Baltic “*balā” ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop

Straipsniai / Articles 11 VÁCLAV BLAŽEK Masaryk University Identyfikator ORCID: orcid.org./0000-0002-6797-7188 Dziedziny badań: etymologia i onomastyka bałtycka oraz indoeuropejska. DOI: doi.org/10.35321/all87-01 BAŁTYCKIE *BALĀ ‘BŁOTO, BAGNO, MOKRADŁO’ NA TLE INDOEUROPEJSKIM Baltų *balā ‘purvas, liūnas, pelkė’ indoeuropiečių kalbų kontekste ADNOTACJA W niniejszym artykule bałtycki termin *balā ‘błoto, bagno, mokradło’ analizowany jest z punktu widzenia jego słowotwórstwa i etymologii. Omówienie wcześniejszych etymologii prowadzi do wyboru kognatów w germańskim *pōlaoraz prawdopodobnie kontynentalnym celtyckim *bolā, wszystkich oznaczających ‘bagno, mokradło’, a ponadto nowo dołącza słowiański termin *ǫb(ъ)lъ ‘źródło, zdrój; studnia’ jako *-bo ‘niezamulony’ = ‘czysta (woda)’ Germańskie porównania implikują rzadkie nagłosowe *b-, wskazujące, zdaniem niektórych językoznawców, mianowicie przedstawicieli szkoły lejdejskiej, na „nieindoeuropejskie” pochodzenie. Sprawdza się, czy etymon mógłby reprezentować rozszerzenie w -l od rdzenia *guebh- ‘bagno, mokradło’ w stopniu zerowym alternacji samogłoskowej, zgodnie z poglądami Alexandra Lubotsky’ego. SŁOWA KLUCZOWE: bałtycki, germański, celtycki, słowiański, źródło, umuddy, bagno. ANOTACJA W artykule bałtycki termin *balā ‘błoto, trzęsawisko, bagno’ analizowany jest z punktu widzenia słowotwórstwa i etymologii. Po omówieniu wcześniejszych etymologii wybiera się słowa pokrewne – germańskie *pōlai być może kontynentalnoceltyckie *bolā, oznaczające ‘bagno, trzęsawisko’, a także nowo dodany termin słowiański *ǫb(ъ)lъ ‘źródło, zdrój; studnia’, który analizowany jest jako *-bo ‘niebrudny’ = ‘przejrzysty (woda)’. Zdaniem niektórych językoznawców, takich jak przedstawiciele szkoły leidenskiej, germańskie wyrazy porównawcze wskazują na rzadki nagłos *b-, który zakłada pochodzenie „nieindoeuropejskie”. Opierając się na ideach Aleksandra Lubotskiego, VÁCLAV BLAŽEK 12 W artykule Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII analizuje się, czy ten etymon mógłby być przykładem elementu -l rozszerzającego rdzeń *guebh- ‘trzęsawisko, bagno’ w stopniu zerowym wymiany samogłoskowej. bagno. ESMINIAI ŽODŽIAI: baltiškas, germaniškas, keltiškas, slaviškas, versmė, nepurvinas, 1. POŚWIADCZENIA 1.1. Litewskie balà ‘błoto, bagno, podmokły obszar; rozlana woda, kałuża’, dial. tarcza. także bal; derywaty: balýnas ‘bagno, moczar’, balỹnė to samo, balỹstas, -à dial. ‘błotnisty, podmokły’, balókšnis ‘mały obszar błotnisty, balótos pevos f. pl. ‘muddy meadows’, linabalė ‘boggy meadow’. kałuża, wypełniony wodą dołek, np. na drodze’, Toponimy: nazwy rzek Baláitis, Balnis, Bãlupis; nazwy jezior Baluosỹs, Baluõšas, Bãlakampis, Bãlažeris; nazwy miejscowości Bãlos, Balalė, Bališkės 2x, Bãliškiai 2x, Balškiai 2x, Balùškiai 2x, Ažùbaliai 12x, Ažùbalis 9x, Pabalia, Ùžbaliai 9x, Užùbaliai 17x, por. Balagãnas, Balagãnai, Babutai, Baldegia, Bakalnis oraz Ėgliabaliai, Ožkabalia 3x, Šlapabalė, Veršióbalis, Vilkabaliai 3x (Smoczyński 2018: 86: niektóre z tych nazw mogą należeć do przym. bãlas ‘biały’; ALEW 87). 1.2. Łotewskie bala1 „gliniasta, bezleśna dolina”, l.mn. balas „podmokła, nieurodzajna gleba” (ME I: 253), obok bȩlute „wypełniony wodą dół” (ME I: 278), co odpowiada litewskiemu balùtė id. (Nevskaja 1977: 18); derywaty: baliņa „kałuża” (ibid.). Toponimy: nazwa rzeki Balupe, tj. „rzeka bagienna” (Endzelin 1934: 121); nazwa góry Balates kalns, tj. „góra bagienna” (Fraenkel 1962–1965: 30). 1.3. W języku staropruskim odpowiadający apelatyw nie jest znany, znane są jedynie toponimy, które prawdopodobnie są związane z tym wyrazem: Nazwa jeziora Balyngen (1361) odpowiadająca litewskiemu hydronimowi Balinguva; nazwy miejscowe, takie jak 1409 Balionynen, 1284 Balowe, 1423 Balositen ~ litewska nazwa jeziora Baluoso ẽžeras (Gerullis 1922: 15, 232; Toporov 1975: 184; Blažienė 2005: 24), 1782 Balite (Blažienė 2000: 15), Bałupiany, 1790 Ballupöhnen ~ litewskie nazwy rzek Balùpis, Bãlupis (Przybytek 1993: 18), 1423 Bolausen (Gerullis 1922: 14; Blažienė 2005: 32–33). 