Baltic “*balā” ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop

VÁCLAV BLAŽEK Uniwersytet Masaryka Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-6797-7188 Dziedziny badań: etymologia i onomastyka bałtycka oraz indoeuropejska. DOI: doi.org/10.35321/all87-01 BAŁTYCKIE *BALĀ ‘BŁOTO, BAGNO, MOKRADŁO’ NA TLE INDOEUROPEJSKIM Bałtyckie *balā ‘błoto, bagno, mokradło’ w kontekście języków indoeuropejskich ADNOTACJA W niniejszym artykule bałtycki termin *balā ‘błoto, bagno, mokradło’ analizowany jest z punktu widzenia jego słowotwórstwa i etymologii. Omówienie wcześniejszych etymologii prowadzi do wyboru wyrazów pokrewnych w językach germańskich *pōlai prawdopodobnie w celtyckim kontynentalnym *bolā, wszystkich oznaczających ‘bagno, mokradło’, a ponadto nowo uwzględnionego terminu słowiańskiego *ob(v)l̥ ‘źródło, zdrój; studnia’, analizowanego jako *n-blo ‘niezabrudzony’ = ‘czysty (o wodzie)’. Germańskie odpowiedniki implikują rzadką inicjalną *b-, wskazującą zdaniem niektórych językoznawców, mianowicie przedstawicieli szkoły lejdejskiej, na pochodzenie „nieindoeuropejskie”. Zbadano, czy etymon ten może reprezentować rozszerzenie w -l od rdzenia *gʷebʰ- ‘bagno, mokradło’ w stopniu zanikowym apofonii, zgodnie z poglądami Alexandra Lubotsky’ego. SŁOWA KLUCZOWE: bałtycki, germański, celtycki, słowiański, źródło, niezabrudzony, bagno. ADNOTACJA W artykule bałtycki termin *balā ‘błoto, bagno, mokradło’ analizowany jest z punktu widzenia słowotwórstwa i etymologii. Po omówieniu wcześniejszych etymologii wybiera się wyrazy pokrewne – germańskie *pōlai być może kontynentalnoceltyckie *bolā, oznaczające ‘bagno, mokradło’, a także nowo dodany termin słowiański *ob(v)l̥ ‘źródło, zdrój; studnia’, analizowany jako *n-blo ‘niezabrudzony’ = ‘czysty (o wodzie)’. Zdaniem niektórych językoznawców, między innymi przedstawicieli szkoły lejdejskiej, germańskie wyrazy porównawcze wskazują na rzadką inicjalną *b-, która zakłada „nieindoeuropejskie” pochodzenie. Na podstawie poglądów Alexandra Lubotsky’ego Straipsniai / Articles 11 VÁCLAV BLAŽEK w artykule analizuje się, czy etymon ten mógłby być przykładem elementu –l rozszerzającego rdzeń *gʷebʰ- ‘bagno, mokradło’ w stopniu zanikowym apofonii. SŁOWA KLUCZOWE: bałtycki, germański, celtycki, słowiański, źródło, niezabrudzony, bagno. 1. POŚWIADCZENIA 1.1. Litewskie balà ‘błoto, bagno, obszar podmokły; rozlana woda, kałuża’, dial. także balẽ; derywaty: balýnas ‘bagno, mokradło’, balỹnė toż, balýstas, –à dial. ‘błotnisty, podmokły’, balókšnis ‘mały obszar błotnisty, kałuża, wypełnione wodą zagłębienie, np. na drodze’, balótos píevos f. lm. ‘podmokłe łąki’, liūnabale ‘podmokła łąka’. Toponimy: nazwy rzek Baláitis, Balìnis, Bãlupis; nazwy jezior Baluosỹs, Baluõšas, Bãlakampis, Bãlažeris; nazwy miejscowości Bãlos, Balalė, Bališkės 2x, Bãliškiai 2x, Bališkiai 2x, Balùškiai 2x, Ažùbalai 12x, Ažùbalis 9x, Pabalaĩ, Užbalaĩ 9x, Užùbalaĩ 17x, por. Balagãnas, Balagãnai, Bal̃butai, Baldegiãi, Bãlkalnis oraz Ėgliabalai, Ozkabalai 3x, Šlapabalė, Veršiõbalis, Vi̇lkabalai 3x (Smoczyński 2018: 86: niektóre z tych nazw mogą należeć do przymiotnika bãlas ‘biały’; ALEW 87). 