Konstrukcijos „tai yra / to jest“ semantika religiniame tekste (remiantis Konstantino Sirvydo „Punktais sakymų“ (1629, 1644))

64 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII KRISTINA RUTKOVSKA Vilniaus universitetas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-5789-9972 Kierunki badań naukowych: kontakty językowe w aspekcie synchronicznym i diachronicznym, tekstologiczne i lingwistyczne badania dawnych pism, badania językowego obrazu świata. DOI: doi.org/10.35321/all87-03 KONSTRUKCJE TO JEST / TO JEST SEMANTYKA W TEKŚCIE RELIGIJNYM (NA PODSTAWIE KONSTANTINA PUNKTÓW SIRVYDASA POWIEDZEŃ (1629, 1644))1 Semantics of the Construction tai yra / to jest in a Religious Text (Based on Punktai sakymų by Konstantinas Sirvydas (1629, 1644))2 ADNOTACJA W artykule analizowane są konstrukcje tai yra / to jest w tekście kazań Sirvydasa. We współczesnych badaniach nad semantyką składniową jednostki te określa się jako człony wnioskowe i przypisuje do grupy oznaczającej ekwiwalencję, a ich reprezentację semantyczną przedstawia się jako schemat TR1 tai yra R2. W schemacie R1 i R2 łączy otwarta ekwiwalencja oparta na prawdziwości twierdzenia, a R2 może być wnioskiem, uogólnieniem lub doprecyzowaniem. W tekście religijnym stosowane są fragmenty metatekstowe, wprowadzane za pomocą połączenia tai yra, 1 Artykuł przygotowano w ramach projektu Tekst religijny jako narzędzie komunikacji międzykulturowej [Religious text as a tool of intercultural communication]. NAWA, Polska, Program POLONISTA, Nr projektu PJP/PON/2021/1/00005. 2 The article is part of the project Tekst religijny jako narzędzie komunikacji międzykulturowej [Religious text as a tool of intercultural communication]. NAWA, Polska, program POLONISTA, projekt ma wiele wspólnego Nr: PJP/PON/2021/1/00005. Artykuły / Articles 65 Konstrukcijos tai yra / to jest semantika religiniame tekste (remiantis Konstantino Sirvydo Punktais sakymų (1629, 1644)) z paralelizmami leksykalnymi, lecz wyróżnia się większą obrazowością i bogactwem treści, pełniąc ważną funkcję stylistyczną. Wtrącenia metatekstowe rozpoczynane konstrukcją tai yra są w Postylli Syryda dość częste (około 1000 użyć), dlatego przyjmuje się, że w tekście Syryda dominuje alegoryczne wyjaśnianie pojęć kad tai yra charakteringas šio baroko autoriaus stilistinės manieros bruožas. Jie kartojami viename sakinyje arba ilgesnio teksto atkarpoje, kurią sudaro keli sudurtiniai sakiniai. Jų funkcijos labai įvairios: a) informacijos atkuriamoji, pagalbinė; b) aiškinamoji; c) retorinė. i zjawisk. Dążąc do obrazowości, autor mistrzowsko łączy słowo z obrazem, a wtrącenia metatekstowe wnoszą przejrzystość i stają się potężną figurą retoryczną w procesie kształcenia wiernych i formowania postaw moralnych. SŁOWA KLUCZOWE: metatekst, paralelizmy leksykalne, alegoreza, kazania, Konstanty Syryda. ADNOTACJA Artykuł dotyczy konstrukcji tai yra/to jest w tekście kazań Konstantinasa Sirvydasa. We współczesnych badaniach semantyki składniowej jednostki te określa się mianem „komponentów konkluzywnych” i zalicza do grupy oznaczającej równoważność. Tymczasem ich reprezentację semantyczną wyraża schemat TR1 tai yra R2 (TR1 to jest R2). W schemacie tym R1 i R2 są powiązane relacją otwartej równoważności opartej na poprawności stwierdzenia, podczas gdy R2 może wyrażać wniosek, uogólnienie lub wyjaśnienie. Fragmenty metatekstowe użyte w tekście religijnym, wprowadzane za pomocą wyrażenia tai yra, mają wiele wspólnego z paralelizmami leksykalnymi. Wyróżniają się jednak większą obrazowością i bogactwem treści oraz pełnią ważną funkcję stylistyczną. Wstawki metatekstowe rozpoczynające się od konstrukcji tai yra są dość rozpowszechnione w Postylli Sirvydasa (około 1000 przypadków). Można zatem przyjąć, że jest to cecha charakterystyczna barokowego stylu Sirvydasa. Powracają one w obrębie jednego zdania lub w dłuższym fragmencie złożonym z kilku zdań złożonych. Ich funkcje są różnorodne: a) przywracanie informacji, pomocnicze; b) objaśniający; c) retoryczny. W tekście Sirvydasa dominuje alegoryczna interpretacja pojęć i zjawisk. Aby osiągnąć wyrazistość, autor umiejętnie łączy słowo i obraz, podczas gdy wtrącenia metatekstowe zwiększają przejrzystość i stają się potężnym środkiem stylistycznym w procesie kształcenia wiernych i formowania ich wartości moralnych. SŁOWA KLUCZOWE: metatekst, paralelizmy leksykalne, alegoreza, kazania, Konstantinas Sirvydas. WSTĘP Analizę przeprowadzoną w niniejszym artykule uznaje się za interdyscyplinarną i wiąże się ona z kilkoma rozwiązaniami metodologicznymi należącymi do dziedzin składni semantycznej, stylistyki, KRISTINA RUTKOVSKA 66 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII biblistyki (interpretacji alegorycznej) i etnoteologii3, a jej głównym celem jest ujawnienie roli metatekstu w tekście religijnym (ograniczając się wyłącznie do semantyki jednego typu połączeń – konstrukcji z połączeniami tai yra / to jest). A także omówienie podstaw jego yra siekiama parodyti alegorinės interpretacijos svarbą religinio teksto sudėtyje kształtowania się. Cele badawcze są wieloaspektowe: a) na podstawie przeprowadzonych już badań przedstawić zasady włączania do tekstu konstrukcji z połączeniami tai yra / to jest oraz przeanalizować ich semantykę we lenkų kalboje; b) atskleisti jų funkcijas Biblijos vertimuose (iki šiol atliktais tyrimais buvo galima remtis tik fragmentiškai); c) konkretaus teksto pagrinwspółczesnym języku litewskim4, a także wyodrębnić główne funkcje badanych konstrukcji (analizowana jest Postylla Sirvydasa); d) w miarę możliwości prześledzić indywidualne objaśnienia pojęć biblijnych autorstwa Sirvydasa, uwarunkowane tradycją etniczną i kontekstem kulturowym. 1. BADANIA KONSTRUKCJI DOPRECYZOWUJĄCYCH (EKWATYWNYCH) W JĘZYKU LITEWSKIM I POLSKIM Różne elementy metatekstowe, wśród nich także połączenie tai yra, już zwróciły uwagę badaczy. W Gramatyce współczesnego języka litewskiego podobne konstrukcje nazywane są wyrazami lub wyrażeniami doprecyzowującymi, które w zdaniu doprecyzowują lub objaśniają znaczenie wyrazów pełniących tę samą funkcję. Łączą się one z rzeczownikami, przysłówkami, przymiotnikami, liczebnikami lub zaimkami (DLKG 1997: 633).цени исследатели синтаксиса współczesnego języka litewskiego używają terminu ekwãcja do określania konstrukcji tego typu. Jonas Balkevičius w pracy Predikatinių konstrukcijų sintaksėje (1998: 102) pisze: „ponieważ między dwoma antecedensami o tym samym denotacie, to jest między adpozycjami, można postawić znak równości, konstrukcje te [można nazywać] konstrukcjami ekwacyjnymi“. Podobnie opisuje je Rolandas Mikulskas: „[...] za pomocą tej konstrukcji, podobnie jak za pomocą łac. id est, wprowadza się uściślenie wcześniejszego zdania, frazy lub słowa. Z punktu widzenia logiki całą frazę z wtrąconym tai yra można by analizować jako swoistą odmianę konstrukcji ekwacyjnej, w której element ten pełniłby wówczas funkcję łącznika. Na przykład w zdaniu Prelatas Jonas Mačiulis, tai yra poetas Maironis, buvo įdomi 3 Termin jest bardzo nowy, proponuje go stosować Anna Werzbicka, aby ujawnić elementy etniczne w tekście religijnym (2021: 254–261). 4 Autorka artykułu serdecznie dziękuje dr Lorecie Vaičiulytė-Semėnienė i dr Rolandowi Mikulskasowi za dyskusje i cenne konsultacje dotyczące stanu badań nad istniejącymi konstrukcjami tai yra we współczesnym języku litewskim. Artykuły / Articles 67 Konstrukcijos tai yra / to jest semantika religiniame tekste (remiantis Konstantino Sirvydo Punktais sakymų (1629, 1644)) osobowość taką ekwacyjną konstrukcję łącznikową można próbować dostrzec w me jo subjekte Prelatas Jonas Mačiulis, tai yra poetas Maironis, bet griežtai sintaksiškai frazė tai yra poetas Maironis yra adpozicijos padėtyje ir finitinio sakinio konstrukcji złożonej frazie Prelatas Jonas Mačiulis nie tworzy, tak jak ma to miejsce w typowej konstrukcji łącznikowejtrukcijos atveju“5. Naukowcy stosują do dziś również termin įterpinia, który trafił do gramatyk języka litewskiego z Gramatik Jona Jablonskisa6, a ich funkcję określa się dość konkretnie: „wtrącenia [...] włączają się w różne poziomy zdania, a nawet tekstu – są zarówno środkiem kształtowania modalności, jak i elementem wyrażania dyskursywności zdania, natomiast w tekście – także środkiem kohezji zdania, czyli jego gramatycznej spójności“ (Akelaitis 2010: 57). Gintautas Akelaitis w swoich artykułach używa również terminu wtrąceń, a analizując funkcje stylistyczne takich konstrukcji, określa je jako konstrukcje parentezy7 i opiera się na Retoryce Reginy Koženiauskienė, w której omawiane są zasady stylistyki wymowy. Autorka proponuje tu stosować parentezę jako sposób doprecyzowania i wyjaśnienia złożonych figur retorycznych, takich jak metafora, katachreza, hiperbola czy licencja, w celu zapewnienia jasności i prostoty (Koženiauskienė 2001: 176– 178, 189–190, 209, 219, 240, 341). W tekście Juozas Pikčilingis również szczególnie podkreśla osiągane w ten sposób jasność i precyzję jako „powszechnie uznawane i cenione cechy stylu” (Pikčilingis 1971: 43). O tym, że badania konstrukcji tego typu są aktualne i potrzebne, a zarazem złożone, mówi się również przy rozwiązywaniu problemów interpunkcyjnych. Albinas Drukteinis (2021) w artykule opublikowanym na stronie VLKK stwierdza, że granice między, powiedzmy, konstrukcjami tai yra jako wyjaśniającymi i doprecyzowującymi części zdania (przydawki, orzeczenia itp.) a wtrąceniami mogą być płynne: „Stosunek i cechy pewnych wtrąceń oraz mi ir atskiriami, nes yra artimõs komunikacinės paskirties. Ir vieni, ir kiti kyla wyjaśniających części zdania nie zawsze łatwo rozpoznać na podstawie zamiarów sakomą turinį kitu, aiškesniu turiniu arba įsiterpti su savo asmenine nuostata, sakomo dalyko vertinimu ir panašiai. Toks artimas bendras jų buvimo kalboje i motywów autora tekstu, a w razie wątpliwości co do pomyślnej komunikacji trudności w przyporządkowaniu konkretnych przypadków do jednej lub drugiej reguły interpunkcyjnej wynikają z potrzeby uzupełnienia podstawy”. 