1.4. Poza terytorium historycznych języków bałtyckich występują ślady pokrewnych hydronimów bałtyckich, mianowicie Bályn w dorzeczu ukraińskiej rzeki Desny, odpowiadający nazwie litewskiego jeziora Balinis (Toporov, Trubačev 1962: 176; SHU 32), lub rzeka Baly z dorzecza rzeki 1 Słowo to jest poświadczone tylko w sąsiedztwie łotewsko-litewskiej granicy językowej. Dlatego można przypuszczać, że to łotewskie słowo ma pochodzenie litewskie (por. ALEW 87). Straipsniai / Artykuły 13 Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop Horyň (Trubačev 1968: 227, 249; SHU 32), chociaż jego słowiańskiego pochodzenia nie można be excluded too. 1.5. Baltic origin can be ascribed to one Northeast Russian dialectism balarúžina ‘puddle’ from the basin of the upper Volga, Vjatka and Don (por. Vasmer I: 46 i Anikin 2008: 127, opowiadających się za formą pierwotną z metatezą płynnych *baralúžina lub *barolúžina). Kuszące jest przypuszczenie o pierwotnym bałtycko-wschodniosłowiańskim złożeniu *bala-lužina odpowiadającym np. Polish kałuża < *kało-łuża (Pastrnek 1902: 303), Czech kaluž < *kalo-luža ‘puddle’, lit. ‘błotnista kałuża’ (Machek 1968: 237), chociaż w sztuce występuje również segmentacja kał-uża. 2. ISTNIEJĄ CO NAJMNIEJ DWA PODEJŚCIA TO ETYMOLOGIZING BALTIC *BALĀ 2.1. Bałtycki termin *balā ‘błoto, bagno, mokradło’ zwykle łączono ze słowiańskim *bòlto ‘bagno’, który przeniknął do niektórych współczesnych niesłowiańskich języków Bałkanów: albański baltë ‘błoto, bagno’; rumuński baltă ‘błoto, bagno’; współczesny grecki βάλτος ‘bagno’ (Derksen 2007: 53). Jednakże pod względem słowotwórczym dokładnym odpowiednikiem słowiańskiego *bòlto ‘white’ > Lithuanian báltas, Latvian bats ‘white’, Old Prussian NL Namuynbalt jest bałtycki *baltas (Derksen 2015: 80), który należy wiązać z litewskim bãlas Latvian bls ‘pale’; Slavic *blъ ‘white’2 (Derksen 2015: 78), and further Greek ‘biały’, φαλός· λευκός (Hesych.), φαλιός ‘jasny, nakrapiany na biało’ (Call.) itd. ; Gockie *bala-, poświadczone m.in. przez Ennodiusa: de equo badio et balane ‘o szarym i balańskim koniu’ (Lehmann 1986: 59; Pokorny 1959: 118–119). Te kognaty implikują początkowe *bh-. 2.2. Alternatywny zbiór kognatów do bałtyckiego *balā ‘błoto, bagno, moczar’ zgadza się z nim zarówno pod względem słowotwórstwa, jak i semantyki, podczas gdy początkową spółgłoskę należy rekonstruować jako ie. *b-, np. bez jakiejkolwiek aspiracji. 2.2.1. zachodniogermańskie *pōla- (EWAhd 6: cc. 505–507; Kroonen 2013: 398: non-IE): 2 Relację semantyczną między ‘bagnem, moczarem, błotem’ a ‘białym’ ilustrują przejrzyste przykłady słowiańskie, takie jak polskie biel (dial.), bielaw, białoruskie bel’ ‘podmokła łąka’, oba wyprowadzalne od *blъ ‘biały’ (Derksen 2007: 53; ESSJ 2: 180). VÁCLAV BLAŽEK 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII • staroangielskie pōl m. ‘bagno, moczar’, średnioangielskie pōl(e) ‘mały zbiornik stojącej wody, staw, jezioro, moczar’, angielskie pool ‘mały zbiornik stojącej wody, staw, jezioro, moczar, płytka woda w morzu’; • staroangielskie > staronordyjskie pollr m. ‘okrągła zatoka, staw, kałuża’, islandzkie, farerskie pollur m. tamże, norweskie poll tamże. (> saamskie Nor. bǫllo ‘mały okrągły fiord’), a także nornijskie pøl, poil m. ‘wąska zatoka, staw, moczar’ > manx poyll (de Vries 1962: 427); • starofryzyjskie pōl m. ‘bagno, błotnista dziura, dziura wypełniona wodą’, nowofryzyjskie zachodnie fryzyjskie poel m./f. ‘woda stojąca, staw, jezioro, głębia’; • starofrankońskie dolnofrankońskie puol ‘staw, bagno’ (zwykle w toponimach), średnio niderlandzki, niderlandzki poel m. ‘bagno, moczar, staw, wody stojące’; • średnio-dolnoniemieckie pōl, pūl m. ‘kałuża, bagno’; stąd duńskie pöl ‘kałuża’, norweskie (Bm./Nn.) pøl m. ‘dziura wypełniona wodą, kałuża, bagno’, staroszwedzkie, szwedzkie pöl jw. (z przegłosem