1.2. Łotewskie bala ‘gliniasta, bezleśna dolina’, lm. balas ‘podmokła, nieurodzajna gleba’ (ME I: 253), ponadto bḷute ‘wypełnione wodą zagłębienie’ (ME I: 278), co odpowiada litewskiemu balūtė toż. (Nevskaja 1977: 18); derywaty: baliņa ‘kałuża’ (tamże). Toponimy: nazwa rzeki Balupe, tj. ‘bagienna rzeka’ (Endzelin 1934: 121); nazwa góry Balates kalns, tj. ‘bagienna góra’ (Fraenkel 1962–1965: 30). 1.3. W języku staropruskim nie jest znany odpowiedni apelatyw, a jedynie toponimy, które prawdopodobnie są powiązane: Nazwa jeziora Balyngen (1361), odpowiadająca litewskiemu hydronimowi Balinguva; nazwy miejscowości, jak 1409 Balionynen, Balowe, Balositen ~ litewskie Baluoso ežeras (Gerullis 1922: 15, 232; Toporov 1975: 184; Blažienė 2005: 24), 1782 Balite (Blažienė 2000: 15), Balupiany, 1790 Ballupöhnen ~ litewskie nazwy rzek Balùpis, Bãlupis (Przybytek 1993: 18), 1423 Bolausen (Gerullis 1922: 14; Blažienė 2005: 32–33). 1.4. Ślady pokrewnych hydronimów bałtyckich występują poza obszarem historycznych języków bałtyckich, mianowicie Bãlyn w dorzeczu ukraińskiej rzeki Desna, odpowiadające nazwie litewskiego jeziora Balinis (Toporov, Trubačev 1962: 176; SHU 32), lub rzeka Baly z dorzecza rzeki ¹ Wyraz ten jest poświadczony wyłącznie w pobliżu granicy językowej łotewsko-litewskiej. Dlatego można brać pod uwagę litewskie pochodzenie tego łotewskiego wyrazu (por. ALEW 87). 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop Horyń (Trubačev 1968: 227, 249; SHU 32), choć nie można również wykluczyć jego pochodzenia słowiańskiego. 1.5. Pochodzenie bałtyckie można przypisać jednemu północno-wschodniorosyjskiemu dialektyzmowi balarūžina ‘kałuża’ z dorzecza górnej Wołgi, Wiatki i Donu (por. Vasmer I: 46 oraz Anikin 2008: 127, preferujący formę pierwotną z metatezą płynnych *baralūžina lub *barolūžina). Kuszące jest uznanie pierwotnego bałtycko-wschodniosłowiańskiego złożenia *bala-lužina, odpowiadającego np. polskiemu kaluza < *kalo-luža (Pastrnek 1902: 303), czeskiemu kaluž < *kalo-luža ‘kałuża’, dosł. ‘błotnista kałuża’ (Machek 1968: 237), choć możliwa jest również segmentacja kal-uža. 2. ISTNIEJĄ CO NAJMNIEJ DWA PODEJŚCIA DO ETYMOLOGIZOWANIA BAŁTYCKIEGO *BALĀ 2.1. Bałtycki termin *balā ‘błoto, bagno, mokradło’ zwykle łączono ze słowiańskim *bòlto ‘bagno’, który przeniknął do niektórych współczesnych niesłowiańskich języków Bałkanów: albańskiego baltē ‘błoto, bagno’; rumuńskiego baltă ‘błoto, bagno’; nowogreckiego βάλτος ‘bagno’ (Derksen 2007: 53). Jednak pod względem słowotwórczym dokładnym odpowiednikiem słowiańskiego *bòlto jest bałtyckie *baltas ‘biały’ > litewskie báltas, łotewskie bal̃ts ‘biały’, staropruskie NL Namūynbalt (Derksen 2015: 80), które należy wiązać z litewskim bálas ‘biały’, łotewskim bāls ‘blady’; słowiańskim *bēlb ‘biały’² (Derksen 2015: 78), a dalej greckim φαλος· λευκός (Hesych.), φαλιός ‘jasny, pokryty białymi plamami’ (Call.) itd.; gockim *balapoświadczonym np. przez Ennodiusa: de equo badio et balane ‘o szarym i bala koniu’ (Lehmann 1986: 59; Pokorny 1959: 118–119). Te wyrazy pokrewne implikują inicjalną *bʰ-. 2.2. Alternatywny zespół wyrazów pokrewnych bałtyckiego *balā ‘błoto, bagno, mokradło’ zgadza się z nim zarówno pod względem słowotwórstwa, jak i semantyki, podczas gdy inicjał należy rekonstruować jako indoeuropejskie *b-, tj. bez aspiracji. 