5 Serdecznie dziękuję dr. R. Mikulskasowi za wyrażoną opinię i przedstawione na piśmie przemyślenia. 6 Gintautas Akelaitis (2010: 63), przeanalizowawszy opis wtrąceń autorstwa J. Jablonskisa, dochodzi do wniosku, że przedstawił on dwa ujęcia tych konstrukcji: a) wąskie, przedstawione w akademickich opisach składni języka litewskiego (LKG III 1976: 701–713; DLKG 1997: 641–644), w którym za wtrącenia uważa się skostniałe, standardowe słowa i wyrażenia (DLKG 1977: 645) i b) szerokie rozumienie wtrąceń, w którym łączy on także konstrukcje gramatycznie związane ze słowami zdania (por. badania Balkevičiusa (1963: 267–281), Labutisa (2002: 343–353)). 7 Termin ten od dawna jest również używany przez badaczy składni polskiej, por. Pisarkowa (1984: 130–137). KRISTINA RUTKOVSKA 68 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Išsamiai atlikta ekvatinių konstrukcijų tyrimo būklė lietuvių kalboje ir joms apibūdinti vartojamas terminų spektras, leidžia konstatuoti, kad iki šiol šie kalzjawiska bos były badane ogólnie, konkretnym metatekstowym konstrukcjom doprecyzowującym z połączeniem tai yra lub synonimicznym z połączeniem išmanyk nie poświęcano uwagi. W ogóle nie przeprowadzono bardziej szczegółowych badań tego tematu, opartych na tekstach historycznych języka litewskiego. Nieco szerzej konstrukcje wtrącone z połączeniem tai yra omówiono w pracach polskich naukowców. Przeanalizowano funkcje składniowe tych elementów, rozważano, do której klasy gramatycznej je zaliczyć (Wiśniewski 1990: 91–119). Badacze analizowali teksty różnego typu: współczesne, dawne i tylko częściowo – religijne. Anna Wierzbicka, jedna z pierwszych badaczek tych zjawisk w języku polskim, w artykule poświęconym „tekstowi drugiego planu” – metatekstowi, kaip vienetus, „kurie tekste nurodo ekvivalentiškumą ar kvaziekvivalentiškumą, przedstawia te elementy, a wprowadzane przez nie wtrącenia można scharakteryzować jako mające modalną strukturę „to samo powiem inaczej” (Wierzbicka 1971: 117–118). We współczesnych badaniach semantyki składniowej jednostki te określa się jako człony wynikowe i zalicza do grupy oznaczającej równoważność, a ich reprezentację semantyczną przedstawia się za pomocą schematu TR1 to jest R2. W schemacie R1 i R2 łączy otwarta równoważność, oparta na prawdziwości twierdzenia, natomiast R2 może być wnioskiem, uogólnieniem lub uściśleniem. Jednostki tego typu charakteryzuje niezmienna relacja wewnętrzna, przejawiająca się w postpozycji względem R1 i antepozycji względem R2 (Grochowski et al., 2014: 163–164; Kisiel 2013: 73–82). Można sądzić, że w tekście religijnym, opartym na interpretacjach twierdzeń biblijnych lub innych źródeł (ojców Kościoła, autorów starożytnych), takie połączenia charakteryzuje swoista semantyka i swoiste funkcje, a kwestie te można określić dokładniej. Komentarze do przekładów Biblii Jakuba Wujka, Szymona Budnego i Stanisława Murzynowskiego pomogły ukazać najbardziej charakterystyczne cechy stylu naukowego kształtującego się w języku polskiej humanistyki złotego wieku. Joanna Sobczykowa, analizując konstrukcje doprecyzowujące użyte w komentarzach tych trzech słynnych tłumaczy, dążyła do ujawnienia intencji autorów, scharakteryzowania cech stylu komentarzy i przedstawienia ich przykładów. W komentarzach biblijnych wiele wyjaśnień i uściśleń pojęć zaczyna się bezpośrednio od wyrażeń to jest, to się rozumie, to się znaczy, mianowicie, przy czym wyrażenie to jest najczęściej stosuje się przy cytowaniu lub tłumaczeniu na język polski określonych fragmentów łacińskich. Autorka twierdzi, że wspomniane połączenia w tekście nie pełnią żadnej wyraźniejszej funkcji stylistycznej (Sobczykowa 2012: 172, 265). Wracając do pierwszego badania funkcji metatekstu języka polskiego oraz do niektórych twierdzeń Anny Wierzbickiej, należy zwrócić uwagę na poglądy tej autorki. Pisze: „Nasze wypowiedzi, heterogeniczne pod różnymi względami, są heterogeniczne również pod tym względem, że nieustannie splatają się w nich tekst autorski i metatekst.” Nici metatekstowe mogą pełnić różnorodne funkcje, ożywiając autorski Straipsniai / Articles 69 Konstrukcijos tai yra / to jest semantika religiniame tekste (remiantis Konstantino Sirvydo Punktais sakymų (1629, 1644)) „tkaninę semantyczną” tekstu, wiążąc, uwydatniając i łącząc jego różnorodne elementy. Czasami można je usunąć, nie naruszając całości. Czasami nie. […] Zapewne ilościowy i jakościowy „wkład” metatekstu w tekst jest jednym z zasadniczych wyznaczników