liczby mnogiej); • Old High German pfuol m. (aor i-stem), from the 11th cent. in glosses: ‘bagno, kałuża, dół z gnojówką; cloaca, lama, palus, volutabrum’, niemieckie Pfuhl r. ‘mały staw; nagromadzenie brudnej wody, gnojówka’. Wydłużoną samogłoskę rdzeniową w zachodniogermańskim *pōla, występującą naprzeciwko krótkiej samogłoski rdzeniowej w bałtyjskim *balā, można wyjaśnić za pomocą formacji vddhi formy germańskiej. Niewydłużoną samogłoskę rdzeniową w germańskim można rozpoznać w niderlandzkim peel ‘bagno, mokradło’ < zachodniogermańskie *pali-. Boutkan i Siebinga (2005: 309) dodali ponadto współczesnofryzyjskie wschodnie paller(d) ‘mokradło, bagno’ < *pall-, oraz współczesnoislandzkie pula ‘tamże’ < *pul-. Z perspektywy słowotwórczej protoformy *pōla i *palimay tworzą parę, analogiczną do północno-zachodniogermańskiego *mōra- ‘podmokła gleba’ i germańskiego *mari- ‘morze’ (Udolph 1994: 135; por. Darms 1978: 158–166). 2.2.2. Innym językiem, w którym występuje różnica między dźwięcznymi a dźwięcznymi przydechowymi zwartymi spółgłoskami indoeuropejskimi, jest sanskryt. C.C. Uhlenbeck (1898: 99, 97) rozważał związek ze staroangielskim pōl m. ‘bagno, moczar’, staro-wysoko-niemieckim pfuol ‘moczar, kałuża, dół z płynnym nawozem’, litewskim balà ‘błoto, bagno, obszar podmokły; rozlana woda, kałuża’ z jednej strony oraz sanskryckim jambāla- ‘błoto, glina, bagno’ (Pañcatantra itd.) z drugiej strony. Uhlenbeck dostrzegał w sanskryckim słowie złożenie, w którym pierwszy człon powinien odpowiadać wedyjskiemu 3 Pochodzenie staroangielskie przypisywano takim wyspiarskim formom celtyckim, jak średniowalijskie (XIV w.), walijskie pwll ‘dół, staw, kałuża; kopalnia’, starokornijskie pol ‘puteus’, średniokornijskie pol ‘dół, studnia; rów, fosa’, starobretońskie NL Pul-Bili, średniobretońskie pul, poul, bretońskie poull ‘dół, rów’; Irlandzkie poll ‘dziura, otwór w ziemi’ (Deshayes 2003: 595). Star ангielski pull m. a-st./f. ō-st. ‘staw, zatoka’, z wariantem pyll m. (a-st.) ‘wąska zatoka, odnoga rzeki, staw’ > średnioangielskie pil ‘wąska zatoka’, angielskie pill tożsame znaczeniowo, są prawdopodobnie zapożyczeniem zwrotnym z języka brytońskiego. Straipsniai / Artykuły 15 Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop jm- ‘ziemia’. Z drugiej strony Kuiper (1948: 60–61) uznał to za zapożyczenie pochodzenia mundyjskiego, opierając się na santalskim jab jab, jb jb, jb, jbh ‘mokry, wilgotny, nasiąknięty’, jb ‘brudzić, moczyć, tarzać się w błocie lub wodzie’, jubhi ‘bagnisty, podmokły, grząski’, mundari jubhi, ho jobe ‘błoto’, kharia jobhi ‘podmokły teren’ itd. W zasadzie uzasadnione jest rozważenie hipotetycznego hybrydowego złożenia mundyjskiego i indoaryjskiego *jab-bālawhose oba składniki mają mniej więcej identyczne znaczenie ‘błoto’. Składnik *bālacould może odzwierciedlać zarówno *beHlo-/*boHloand *boloin zgodzie z Lex Brugmann, jak i jego wydłużony wariant vrddhi-. Chociaż idea ta 2.2.3. A more probable relative could be found in the pre-Romance dialectism jest atrakcyjna, pozostaje jedynie spekulacją. bola ‘bagno, moczar’, odnotowane w Piemoncie w północnych Włoszech oraz w kantonie Ticino/Tessin w południowej Szwajcarii, w miejscowości Arbedo. Meyer-Lübke (1935: n. 1191b) rozważał jego pochodzenie galijskie lub liguryjskie i wskazał jego odpowiedniki w niemieckim Pfuhl oraz litewskim balà. Jednak język liguryjski prawdopodobnie nie był używany tak daleko od wybrzeża Morza Śródziemnego. Zarówno Piemont, jak i Ticino to terytoria, na których używano języka lepontyjskiego. Niezależnie od celtyckiego4 lub liguryjskiego pochodzenia bola, nagłosowe b może odzwierciedlać zarówno IE *b-, jak i *bh-, podczas gdy samogłoska rdzenna o — jedynie IE *ŏ. 2.2.4. Duridanov (1969: 19) zaproponował powiązanie dackiego toponimu Βάλαυσον (Procopiusz z Cezarei, De Aedificiis 4.4: zamek w okręgu Skassatena) ze staropruskim Bolausen, wywodząc etymologicznie oba na podstawie litewskiego balà ‘bagno, moczar’ lub bãlas ‘biały’ oraz litewskiego przyrostka słowotwórczego -aus-, który tworzy np. litewskie hydronimy, takie jak Lẽtausas, Smukaũsis. Alternatywnie Duridanov rozważał złożenie, którego drugim komponentem powinien być rdzeń *h2es- (por. Pokorny 1959: 90; Kümmel, LIV 275–276), tworzący takie hydronimy jak nazwa włoskiej rzeki Ausa (por. Krahe 1964: 44) lub *Hos-(t-) > staropruski austo ‘ujście’, rosyjski usťje ‘ujście rzeki’ itd. (Pokorny 1959: 784–85). 