2.2.1. Zachodniogermańskie *pōla- (EWAhd 6: cc. 505–507; Kroonen 2013: 398: nieindoeuropejskie): ² Związek semantyczny między ‘bagno, mokradło, błoto’ a ‘biały’ można zilustrować przejrzystymi przykładami słowiańskimi, takimi jak polskie biel (dial.), bielaw, białoruskie bel’ ‘podmokła łąka’, oba wywodliwe od *bělъ ‘biały’ (Derksen 2007: 53; ESSJ 2: 180). Straipsniai / Articles 13 VÁCLAV BLAŽEK • staroangielskie pōl m. ‘bagno, mokradło’, średnioangielskie pōl(e) ‘mały zbiornik stojącej wody, staw, jezioro, bagno’, angielskie pool ‘mały zbiornik stojącej wody, staw, jezioro, bagno, płytka woda morska’; • staroangielskie > staronordyjskie pollr m. ‘okrągła zatoka, staw, kałuża’, islandzkie, farerskie pollur m. toż, norweskie poll toż (> lapońskie norw. bǫllo ‘mały okrągły fiord’), ponadto norn pǫl, poil m. ‘wąska zatoka, staw, bagno’ > manx poyll (de Vries 1962: 427); • starofryzyjskie pōl m. ‘mokradło, błotniste zagłębienie, wypełnione wodą zagłębienie’, nowofryzyjskie zachodnie poel m./f. ‘stojąca woda, staw, jezioro, głębia’; • starofrankońskie dolnoniemieckie puol ‘staw, bagno’ (zwykle w toponimach), średnioniderlandzkie, niderlandzkie poel m. ‘bagno, mokradło, staw, wody stojące’; • średnio-dolnoniemieckie pōl, pūl m. ‘kałuża, bagno’; stąd duńskie pöl ‘kałuża’, norweskie (Bm./Nn.) pøl m. ‘wypełnione wodą zagłębienie, kałuża, bagno’, staroszwedzkie, szwedzkie pöl toż (z przegłosem w liczbie mnogiej); • starowysokoniemieckie pfuol m. (temat na -i w aoryście), od XI w. w glosach: ‘bagno, kałuża, zagłębienie z płynnym nawozem; kloaka, lama, palus, volutabrum’, niemieckie Pfuhl m. ‘mały staw; nagromadzenie brudnej wody, płynny nawóz’. Wydłużoną samogłoskę rdzeniową w zachodniogermańskim *pōla, w opozycji do krótkiej samogłoski rdzeniowej w bałtyckim *balā, można wyjaśnić przez formację vṛddhi germańskiej formy. Niewydłużoną samogłoskę rdzeniową w germańskim można dostrzec w niderlandzkim peel ‘mokradło, bagno’ < zachodniogermańskie *pali-. Boutkan & Siebinga (2005: 309) dodali ponadto współczesnofryzyjskie wschodnie paller(d) ‘bagno, mokradło’ < *pall- oraz współczesnoislandzkie pula toż < *pul-. Z perspektywy słowotwórczej praformy *pōla i *pali mogą stanowić parę analogiczną do północnozachodniogermańskiego *mōra- ‘podmokła gleba’ i germańskiego *mari- ‘morze’ (Udolph 1994: 135; por. Darms 1978: 158–166). 2.2.2. Innym językiem rozróżniającym między indoeuropejskimi zwartymi dźwięcznymi i dźwięcznymi przydechowymi jest sanskryt. C.C. Uhlenbeck (1898: 99, 97) rozważał związek między staroangielskim pōl m. ‘bagno, mokradło’, starowysokoniemieckim pfuol ‘bagno, kałuża, zagłębienie z płynnym nawozem’, litewskim balà ‘błoto, bagno, obszar podmokły; rozlana woda, kałuża’ z jednej strony a sanskryckim jambāla- ‘błoto, glina, mokradło’ (Pañcatantra itd.) z drugiej. Uhlenbeck widział w wyrazie sanskryckim złożenie, którego pierwszy człon powinien odpowiadać wedyjskiemu ³ Pochodzenie staroangielskie przypisywano takim wyspiarskim formom celtyckim, jak średniowalijskie (XIV w.), walijskie pwll ‘dziura, staw, kałuża; kopalnia’, starokornijskie pol ‘puteus’, średniokornijskie pol ‘dziura, studnia; rów, fosa’, starobretońskie NL Pul-Bili, średniobretońskie pul, poul, bretońskie poull ‘dziura, rów’; irlandzkie poll ‘dziura, otwór w ziemi’ (Deshayes 2003: 595). Staroangielskie pull m. temat na -a/ż. temat na -ō ‘staw, zatoka’, z wariantem pyll m. (temat na -a) ‘wąska zatoka, odnoga rzeki, staw’ > średnioangielskie pil ‘wąska zatoka’, angielskie pill toż, są prawdopodobnie zapożyczeniem zwrotnym z brytońskiego. 