zróżnicowania stylistycznego” (Wierzbicka 1971: 121). Fragmenty metatekstowe stosowane w tekście religijnym, wprowadzane za pomocą połączenia tai yra, mają wiele wspólnego z paralelizmami leksykalnymi, o których pisali badacze polscy (Bieńkowska 1994: 5–17; Kuraszkiewicz 1986: 619; Zarębski 2015: 281– 296) i litewscy (Kruopas 1960: 223–254; Rutkovska 2016; Vasiliauskienė 2016), lecz wyróżniają się większą obrazowością, bardziej zróżnicowaną treścią i pełnią ważną funkcję stylistyczną. Połączenia tego rodzaju można uznać za jeden z elementów tak zwanej retoryki języka mówionego, właściwej kazaniom, za pomocą aiškinti paprastiems klausytojams sudėtingus dalykus. Apie tai rašyta remiantis senosios lenkų kalbos tekstų pavyzdžiais (Hrabec 1960: 409; Bieńkowska 1998: których dążono 291–298; Umińska-Tytoń 2021: 225–230), takie cechy stwierdzono w tekście Postylli Mikołaja Daukszy (1599) (Lebedys 1963; Rutkovska, Jachimovič 2022), cechuje to również kazania Sirvydasa. 2. W POSTYLLI KONSTANTINA SIRVYDASA ANALIZA STOSOWANYCH KONSTRUKCJI OZNACZAJĄCYCH QUAZIEKWIVALENTNOŚĆ W celu ujawnienia semantyki i funkcji badanych konstrukcji w tekście religijnym wybrano tekst kazań Konstantina Sirvydasa (Punktai sakymų nuo advento iki Gavėnios, 1629 – PS/PK I, Punktai sakymų Gavėniai, 1644 – PS/PK II). Wtrącenia metatekstowe rozpoczynane konstrukcją tai yra / to jest są w Postylli dość częste (zastosowano je około 1000 razy, nieco rzadziej występują synonimiczne – išmanyk / rozumiej8), dlatego można stwierdzić, że jest to charakterystyczna cecha stylu tego barokowego autora. Są one powtarzane w jednym zdaniu lub w dłuższych odcinkach tekstu, złożonych z kilku zdań złożonych. Funkcje wtrąceń metatekstowych są bardzo różnorodne: a) odtwarzająca informacje – wprowadzane są informacje, mikrotoponimy i bardziej złożone terminy teologiczne; c) retoryczna – wzmacniana jest retoryczna ekspresja tekstu, aby atkuriant trūkstamus fragmentus, pavartotus ankstesniame sakinyje; b) aiškinamoji – vaizdingai aiškinamos sąvokų reikšmės, dažniausiai bibliniai vardai, uwydatnić i podkreślić określoną treść. Jeśli chodzi o artykuł 8, dokładniejsze dane ilościowe można przedstawić, wykorzystując niedawno opublikowane Punkty K. Sirvydasa sakymų Indeksą (žr. http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=91). Straipsnyje pateikiami apytiksliai skaičiavimai, nes svarbiausia šiame darbe laikoma kokybinė šių junginių analizė. KRISTINA RUTKOVSKA 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII ze względu na ograniczoną objętość najwięcej miejsca poświęcono przykładom drugiej i trzeciej grupy9. Wtrącenia metatekstowe w tekście Sirvydasa służą do wyjaśniania nieznanych słów i terminów biblijnych, przedstawiania twierdzeń ojców Kościoła oraz tworzenia obrazowych porównań. Jest to również sposób nauczania wiary, zgodny z zasadami Pisma Świętego, przybliżający jego treść i retorykę, oparty na wierności wierze oraz pragnieniu jej rozwijania i umacniania. Ważne jest również wspomnienie o postawie samego Sirvydasa, o jego osobistych interpretacjach. Przedstawiając zasadnicze twierdzenia Biblii, ważne było uwzględnienie postanowień soboru trydenckiego (1545–1563), do których musieli dostosować się także wszyscy kaznodzieje, wybierając jednak dla każdego osobiście najbardziej odpowiadający sposób argumentacji. Przeanalizujmy kilka tego rodzaju połączeń, uwzględniając to, jak ich treść i forma zostały ukształtowane przez intencje kaznodziei. Bez wątpienia wiązały się one z tym kontekstem kulturowo-historycznym, w którym kształtowały się jego dzieła, przeznaczone dla słuchaczy i księży do rozwiązywania ich aktualnych problemów życiowych, dostosowane do ich wykształcenia i poziomu przygotowania do rozumienia i dalszego interpretowania słowa Bożego10. 2.1. Objaśnianie znaczenia rzeczowników własnych W Postylli Sirvydasa, podobnie jak w wielu innych dziełach parabiblijnych, objaśniane są rzeczowniki własne. Jest to charakterystyczna cecha tego rodzaju tekstów, szeroko rozpowszechniona już w średniowieczu i z czasem utrwalona w dawnej religijnej piśmiennictwie polskim (por. Pisarkowa 1984: 130–131). Pojęcia niezrozumiałe dla prostych ludzi, nieposiadających specjalnego wykształcenia teologicznego, różni autorzy objaśniali na swój sposób. Sirvydas, wyjaśniając, opiera się na Piśmie Świętym albo na własnym rozumieniu obrazowości nazwy własnej. Na przykład, objaśniając nazwę miejscową Babilionia, opiera się na Apokalipsie, w której Babel11 – jeden z najbardziej wstrząsających obrazów biblijnych, surowa kara w sądzie Bożym za bezbożność, pychę i rozpustę tego miasta (Słownik symboliki biblijnej – SSB 27–28). W tekście Sirvyda wyjaśnienie opiera się na metaforycznym uogólnieniu wszystkich potępionych, a przeznaczona dla nich kara nazynama „kančių jūra“, plg.: 9 Być może warto przedstawić tu tylko kilka ilustracyjnych przykładów z pierwszej grupy: Per kuri (tay ira Ieʒu Chriſtu) łabay didius ir brungius mumus ǯadeimus dowanoio // Prʒeʒ ktorego (to ieſt Chryſtu sȧ) nawiękße y koßtowne obietnice nam darowȧł (PS I 89–90); Kurigi wayſiu tureiote tuo metu iuoſe (tay ira nu ſidideimuoſe)» ikuriu dabar giedites? // Któryéścié poytek miéli w nich (to iéſt w grʒechách) ʒá ktore śię teraʒ wſtydićie? (PS I 153). 