2.2.5. Można by dodać jeszcze jeden nierozpoznany kognat, słowiański *ǫb(ъ)lъ ‘źródło, zdrój; studnia’.5 4 Kuryłowicz (1925: 208) próbował wskazać innego celtyckiego kandydata do pokrewieństwa w niektórych terminach galloromańskich odzwierciedlających hipotetyczny galijski punkt wyjścia *balko-, rekonstruowany na podstawie form takich jak staroprowansalskie balc ‘wilgotny’, forezkie bauche ‘tatarak ze stawu’, delfinackie bauchi ‘bagienne siano, którym ścieli się bydłu’ (FEW I: 211). Wartburg (l.c.) wspomniał ponadto rumuńskie bâlc ‘bagno’ oraz irlandzkie balc ‘getrockneter Lehm; Skorupa, która tworzy się wskutek działania ciepła na powierzchni Ziemi’. Temat *balkois zgodny z formami analizowanymi w § 2.2. tylko jeśli wywodzi się od *bHko- (por. Zair 2012: 82–84). 5 W językach słowiańskich istnieje bogata terminologia stosowana w odniesieniu do źródeł lub studni: np. *jьzrojь, *jьztokъ, *jьzvorъ, *ključь, *koldězь, *krynica, *oko/*okъno, *ǫb(ъ)lъ, *pormy, *rod(ь)nikъ, *sopotъ, *stubьlь, *studьnьja, *tymę, *virъ, *v(ь)rělo/*v(ь)rǫtъkъ/*v(ь)rulja, *žerdlo (zob. Udolph 1979). VÁCLAV BLAŽEK 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII 2.2.5.1. In the appellative function it appears only in the South Slavic branch oraz na północno-zachodnim peryferium zachodniosłowiańskiej gałęzi: cerkiewnosłowiańskie (redakcji rosyjskiej) оуболъ ‘φρέαρ, puteum’, tj. ‘studnia’, odnotowane w Патерикъ синайский, v. 143 (Sreznevskij III: 1116): • жена нѣкто хо҃любива оуболъ рыяше и, глоубиноу прѣмногоу копавъши, не обрѣте воды (‘puteum fodit’). Възя ст҃го (икону) и низьвѣсивъше ѥго въ оуболъ, абиѥ скоро вода изиде въ кладѧзѣ. Although there are phonetic and morphological features of the East Slavic provenance in this text, the lexical Russisms are missing and so it is possible to uznają południowosłowiańskie pochodzenie słowa оуболъ (por. Sławski 1971: 445). • bułgarskie vắbel (Pazardžik, Preslav, północny wschód), vôbel (Rodopi), vắmbel (Solunsko) ‘źródło, zdrój, studnia’ (BER I: 201). • macedońskie jabel ‘wypełniony wodą dół, zagłębienie z wodą, sadzawka, źródło’, dial. jubel ‘staw’ (Stamatoski 1973: 78). • serbski (Czarnogóra) ȕbao, dopełn. ȗbla ‘wydrążona w ziemi dziura, z której czerpie się wodę; rodzaj studni’ (Karadžić 1935: 788; Skok III: 533– 34); serbski arch. ub(ь)lь ‘piscina receptaculum aquae’: право нис потокь подь оубьль (Daničić 1864: 343); serbski (Kosowo) ubo, ubla ‘miara objętości (dla cieczy)’ (Elezović 1935: 376). • serbski > albański ubël, l.mn. ubla ‘studnia, szyb, studnia na zboczu’ (Popović 1960: 378; Sławski 1971: 448; Udolph 1979: 439; Orel 1998: 482 zaskakująco powiązał albańskie słowo z gockim ubils ‘zły’). • Połabski *vbål ‘studnia’ rekonstruuje się na podstawie takich zapisów, jak Wumbâl & Wûmbâl ‘Brunnen’ (Hennig: Vocabularium Venedicum), Wungwool ‘Der Brunnen’ (Vocabularium et Phraseologicum Vandalicum), Wungwóol (Eccard), Wungwōl ‘Un puits’ (Pfeffinger) – zob. Polański 1994: 1040. 