 3 žemaitiškai žmonių. Asimiliacijos reikšmės neįžvelgiama ir išgirdus kalbant telšiškių patarmės Informantka ma wykształcenie filologiczne, uczęszczała na kurs dialektologii. 4 Informator interesuje się kwestiami związanymi z Żmudzią, pisownią żmudzką i jej cechami, czasami sam pisze teksty po żmudzku. SIMONA VYNIAUTAITĖ 300 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII (Plùngės, Skuõdo) cech gwarowych, np.: ėš tava kalbuos atruod, kad to netuolėi Plungės če kažkor gėmē. [...]. Tėn daug nesiskėr (PLN_VYR_V3). Skouds tor skėrtingėškē, bet tėi tumu, bet Skouds panašē šnek (PLN_VID_V2). Anėi  telšėškē, bet mes esam kreskėrtom, aiško, kad tėn anėi  tuokėi, tori jau spėcelē klaustėis tėn vėina kėta garsa kažkor pamattė, ka tėn skėrs, jau tēp šnekont paprast, tai... Jau dūninink jau kėts dalks jau tėn (PLN_VYR_V3). Można zatem powiedzieć, że wartość cech różnicujących zostaje zmniejszona; rozpoznanie tych właściwości wymaga zasadniczo dużej uwagi i wsłuchania się, a północni Żmudzini są ogólnie postrzegani jako obszar dość jednolity pod względem językowym. Należy dodać, że jednorodność językową północnożmudzkich gwar telšiaiškiej i kretingiškiej potwierdziło również badanie przeprowadzone metodami ilościowymi (Mikulėnienė, Čepaitienė i in., 2019: 229–270, 312). To, że uwaga i spostrzegawczość są istotne dla usłyszenia różnic fonetycznych, potwierdza również myśl innego informatora, np.: nežėnau, kp to če dab tau iduomē tėi gars, aš torbūt nesulgėno tėik atidžē tū garsū (PLN_JAUN_V2). Wyodrębnienie pewnych różnic fonetycznych w tym przypadku okazało się dość trudne, znacznie łatwiej zauważalne były różnice leksykalne, np. używanie słów knuisis, kiocis przez mieszkańców pochodzących z Kretyngi i Mosędzia. Jeszcze częściej regresywna asymilacja samogłosek ujawniała się jako cecha niezauważana przez słuchaczy. Jako wyraźniejsze różnice między mieszkańcami Płungian i Telsz wymieniono realizację słowa taip, tworzenie przyrostków nazwisk, np.: kad kažkp ne, mon atruod, vėns iš tū tuokiū pagrindėniu tas „tp“, „tēp“, kad, no, lab nevėinuod sakuom, o daugiau no nē, mon atruod, kad žuodžē panašus (PLN_VID_M1); kažkp aš atsėmėno mon sakdava a telšėškē, ka mes sakuom Bernuotalė, -kalė, vuo anėi saka -ktė (PLN_VID_M2). Jego sak Bernuotalė, anėi saka Bernuottė (PLN_VYR_M2). Zapytana, czy w mowie przedstawicielki gwary telszewskiej, choćby w krótkiej wypowiedzi, słyszalne są jakieś różnice w porównaniu z mową mieszkańców Skuody, wymieniła inne użycie afrykat, np.: negėrdo, tikts atkreipiau diemesi, kad vat tas tuoks ne „č“, o „t“ daugiau (PLN_VID_M1). Należy podkreślić, że Płungė (LKA 156) znajduje się na tym samym obszarze realizacji afrykat (we wszystkich formach, z wyjątkiem pewnych wyjątków, wymawia się t, d), teoretycznie zatem nie powinno być różnic (LKT 1970: 19; Vanagienė 1982: 95, mapa nr 80; Salys 1992: 23–25; LKTCh 2004: 240, 257–258). Mimo to, oceniając obecną wariantywność, należałoby uwzględnić możliwe zmiany, jednak oczywiste jest, że afrykaty przedstawicieli różnych gwar żmudzkich są znacznie bardziej zauważalne niż asymilacja5. 5 Potwierdzają to uwagi samych Żmudzinów, np. autorka artykułu miała okazję usłyszeć od pochodzącej z Telsz kobiety zaniepokojenie, a nawet oburzenie z powodu formy žemaitiu użytej na znajdującym się w tym mieście Wielkim Murze Żmudzinów, ponieważ, jak twierdziła, ludzie, których ojczyzną są Telsze, tak nie mówią, wymawiają žemaičiu; zdaniem mieszkanki Retowa, Plùngė, Telsze, odległe od Retãvo, oraz Tvẽrai różnią się realizacją afrykat, natomiast Vaniai Artykuły / Articles 307 Regresyvinė balsių asimiliacija: nomenklatūrinė požymio kaita plungiškių požiūriu Petrulis Valdas 2005: Przestrzenna struktura regionu etnicznej samoświadomości Żmudzi. – Rocznik Geograficzny 38(1), 163–175. Preston Dennis R. 1999: Introduction. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, red. Dennis R. Preston, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, xxiii–xl. Ragauskaitė Alma 2016: Regionalizacja etnokulturowa Litwy: rozprawa doktorska, Wilno: Litewska Akademia Muzyki i Teatru. Rokaitė Birutė 1961: Niektóre nowe zagadnienia fonetyki gwar żmudzkich dounininków. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 4, 141–155. Salys Antanas 1933: Kilka uwag dotyczących historii dialektów. – Archivum 21–34. Philologicum 4, Salys Antanas 1968: Dialekty języka litewskiego. – Encyklopedia litewska 15, South Boston (Mass.): Wydawnictwo Encyklopedii Litewskiej, 571–589. Salys Antanas 1992: Pisma 4: Dialekty języka litewskiego, Rzym: Litewska Akademia Nauk Katolickich. Taeldeman Johan 2005: Polarisation Revisited. – Language Variation – European Perspectives: Selected Papers from the Third International Conference on Language Variation in Europe (ICLaVE 3), red. F. Hinskens, Amsterdam: Benjamins, 233–248. Vanagienė Birutė 1982: Realizacja afrykat č, dž przed końcówką. – Atlas języka litewskiego II. Fonetyka, red. odp. K. Morkūnas, Wilno: Mokslas, 93–96. Vyniautaitė Simona 2018: Regresywna asymilacja samogłosek w gwarach pogranicza podgwar północnożmudzkich na podstawie danych rękopiśmiennych źródeł z 6–9 dekad XX wieku. – Problemy historii języka i dialektologii 5, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 140–166. Vyniautaitė Simona 2020: Geolekt płungiański z punktu widzenia regresywnej asymilacji samogłosek i, u. – Język litewski 14, 1–19. Dostęp online: https://www.zurnalai.vu.lt/ lietuviu-kalba/article/view/22465/21727. Vyniautaitė Simona 2021: Statyka i dynamika cechy gwarowej: przypadek żmudzkiej regresywnej asymilacji samogłosek: rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia litewska: porównawcza fonetyka i morfologia gwar, Wilno: Mintis. Zinkevičius Zigmas 2006: Pochodzenie gwar litewskich, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. SIMONA VYNIAUTAITĖ 308 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Regressive Vowel Assimilation: Nomenclatural Change of Feature from the Point of View of Plungė Residents PODSUMOWANIE The article addresses the nomenclatural change of regressive vowel assimilation as the main distinguishing feature of the subdialects of the Northern Samogitian of Telšiai and Kretinga. It attempts to determine to what extent the residents of Plungė are aware of regressive vowel assimilation as the distinguishing feature of Northern Samogitian and to evaluate the change of this feature. The article draws upon the methods of dynamic dialectology and perceptual dialectology. After analysing the comments provided by the informants from Plungė on regressive vowel assimilation and other dialectal features of Northern Samogitian subdialects, it was established that vowel assimilation is rarely considered a distinguishing feature of Northern Podgwary żmudzkie. Informatorzy mają tendencję do uznawania regresywnej asymilacji samogłosek za wyróżniającą i słabą cechę dialektalną, ale nie jest ona uznawana za cechę charakterystyczną. Inne różnice fonetyczne, morfologiczne i leksykalne uważa się za bardziej znaczące. Warto zauważyć, że w grę wchodzi inna kategoria wartości, gdy asymilację rozumie się jako cechę mowy niedialektalnej; w tym przypadku wąskość samogłoski wiąże się z wyrażaniem języka standardowego. Wyniki badań ujawniają dość wysoką homogeniczność dialektalną żmudzkiego północnego z punktu widzenia informatorów i sugerują, że wraz ze wzrostem zróżnicowania językowego regresywna asymilacja samogłosek nie będzie postrzegana przez członków społeczności jako łatwiej rozpoznawalna cecha dialektalna o wysokiej mocy różnicującej. Nadesłano 5 sierpnia 2022 r. SIMONA VYNIAUTAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]