10 O znaczeniu kontekstu kulturowego zob. szerzej Rutkovska 2020; 2022. 11 W przekładzie Biblii Rubšysa i Kavaliauskasa używana jest forma „Babelė“ (Ap 18, 1-21). Artykuły / Articles 71 Konstrukcijos tai yra / to jest semantika religiniame tekste (remiantis Konstantino Sirvydo Punktais sakymų (1629, 1644)) ‹Anioł «Objawiwszy Janowi Świętemu / że» podniósł kamień jak wielki młyński i wrzucił, mówiąc: Takim rozmachem zostanie wrzucone miasto Babilon, wielkie (Ap 18,21)›. Babilonem, to jest całą rzeszą potępionych, zostanie wrzucony w otchłań bez końca (PS I 53). ‹Anioł «wobiȧweniu Iȧná S. wyraił / gdy» podnioßßy mocny kȧmień iȧkoby młyńſki wielki wrʒućił w morʒe mowic. Tym pdem bdie wrʒuconá Babiloniȧ miáſto ona wielkie (Ap 18,21)›. Babiloniȧ to ieſt wßytkich potpionych mnoſtwo bdʒie wrʒucone w morʒe mk nieſkońcʒonych (PK I 53). W innym kazaniu Babel nazwany jest mieszaniną grzechów. Takiego określenia autor używa, opierając się na Biblii i św. Kazaniach Hugona12, w których mowa o wiecznym potępieniu, por.: : Wyjdź z Babilonu / to znaczy / wyjdź z pomieszania grzechów / i od towarzystwa, które prowadzi do zła (PS I 168). Vchodʒ ʒ Babilonu / to ieſt / ʒ ʒámießánia grʒechow / y ʒ okaʒyi do nich bliſkich (PK I 168). Jak wynika z przykładów, nie ma tu konkretnych historycznych ani geograficznych objaśnień rzeczownika pospolitego, dominuje ujęcie symboliczne. Babel wyłania się jako symbol nieładu, grzechu i upadku. Jej przeciwieństwem jest Jerozolima, w Apokalipsie nazwana umiłowaną Chrystusa (SSB 26–27). Dlatego widoczne jest tu wyraźne oparcie się na symbolice biblijnej i jej tradycyjnej interpretacji, zjawisko właściwe także innym kaznodziejom. 2.2. Objaśnianie wyrazów obcego pochodzenia Gdy w tekście kazań pojawiają się zapożyczenia, Sirvydas nie ogranicza się do przekładu dosłownego, lecz przedstawia ich interpretację. Na przykład, używszy w tekście aramejskiego wyrażenia Maranatha, oznaczającego ‘Nasz Pan nadchodziʼ lub ‘Przyjdź, nasz Panie!ʼ (BT, 1 Kor 16,22), objaśnia je, posługując się konstrukcją tai yra, po której przedstawione rozumowanie rozszerza zdaniem synonimicznym z sujungia svetimos kilmės posakio aiškinimą su visu pamokslo punktu, kuriame kalba apie tikrąją Viešpaties atėjimo priežastį – netikinčiųjų pasmerkimą. Čia wyrażeniem išmany / rozumiej. W ten sposób u autora widoczne jest dwuwarstwowe reikšmės, glūdinčios cituotame sakinyje iš 1 Kor 16,22, plg.: 12 Plačiai žinomas ir pamokslininkų cituojamas XV a. kūrinys, plg. Hugon de Sancto Caro. In objaśnienie wyrażenia obcego pochodzenia, odbiegające od wyrażenia Postillam super Ieremiam Prophetam, Cap. L. KRISTINA RUTKOVSKA 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII ‹Iey «tieg» kas ne mili Wießpaties muſu Ieſaus Chriſtaus / tegul bus prakieykimu / Maran Athaa (1 Kor 16,22)› / tay ira Wießpats atayt / ißmanik vnt ſudo kuriami iduos prakieykimu tardamas (PS I 66). ‹Ieśli kto nie miłuie Pȧnȧ nȧßego Ieſusa Chryſtusȧ / niech bdie prʒekłctwem / Maranȧtha (1 Kor 16,22› / to ieſt Pan prʒychodi / roʒumiey ná ſd / ná ktorym prʒeklctwo wyda […] (PK I 66). Kolejne przykłady pokazują, że słowa obcego pochodzenia mogą być tłumaczone również swobodniej. Służą one autorowi jako swoiste figury retoryczne, stające się oparciem dla obrazowych rozważań. Wybierając obraz mirry dla oddania ciężaru męki Chrystusa, Sirvydas przypomina również pierwotne znaczenie tego słowa w językach semickich i aramejskim – ‘gorzki’ (Klein 1987: 380), por.: ‹Runkos mano łaßo myrrhu (Gg5,5)› / tay ira darbuoſe mano daug ira kartibes (PS I 225). ‹Rce moie kapały myrrh (Pnp 5,5)› / to ieſt w ſprawȧch moich wiele ieſt gorʒkośći (PK I 225). Objaśniając słowo echo, opisuje nim św. Znaczenie nauczania Jana. Sirvydas nie tłumaczy dosłownie (por. Echo gr. Ἠχώ Ēchṓ, łac. Echo ‘echo’, ‘odgłos’, ‘dźwięk’), lecz przedstawia rozwinięte wyjaśnienie, w którym echo jawi się jako figura retoryczna oznaczająca głos rozchodzący się na pustyni i powracający do wołających o pomoc i išsigelbėjimo beieškančius, plg.: Kayp bałſuy / ipaćiey girioy atſiliepia Echo / tay ira kitas bałſas / atßokdamas / ir kayp butu ſugridamas ing ßaukiunti / nuog tu mediu aba vołu vnt kuriu puoła (PS I 139). Iȧko głoſowi / ȧ ʒwłȧßcʒȧ w pußcʒy oʒywa śi Echo / to iéſt inßy głos / odſkȧkuic y iákoby wracȧiac śi do wołȧicego od tych drʒew ȧbo ſkał / nȧ ktore pada (PK I 139). Łacińskie wyrażenie nervus belli ‘nerw wojny’, zaczerpnięte