2.2.5.2. Uwzględniając rozmieszczenie toponimiczne *ǫb(ъ)lъ i jego derywatów, jest ono powszechne we wszystkich gałęziach słowiańskich: • Greece: NL Ἄμπλιανη, Ὀμπλοῦ Μονή, Βαμπέλι, Βόμπλο (Vasmer 1941: 24, 80, 136, 190). Albania: NL Vunbeli – w pobliżu miasta Elbasan (Udolph 1979: 440). • Bułgaria: NF Văbela – dopływ rzeki Luda Kamčija koło Asparuxova na in the south of the Varna region; NL Văbel – Nikopolsko by the Danube in the północy Bułgarii; Vbela – koło Levočeva, w regionie Smoljansko na południu Bułgarii itd. (BER I: 200). • Macedonia: NF Jábel; NL Jablinje & Jablišta; Vumbel (Udolph 1979: 440–441). Artykuły / Articles 17 Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop • Czarnogóra: Uba, dopełniacz Ubla – 2 hydronimy w pobliżu Nikšicia; NF Uba – w pobliżu Zatoki Kotorskiej; Ublica – w pobliżu Danilovgradu; Ubalac – w pobliżu Nikšicia; NL Ubalac – w pobliżu Podgoricy (Udolph 1979: 440–441). • Chorwacja: Ubla – hydronim na wyspie Brač; zatoka Ubli z dwoma źródłami na wyspie Lastovo; NF Ombla – w pobliżu Dubrownika (za pośrednictwem włoskim). • Słowenia: NF Ubel (pierwsza wzmianka 1260); NL (Malo, Veliko) Ubelsko, 1402 Vbelczk (Bezlaj II: 282). Słowacja: NL Ubľa, 1773, 1808 Ubly, Ubla – wieś koło miasta Humenné (Majtán 1972: 433); NF Ubľa = Ublianka (dopływ rzeki Uh) – powiat Snina, północno-wschodnia Słowacja i przyległa część Ukrainy (Udolph 1979: 441; SHU 577). • Czechia: NL Úblo, 1377 Ubla – wieś w pobliżu miasta Krnov; Ublo (od XV w.) – wieś w pobliżu miasta Vizovice (Hosák, Šrámek 1980: 628). • Niemcy: NL Wamlitz, 1261 Wammelitz – dzielnica Randow; NF Vamleitz – w pobliżu miasta Gusborn; Fammels – w pobliżu miasta Tollendorf; Fummels – przy mieście Teichlosen – wszystkie w okolicach Hanoweru (Udolph 1979: 441). • Polska: NL Wąblany, 1470–1480 Wamblany, 1508 Wablani – powiat Opoczno w południowo-centralnej Polsce; FN Ubliczyn(y) – powiat Hrubieszów w południowo-wschodniej Polsce; NL 1583 Ublišče – powiat Równe w południowo-wschodniej Polsce do 1939 roku, dziś Rivne w zachodniej Ukrainie (Udolph 1979: 441). • Białoruś: NL Úbeľ – na południowy wschód od Mińska (Udolph 1979: 441). • Rosja: Ublja – hydronim na granicy dawnych guberni woroneskiej i kurskiej (Udolph 1979: 441). 2.2.5.3. Do chwili obecnej przedstawiono kilka prób etymologizacji *ǫb(ъ)lъ: 2.2.5.3.1. Brückner (1918: 185) oddzielił formy południowosłowiańskie, których nagłos wywodził od *vъ- (podobnie jak Miklosich 1886: 396), od połabskiego wungwool ‘studnia’, które połączył z czeskim úval ‘kotlina dolinna’ i polskim *ǫvalъ. On the other hand, Skok (III: 534) tried to connect the South Slavic wąwal < form z polskim wąwal. 2.2.5.3.2. Mladenov (1941: 85) judged that *ǫb(ъ)lъ represented an adaptation of Middle Greek ἔμβολος, but it did not mean ‘aqueduct’, but ‘roofed street’ (cf. also Vasmer III: 169 who rejected this idea). 2.2.5.3.3. Georgiev et al. (BER I: 200) dostrzegali związek z wedyjskimi ámbha- & ámbu- ‘woda’, abhrá- ‘chmura deszczowa’; młodoawestyjskie aβraid. ; ormiańskie amb & amp ‘chmura’; greckie ὄμβρος ‘deszcz’; łacińskie imber ‘deszcz’, chociaż refleksy *bh & *b wahają się w tym przypadku. Tę samą hipotezę rozwinął Sławski (1971: 449), który określił przyrostek derywacyjny *-ъlъ, zidentyfikowany przez niego również w słowiańskim *ǫgъlъ ‘róg, kąt’ ~ łacińskim angulus id. lub słowiańskim *pьkъlъ ‘żywica’ ~ łacińskim pix, dopełniacz picis id. (por. Sławski 1974: 111). VÁCLAV BLAŽEK 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII 2.2.5.3.4. Rozwadowski (1948: 238) zaakceptował południowosłowiańsko-połabską izoglosę z początkowym przedrostkiem *ǫ-. Jego idea została rozwinięta przez Sławskiego (1971: 449), który rozważał złożenie *ǫ- + *bhel, którego słowiańskie kontynuanty zidentyfikował m.in. w which may be supplemented by Ukrainian boč ‘deep place in the river hollowed dial. pol. bełt ‘wir wodny’, słoweńskie bôlt ‘wąwóz’ < *bъltъ, ‘poza wodą’ < *bъltjь (ESSJ 3: 120). 2.2.5.3.5. The present new etymology follows the ideas of Rozwadowski and Sławski jednak również je modyfikuje. Słowiański przedrostek *ǫmiał dwie funkcje: (1) ‘w, wewnątrz’; (2) ‘nie-, -bez, bez’: (1a) staro-cerkiewno-słowiańskie ǫdolъ m., ǫdolь f. ‘dolina’, polskie wądoł, rosyjskie udol id. por. staro-cerkiewno-słowiańskie dolь ‘dolina’ (Janyšková, ESJS 3: 139; Dunkel, LIPP 2: 224); (1b) słowiańskie *ǫvozъ > serbsko-chorwackie úvoz ‘część podwórza, stanowiąca wjazd dla wozów’, czeskie úvoz ‘kotlina dolinna’, polskie wąwóz ‘głęboka dolina, droga w żlebie’ w opozycji do słowiańskiego *vozъ ‘wóz’ (Boryś 2005: 683); (2a) staro-cerkiewno-słowiańskie ǫrodъ ‘osoba głupia, głupiec’, rosyjskie uród ‘osoba ułomna’ w opozycji do staroczeskiego neródcě ‘osoba nierozumna lub głupia’, staro-cerkiewno-słowiańskiego neroditi ‘zaniedbywać, lekceważyć, nie troszczyć się’ (Janyšková, ESJS 10: 618; Šarapatková, ESJS 13: 773; (2b) Old Church Slavonic ǫtьlъ ‘holey’ vs. tьlo ‘bottom’, hence ‘holey’ < Dunkel, LIPP 2: 535); ‘bezdenny’ (Janyšková, ESJS 10: 619–620; Dunkel, LIPP 2: 535). Trudno interpretować *ǫw słowiańskim *ǫ-b(ъ)lъ jako ‘w, wewnątrz’, ponieważ dla *b(ъ)lъ nie ma odpowiedniej funkcji.6 Biorąc pod uwagę funkcję negatywną prefiksu *ǫ-, niezależny rdzeń *b(ъ)lpowinien być mniej lub bardziej antonimiczny wobec znaczenia ‘źródło, zdrój’. Dobrym kandydatem na kognat formy słowiańskiej *b(ъ)lw stopniu zerowym ablautu może być bałtyckie *balā ‘błoto, bagno, mokradło’ w pełnym stopniu (o) ablautu. W świetle powyższych argumentów słowiańskie *ǫ-b(ъ)lo można analizować jako późnoindoeuropejski zrost *-bo ‘niebłotnisty’, podobny do greckiego ἄθολος ‘niezmącony, przejrzysty’ (Luc. Hist. Conscr. 51), od θολός ‘błoto, brud (zwł. w wodzie)’ (Arist. Fr. 311). 6 Być może z wyjątkiem rdzenia *bhleH- > greckiego φλύω „wrzeć, kipieć”; łacińskie fluō, -ere „płynąć, biec (o wodach)”, fluvius „rzeka” (Schirmer, Kümmel, LIV 90; de Vaan 2008: 228), chociaż wewnętrzna struktura słowiańskiego *b(ъ)lъ pozostaje niepewna, być może *bhHu-? Straipsniai / Artykuły 19 Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop 3. PODSUMOWANIE PRAWDOPODOBNYCH KOGNATÓW INDOEUROPEJSKICH Podsumowując, najbliższe kognaty bałtyckiego *balā „błoto, bagno, mokradło” można wskazać w zachodniogermańskim *pōla- „bagno, moczar”, z wariantami apofonicznymi *pali-, *pallo i *pulo, lepontyjskim lub cisalpińskim galijskim (?) *bolā „bagno, moczar”, hipotetycznym dackim *baloraz słowiańskim *ǫb(ъ)lъ „źródło, zdrój; studnia”, interpretowanym jako *-bo „niebłotnisty” 4. DYSKUSJA HIPOTETYCZNEJ ETYMOLOGIA OPARTA NA RDZENIU *guebh- ‘BAGNO, MOKRADŁO, BŁOTO’ Pomijając wątpliwe istnienie indoaryjskiego *bāla- ‘błoto’, te pokrewne formy znane są wyłącznie w europejskich gałęziach języków indoeuropejskich. To ograniczone rozmieszczenie geograficzne oraz początkowe *bkwalifikują ten etymon jako kandydata do przedindoeuropejskiego pochodzenia, zwłaszcza z punktu widzenia lejdeńskiej szkoły indoeuropeistycznej (zob. explicite Boutkan, Siebinga 2005: 309; Kroonen 2013: 398). Paradoksalnie, inni przedstawiciele Lejdy zaproponowali rozwiązanie, które eliminuje argument dotyczący początkowego *b-. W rozmowie z autorem niniejszej pracy Alexander Lubotsky (zob. także Pronk 2013: 4, odwołującego się do wykładu Lubotsky’ego na ten sam temat z 18 czerwca 2012 r. w Münsterze) wspomniał o innym etymonie IE z początkowym *breprezentowanym przez wedyjskie bálan. ‘siła’, bálīyān ‘silniejszy’, báliṣṭha- ‘najsilniejszy’; Greckie βελτίων & βέλτερον „lepszy”, βέλτιστος & βέλτατος „najlepszy”; łacińskie dē-bilis ‘słaby; kaleki’; Starocerkiewnosłowiańskie bol’ii „większy”, bolje „bardziej” (Brugmann 1897: 507, § 553; Pokorny 1959: 96; Šaur & Havlová, ESJS 2: 72). Lubotsky wywnioskował rozwój początkowego *b w klastrze spółgłoskowym *dbh- > *db- > *b-, podczas gdy obie spółgłoski oznaczały „grubość, tuszę; szorstkość”, udobelěti preserved in the forms of the full ablaut grade Old Church Slavonic debelьstvo & udebelěti „stać się tłustym”; łotewskie dàbls, dabļš „gęsty, obfity”, obok staropruskiego debīkan „duży” lub hetyckiego dapiš „każdy, cały; liczny” bez rozszerzenia na -l (ESSJ 4: 201–203; Skalka, ESJS 2: 125 wspomniał o słowiańskim przyrostku derywacyjnym *-elъ, tworzącym także inne przymiotniki, np. *tęželъ, *veselъ; Pronk 2013: 4). Rekonstrukcję przydechowego *bh potwierdza fakt, że przed tą spółgłoską dwuwargową w językach bałtosłowiańskich nie występuje wzdłużenie samogłoski, podczas gdy *b implikowałoby wzdłużenie zgodnie z prawem Wintera i Kortlandta. Dobrym kandydatem na rozwiązanie