z mowy Marka Tuliusza Cycerona przeciw Markowi Antoniuszowi13 (Cyceron 2002) i oznaczające ‘nieokreślone środki pieniężne przeznaczane na wojnę’, wiązane z ludźmi wynajmowanymi do walki i hojnie wynagradzanymi, zostaje w tekście przeciwstawione ludziom odrzucającym dobra tego świata i zwyciężającym złego. Autor wykorzystuje symbolikę tekstów rzymskich, nadaje jej religijne odcienie, a wojna pojmowana jest jako walka ze złem duchowym, por.: ma wiele podobieństw 13 Cituojama remiantis Filipika V, 5 (Cyceron 2002). Artykuły / Articles 79 Konstrukcijos tai yra / to jest semantika religiniame tekste (remiantis Konstantino Sirvydo Punktais sakymų (1629, 1644)) dowodzących jedności kulturowej znacznej części Europy (Pawlak 2005: 27; 2012: 316–334). Jednak mówiąc o kaznodziejach indywidualnie, można dostrzec także oryginalność ich interpretacji. Nawet ograniczani przez rygorystyczny wymóg podążania za autorytetami kaznodzieje potrafili przedstawiać osobiste interpretacje. Bez wątpienia te niewielkie odstępstwa od wymogów i tradycji wynikały z pragnienia dotarcia do wiernych i wywarcia na nich wpływu. Niniejszy artykuł jest dopiero początkiem obszerniejszych badań poświęconych omówieniu sposobów wyrażania myśli autorskiej i cech stylu Postylli Sirvydasa. Już przeprowadzone analizy jego tekstów wyraźnie świadczą o tym, że litewski kaznodzieja dążył do odmiennego wyjaśniania Pisma Świętego, poszukiwał sposobu namai. Jo tekstų palyginimai su Daukšos Postile (plg. Rutkovska 2020; 2022), jasnego przekazywania ważnych dogmatów wiary, a to, za czym mógł podążać, jedynie wzmacnia przekonanie o samodzielności jego myślenia i oryginalności myśli religijnej; jednym z najważniejszych instrumentów tego wyrazu stają się zaś prostota i alegoreza, których zasady tworzenia częściowo ujawniły się podczas badania konstrukcji składniowych z tai yra / to jest. Przeprowadzona w niniejszym artykule analiza tekstów Postylli Konstantego Sirvydasa może stać się wiarygodnym narzędziem metodologicznym służącym ujawnieniu roli metatekstu w kształtowaniu stylu biblijnego w językach litewskim i polskim; rozwiązania te mogą być stosowane również w badaniach innych ważnych dzieł religijnych. Wtrącenia metatekstowe nie są traktowane jako niedoskonałość, lecz raczej jako przejaw dojrzałości określonej składni języka (por. Pisarkowa 1984: 136), dlatego aktualność ich badania nie budzi wątpliwości i staje się ważnym zadaniem badaczy dawnych pism. ŠALTINIAI BF – Biblia w przekładzie ks. Jakuba Wujka z 1599, transkrypcja typu „B”, opracował ks. J. Frankowski, Warszawa: Oficyna wydawnicza „Vocatio”, 2013. BRK – Biblija, arba Šventasis Raštas: ekumeninis leidimas, Senąjį Testamentą iš hebrajų, aramėjų ir graikų kalbų vertė prel. prof. A. Rubšys, Naująjį Testamentą iš graikų kalbos vertė kun. Č. Kavaliauskas, Vilnius: Lietuvos Biblijos draugija, 1999. BT – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekł. z jęz. oryg., oprac. zespół biblistów polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, red. nauk. A. Jankowski et al., tł. ksiąg W. Borowski et al., wyd. 3 na nowo wydane i popr., Poznań: Wydawnictwo Pallotinum, 1997. Hugo de Sancto Caro 1482: Postilla super evangelia, Basel: Bernhard Richel. Klein Ernest 1987: A Comprehensive Etymological Dictionary of the Hebrew Language for Readers of English, Carta, Jerusalem: The University of Haifa. KRISTINA RUTKOVSKA 80 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas 1–20, 1941–2002, red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008 (atnaujinta versija, 2018). Prieiga internete: www.lkz.lt. PS/PK I: Konstantinas Sirvydas, Punktai sakymų nuo advento iki Gavėnios = Konstanty Szyrwid, Punkty kazań od Adwentu do Postu: kritinis leidimas, par. V. Vasiliauskienė, K. Rutkovska, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. PS/PK II: Konstantinas Sirvydas, Punktai sakymų Gavėniai = Konstanty Szyrwid, Punkty kazań na Wielki Post: kritinis leidimas, par. V. Vasiliauskienė, K. Rutkovska, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. PSI – Konstantino Sirvydo Punktų sakymų Indeksas [Index of Konstantinas Sirvydas’ Punktai sakymų]. Prieiga internete: http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=91. SSB – Leland Ryken, James C. Wilhoit, Tremper Longman III: Słownik symboliki biblijnej. Obrazy, symbole, motywy, metafory, figury stylistyczne i gatunki literackie w Piśmie Świętym. Prymasowska Seria Biblijna, Tłumaczenie: Zbigniew Kościuk, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Vocatio, 2017. LITERATURA Akelaitis Gintautas 2005: Parenteza w poezji. – Žmogus ir žodis 1, 29–34. Akelaitis Gintautas 2010: Wtrącenia, ich objaśnienie w pracach gramatycznych Jonasa Jablonskisa. – Kalbos kultūra 83, 57–65. Ališauskas Vytautas 2011: „Usłysz pieśń nad pieśniami, pospiesz się ją zrozumieć...”