analogiczne jest praindoeuropejski rdzeń *guebh-: VÁCLAV BLAŽEK 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Kroonen Guus 2013: Etymological Dictionary of Proto-Germanic, Leiden, Boston: Brill. Kuiper Franciscus B. J. 1948: Proto-mundańskie słowa w sanskrycie: Afdeeling Letterkunde Nieuwe Reeks, Amsterdam: N. V. Noord-Hollandsche Uitgevers Maaschappij. Dostępne na: https://www.indianculture.gov.in/ebooks/proto-munda-words-sanskrit. Kuryłowicz Jerzy 1925: Sur quelques mots pré-romans. – Mélanges linguistiques offerts à J. Vendryes par ses amis et ses élèves, Paryż: Librairie Ancienne Edouard Champion, 203–216. Lehmann Winfred P. 1986: A Gothic etymological dictionary, Leiden: Brill. Lejeune Michel 1972: Phonétique historique du mycénien et du grec ancien (Tradition de l’humanisme, IX), Paryż: Klincksieck. LIPP – Leksykon indoeuropejskich partykuł i tematów zaimkowych 1–2, autorstwa G. E. Dunkela, Heidelberg: Winter, 2014. LIV – Leksykon czasowników indoeuropejskich, wyd. 2., autorzy: M. Kümmel, T. Zehnder, R. Lipp, B. Schirmer, red. H. Rix, Wiesbaden: Reichert, 2001. Macdonell Arthur A. 2000 [1916]: A Vedic Grammar for Students, Delhi: Motilal Banarsidass. Machek Václav 1968: Etymologiczny słownik języka czeskiego, Praga: Academia. Majtán Milan 1972: Nazwy miejscowości na Słowacji w ciągu ostatnich dwustu lat, Bratysława: Wydawnictwo Słowackiej Akademii Nauk. Mažiulis Vytautas 2013: Pruski słownik etymologiczny, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. ME I–IV – Mühlenbach Karlis, Endzelin Janis 1923–1932: Słownik łotewsko-niemiecki 1–4, Ryga: Łotewskie Ministerstwo Oświaty/Łotewski Fundusz Kultury. Meyer-Lübke Wilhelm 1935: Romański słownik etymologiczny, Heidelberg: Winter. Miklosich Franz 1886: Etymologiczny słownik języków słowiańskich, Wiedeń: Braumüller. Mladenov Stefan 1941: Słownik etymologiczny i ortograficzny bułgarskiego języka literackiego, Sofia: Danov. Olsen Birgit A. 1999: Rzeczownik w języku biblijnoormiańskim. Pochodzenie i słowotwórstwo – ze szczególnym uwzględnieniem dziedzictwa indoeuropejskiego (Trends in Linguistics. Studies and Monographs 119), Berlin, Nowy Jork: de Gruyter Mouton. Straipsniai / Articles 27 Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop Orel Vladimir 1998: Albanian Etymological Dictionary, Leiden, Boston, Köln: Brill. Otrębski Jan 1965: Gramatyka języka litewskiego 2. Nauka o budowie wyrazow, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Pastrnek František 1902: Ivan Ljudvigovič Losь, Složnyja slova vъ polьskomъ jazykѣ, St. Peterburgъ, 1901 [Recenzja]. – Listy filologické 29, 302–304. Pokorny Julius 1959: Indoeuropejski słownik etymologiczny, Berno, Monachium: Francke. Polański Kazimierz 1994: Słownik etymologiczny języka Drzewian połabskich, Pronk Zeszyt 6, Warszawa: Wydawnictwo Energeia. Popović Ivan 1960: Geschichte der serbokroatischen Sprache, Wiesbaden: Harrassowitz. Tijmen 2013: Several Indo-European Words for ‘Dense’ and Their Etymologies. – Journal of Indo-European Studies 41, 1–19. Przybytek Rozalia 1993: Nazwy miejscowości pochodzenia bałtyckiego w południowej części Prus Wschodnich. – Hydronymia Europaea, tom specjalny I, pod red. W. P. Schmida, Stuttgart: Frans Steiner Wydawnictwo. Ringe Donald 2006: From Proto-Indo-European to Proto-Germanic, Oxford: University Press. Rozwadowski Jan 1948: Studia nad nazwami wód słowiańskich, Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Schönfeld Moritz, oprac., 1911: Słownik starogermańskich imion osobowych i nazw ludów opracowany na podstawie przekazów starożytności klasycznej, Heidelberg: Winter. SHU – Slovnyk hidronimiv Ukrajiny [Słownik hydronimów Ukrainy], red. kolehija A. P. Nepokupnyj, O. S. Stryžak, K. K. Cilujko, Kyjiv: Naukova dumka, 1979. Skok Petar 1971–1973: Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika 1–3, Zagrzeb: Jugoslavenska Akademija znanosti i umjetnosti. Sławski Franciszek 1971: Bolgarskoe văbel : ubel (o razvitii pervichnogo nachal’nogo