. – Homilie do Pieśni nad pieśniami. Origenes, z języka łacińskiego przełożył G. Žukas, teksty opracował, wstęp i komentarze napisał V. Ališauskas, Vilnius: Aidai, 18–19. Balkevičius Jonas 1963: Składnia współczesnego języka litewskiego, Vilnius: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Balkevičius Jonas 1998: Składnia predykatywnych konstrukcji języka litewskiego, Vilnius: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Bardski Krzysztof 2006: Słowo oczyma Gołębicy. Metodologia symboliczno-alegorycznej interpretacji Biblii oraz jej teologiczne i duszpasterskie zastosowanie, Warszawa: prob Wydawnictwo Archidiecezji Warszawskiej. Bieńkowska Danuta 1994: Szeregi wyrazowe w przekładzie Biblii Leopolity (z lemów kształtowania się synonimii staropolskiej). – Rozprawy Komisji Językowej przez 39, 5–18. Artykuły / Articles 81 Konstrukcijos tai yra / to jest semantika religiniame tekste (remiantis Konstantino Sirvydo Punktais sakymų (1629, 1644)) Bieńkowska Danuta 1998: O pewnej metodzie przybliżania tekstów świętych Jakuba Wujka. – Funkcja słowa w ewangelizacji. Materiały z konferencji 6–8 maja 1998 r., red. M. Kamińska, E. Umińska-Tytoń, Łódź: Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie, 291–298. Cybulski Łukasz 2014: Kilka uwag o technice tworzenia kazań na marginesie postylli Jakuba Wujka. – Retoryka Towarzystwa Jezusowego i jej konteksty, ed. K. Koehler, Ł. Cybulski, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Cybulski 99–119. Łukasz 2019: Interpretation in the 16th century Polish Bible Exegesis. – Słowo Boże, słowa ludzkie: przekłady, inspiracje, transmisje Biblii w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w renesansie, red. J. Pietrzak-Thébault, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht Verlage, 303–317. Cyceron Mark Aureliusz 2002: Mowy przeciwko Markowi Aureliuszowi, tłum. K. Ekes, Warszawa: Prószyński i S–ka. Daukšienė Ona 2014: Biblinių šaltinių transformacijos Sarbievijaus religinėje poezijoje. – Senoji Lietuvos literatūra 38, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 95–134. DLKG 1997: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, 3-iasis patais. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Drukteinis Albinas 2021: Keblesni skyrybos ir sintaksinės interpretacijos atvejai (1): įterpiniai ir aiškinamosios sakinio dalys. Prieiga internete: https://vlkk.lt/naujienos/pakomisiu-naujienos/albinas-drukteinis-keblesni-skyrybos-ir-sintaksines-interpretacijos-atvejai-1-iterpiniai-ir-aiskinamosios-sakinio-dalys [žiūrėta 2022-07-19]. Grochowski Maciej, Kisiel Anna, Żabowska Magdalena 2014: Słownik gniazdowy partykuł polskich, Kraków: PAU. Hrabec Stefan 1960: O języku Bazylikowego przekładu De republica emendanda Andrzeja Frycza Modrzejewskiego. – Odrodzenie w Polsce. Historia języka, t. 3, cz. 1, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 396-424. Kisiel Anna 2013: O ekwiwalencji: to jest, znaczy się. – Przegląd Humanistyczny 5, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i 73–82. Koženiauskienė Regina 2001: Retorika: iškalbos stilistika, 2-asis patais. leid., Encyklopedii. Kruopas Jonas 1960: Paralelizmy leksykalne w języku Katechizmu Daukšy (1595). – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 3, red. R. Mironas i in., Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 223–254. KRISTINA RUTKOVSKA 82 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Kuraszkiewicz Władysław 1986: Uwagi o języku Mikołaja Reja. – Polski język literacki. Studia nad historią i strukturą, Warszawa, Poznań: PWN. wydawnictwo. Labutis Vitas 2002: Lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Lebedys Jurgis 1963: Mikalojus Daukša, Vilnius: Valstybinė grožinės literatūros LKG III – Gramatyka języka litewskiego 3: Składnia, red. naczelny K. Ulvydas, Vilnius: 1976. Mokslas, Panuś Kazimierz 2001: Zarys historii kaznodziejstwa w kościele katolickim 2: Kaznodziejstwo w Polsce. Od średniowiecza do baroku, Kraków: Wydawnictwo „M”. Pawlak Wiesław 2005: Koncept w polskich kazaniach barokowych, Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2005. Pawlak Wiesław 2012: De eruditione comparanda in humanioribus. Studia z dziejów erudycji humanistycznej w XVII wieku, Lublin: Wydawnictwo KUL. Pikčilingis Juozas 1971: Stylistyka języka litewskiego 1, Wilno: Mokslas. Pisarkowa Krystyna 1984: Historia składni języka polskiego, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Rutkovska Kristina 2016: Konstantino Sirvydo Punktai sakymų – zabytek kultury litewskiej i polskiej pierwszej połowy XVII wieku = Punkty kazań Konstantego Szyrwida – zabytek piśmiennictwa litewskiego i polskiego z pierwszej połowy XVII wieku, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Rutkovska Kristina 2020: Najśw. Odzwierciedlenia kultu Najświętszej Maryi Panny w Punktach kazań Konstantego Szyrwida. – Dawna literatura litewska 49, oprac. O. Dilytė-Čiurinskienė, Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru, 15–45. Rutkovska Kristina 2022: O tworzeniu wizerunków postaci biblijnych w kazaniach z przełomu XVII wieku. Konteksty kulturowe a osobowości autorów. – Poza pobożnością: wspólnoty religijne i literackie w XVI i XVII-wiecznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, red. Ł. Cybulski, K. Rutkovska, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 65–101. Rutkovska Kristina, Jachimovič Katažyna 2022: Imiona, tytuły i deskrypcje określające Chrystusa w Postylli Mniejszej (1590) Jakuba Wujka i Postylli (1599) Mikołaja Daukszy. – Etnolingwistyka 34 [w przygotowaniu do druku]. Sobczykowa Joanna 2012: O naukowej polszczyźnie humanistycznej złotego wieku. Wujek-Budny-Murzynowski, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Artykuły / Articles 83 Konstrukcijos tai yra / to jest semantika religiniame tekste (remiantis Konstantino Sirvydo Punktais sakymų (1629, 1644)) Umińska-Tytoń Elżbieta 2001: Kadź czyli zolnica. Z zagadnień stylu prozy użytHalinie kowej. – Studia z historii języka polskiego i stylistyki historycznej ofiarowane Profesor Wiśniewskiej na 50-lecie Jej pracy naukowo-dydaktycznej, red. Cz. Kosyl, Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 225–230. Vasiliauskienė Virginija 2016: Struktura, treść i źródła Punktów kazań Konstantinasa Sirvydasa, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Wajszczuk Jadwiga 2005: O metatekście, Warszawa: Katedra Lingwistyki Formalnej UW. Wierzbicka Anna 1971: Metatekst w tekście. – O spójności tekstu, red. M. R. Mayenowa, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 105–121. Wierzbicka Anna 2021: Etnoteologia, etnochrześcijaństwo: Różnice w sposobach odnoszenia się do Boga, Jezusa i Maryi w języku polskim i angielskim, zidentyfikowane za pomocą NSM. – I Międzynarodowy Kongres Etnolingwistyczny. Etnolingwistyka – bilans dyscypliny: stan badań, metody i postulaty badawcze, Lublin / Polska, 20 June–24 June, 2021 r., 254–261. Wiśniewski Marek 1990: Formalnogramatyczny opis leksemów TO. 2. Słowo TO w funkcji spójnika, partykuły lub czasownika niewłaściwego. – Acta Universitatis Nicolai Copernici. Filologia polska 31, 91–119. Zarębski Rafał 2015: Nagromadzenia leksemów współfunkcyjnych jako element stylu XVI-wiecznej prozy pamiętnikarskiej (na materiale diariusza Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła). – Rozprawy Komisji Językowej ŁTN 61, 281–296. Župerka Kazimieras 2012: Metalingwistyka: językoznawstwo niejęzykoznawców, Szawle: wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. KRISTINA RUTKOVSKA 84 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Semantics of the Construction tai yra / to jest in a Religious Text (Based on Punktai sakymų autorstwa Konstantinasa Sirvydasa (1629, 1644)) PODSUMOWANIE Różne elementy metatekstowe, w tym wyrażenie tai yra, zwróciły już uwagę badaczy. Przeanalizowano funkcje składniowe tych elementów; klasa gramatyczna, do której należy je przypisać, stała się już przedmiotem dyskusji. W tekstach języka standardowego elementy te oznaczają ekwiwalencję lub quasi-ekwiwalencję, podczas gdy wtrącenia przez nie wprowadzane można opisać jako mające strukturę modalną „Powiem to samo innymi słowami”. Badanie wykazało, że w tekście religijnym pełnią one nieco odmienną funkcję; cechują się większą obrazowością i bogactwem treści oraz pełnią ważną funkcję stylistyczną. Kazania Konstantinasa Sirvydasa (1629, z frazami tai yra/to jest, išmanyk/rozumiej analizowanymi w 1644) constituted the empirical basis of the research. As illustrated by a dozen examples opracowaniu, w kazaniach Sirvydasa i pojęciach stanowią żywe interpretacje symbolicznych i they are mainly stylistic devices helping to highlight and strengthen the major aspects of biblical and religious content in a direct manner. The clarifications of biblical names figuratywnych znaczeń biblijnych fraz i wypowiedzi. Często nie są one bezpośrednio związane z interpretacją wtrąceń biblijnych ani słów, lecz są swobodniej wykorzystywane w procesie rozumowania. Zwroty tego typu można uznać za środek stylistyczny języka potocznego, charakterystyczny dla kazań, które miały wyjaśniać złożone zagadnienia ogółowi społeczeństwa. Zostało to wcześniej omówione poprzez odwołanie do przykładów z tekstów staropolskich; takie cechy odnaleziono również w Postylli Mikołajusa Daukšty z 1599 roku; jest to również charakterystyczna cecha kazań Sirvydasa. Interpretacje tego typu nadają narracji religijnej prostotę i odpowiednio przekazują wiernym oryginalną myśl kaznodziei. Złożono 10 lipca 2022 r. KRISTINA RUTKOVSKA Uniwersytet Wileński, Centrum Polonistyki ul. Universiteto 3, LT-01513 Wilno, Litwa kristina.rutkov[email protected]om