ǫ) [Bułgarskie văbel : ubel (o rozwoju pierwotnego początkowego ǫ)]. – Issledovaniya po slavianskomu iazykoznaniyu. Sbornik v chest’ shestidesiatiletiia prof. S. B. Bernshteina ed. E. I. Demina, È. I. Zelenina, Moskwa: Nauka, 444–449. Sławski Franciszek [Studies in Slavic linguistics. Collection of articles in honour of Prof. S. B. Bernstein], 1974: Słownik prasłowiański 1 (A–B), Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Ossolineum. VÁCLAV BLAŽEK 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Smoczyński Wojciech 2018: Lithuanian Etymological Dictionary, pod redakcją A. Holvoeta i St. Younga przy współudziale W. Browne’a, Berlin, Berno, Bruksela, Nowy Jork, Oksford, Warszawa, Wiedeń: Peter Lang. Sreznevskij Izmail I. 1912: Materialy dlja slovarja drevnerusskogo jazyka po Stamatoski pis’mennym pamjatnikam 3, Sankt Peterburg: Tipografija Imperatorskoj Akademii nauk. Trajko 1973: Makedonskata onomastička leksika kako izvor za literaturniot jazik. – Referaty macedońskich slawistów na VII Międzynarodowy Kongres Slawistyczny w Warszawie, red. M. Ǵurčinov i in., Skopje: Związek Towarzystw Języka i Literatury Macedońskiej SRM, 75–82. Sverdrup Jakob 1929: Germański preteryt dentalny. – Norsk Tidskrift for Sprogvidenskap 2, 5–96. Šul’hač Viktor P. 1998: Prasłowiański zasób hydronimiczny (fragment rekonstrukcji), Kijów: Narodowa Akademia Nauk Ukrainy, Instytut Języka Ukraińskiego. Toporov Vladimir N. 1975: Język pruski. Słownik A–D, Moskwa: Nauka. Toporov Vladimir N., Trubačev Oleg N. 1962: Analiza lingwistyczna hydronimów górnego Dniepru [Analiza lingwistyczna hydronimów górnego Dniepru], Moskwa: Wydawnictwo Akademii Nauk ZSRR. Trubačev Oleg N. 1968: Nazwy rzek prawobrzeżnej Ukrainy [Nazwy rzek prawobrzeżnej Ukrainy], Moskwa: Nauka. Udolph Jürgen 1979: Studia nad słowiańskimi nazwami i określeniami wód. Przyczynek do kwestii praojczyzny Słowian. Beiheft 17, Heidelberg: Winter. Udolph Jürgen 1994: Studia onomastyczne nad problemem Germanów, Berlin, Nowy York: Walter de Gruyter. Untermann Jürgen 2000: Słownik oskijsko-umbryjski, Heidelberg: Winter. Vasmer Max 1941: Słowianie w Grecji, Berlin: Walter de Gruyter. Vasmer Max 1953–1958: Rosyjski słownik etymologiczny 1–3, Heidelberg: Winter. Zair Nicholas 2012: The Reflexes of the Proto-Indo-European Laryngeals in Celtic, Leiden, Boston: Brill. Zeuss Johann Kaspar 1837: Niemcy i plemiona sąsiednie, Monachium: Lentner. Podziękowanie: Autor chciałby wyrazić swoją wdzięczność Haraldowi Bichlmeierowi za jego konstruktywną krytykę: miał rację we wszystkich kwestiach. Jego podziękowania należą się również to John D. Bengtson for his correction of English. Straipsniai / Artykuły 29 Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop Baltų *balā ‘purvas, liūnas, pelkė’ indoeuropiečių kalbų kontekste ABSTRAKT W artykule omawiane są najbliższe wyrazy pokrewne bałtyckiemu terminowi *balā ‘błoto, muł, bagno’, które traktuje się jako synonimy zachodniogermańskich *pōlair *pali-, islandzkiego pula, celtyckiego *bolā oraz dakijskiego toponimu Βάλαυσον. Formy te już wcześniej uznawano za wyrazy pokrewne formie bałtyckiej. W artykule wprowadza się także słowiański termin *ǫb(ъ)lъ ‘źródło, zdrój; studnia’, który analizuje się tutaj jako *-bo ‘niebrudny’ = ‘przejrzysty (woda)’. Germański nagłos *p wskazuje na rzadkie ide. *b-. W artykule analizuje się przykład ar šis etimonas galėtų būti nulinio balsių kaitos laipsnio šaknį *guebh- ‘liūnas, pelkė’ elementu rozszerzającego -l-, opierając się na idei Aleksandra Lubotskiego dotyczącej progresywnej asymilacji w nagłosowej grupie spółgłoskowej, w tym przypadku *gubh- > *gub- > *b-. Odpowiedź brzmi „tak”, jednak warunki są tak złożone, że tradycyjna rekonstrukcja z nagłosowym *b i przedłużonym tworem vddhi w językach germańskich wydaje się wersją bardziej akceptowalną. Złożono 27 czerwca 2022 r. VÁCLAV BLAŽEK Katedra Językoznawstwa i Studiów Bałtyckich Masaryk University Nováka 1, CZ-60200 Brno blaze[email protected]