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop jmā- ‘ziemia’. Z drugiej strony Kuiper (1948: 60–61) widział tu zapożyczenie pochodzenia mundajskiego, opierając się na santali jab jab, job job, jobo, jobho ‘mokry, wilgotny’, jobo ‘brudzić, moczyć się, tarzać się w błocie lub wodzie’, jubhi ‘podmokły, bagnisty, błotnisty’, mundari jubhi, ho jobe ‘błoto’, kharia jobhi ‘podmokły grunt’ itd. Zasadniczo uzasadnione jest rozważenie hipotetycznego hybrydowego złożenia mundajskiego–indoaryjskiego *jab-bāla, którego oba człony mają mniej więcej identyczne znaczenie ‘błoto’. Człon *bāla mógłby odzwierciedlać zarówno *beHlo- / *boHlo, jak i *bolo, zgodnie z Lex Brugmannem, lub jego wydłużony wariant vṛddhi. Chociaż pomysł ten jest atrakcyjny, pozostaje jedynie spekulacją. 2.2.3. Bardziej prawdopodobnego krewnego można znaleźć w przedromańskim dialektyzmie bola ‘bagno, mokradło’, poświadczonym w Piemoncie w północnych Włoszech oraz w kantonie Ticino/Tessin w południowej Szwajcarii, w miejscowości Arbedo. Meyer-Lübke (1935: nr 1191b) uważał je za formę pochodzenia galijskiego lub liguryjskiego i wskazywał jego odpowiedniki w niemieckim Pfuhl i litewskim balà. Jednak język liguryjski prawdopodobnie nie był używany tak daleko od wybrzeża Morza Śródziemnego. Zarówno Piemont, jak i Ticino to terytoria, na których używano lepontyjskiego. Niezależnie od celtyckiego4 lub liguryjskiego pochodzenia bola, inicjalne b może odzwierciedlać zarówno indoeuropejskie *b- & *bh₁-, podczas gdy samogłoska rdzeniowa o jedynie indoeuropejskie *ō. 2.2.4. Duridanov (1969: 19) zaproponował powiązanie dackiego toponimu Băλαυσον (Prokopiusz z Cezarei, De Aedificiis 4.4: zamek w okręgu Skassatena) ze staropruskim Bolausen, etymologizując oba na podstawie litewskiego balà ‘bagno, mokradło’ lub bãlas ‘biały’ oraz litewskiego przyrostka słowotwórczego -aus-, który tworzy np. takie litewskie hydronimy jak Lėtausas, Smukaušis. Alternatywnie Duridanov rozważał złożenie, którego drugi człon powinien być rdzeniem *h₂eus- (por. Pokorny 1959: 90; Kümmel, LIV 275–276), tworzącym takie hydronimy jak nazwa włoskiej rzeki Ausa (por. Krahe 1964: 44) lub *Hous-(t-) > staropruski austo ‘ujście’, rosyjskie ustje ‘ujście rzeki’ itd. (Pokorny 1959: 784–85). 2.2.5. Można dodać jeszcze jeden nierozpoznany wyraz pokrewny, słowiańskie *ob(b)lb ‘źródło, zdrój; studnia’.5 4 Kuryłowicz (1925: 208) próbował wskazać innego celtyckiego kandydata do pokrewieństwa w pewnych terminach galloromańskich, odzwierciedlających hipotetyczny punkt wyjścia galijskiego *balko-, rekonstruowany na podstawie form takich jak staroprowansalskie balc ‘wilgotny’, forzenskie bauché ‘irys stawowy’, delfinackie bauchi ‘siano z bagien, którym ścieli się bydłu’ (FEW I: 211). Wartburg (l.c.) wspomniał ponadto rumuńskie bâlc ‘bagno’ i irlandzkie balc ‘wyschnięta glina; skorupa powstająca wskutek upału na powierzchni ziemi’. Rdzeń *balko jest zgodny z formami analizowanymi w § 2.2 tylko wtedy, gdy wywodzi się z *bl̥Hko- (por. Zair 2012: 82–84). 5 W językach słowiańskich istnieje bogata terminologia dotycząca źródeł lub studni: np. *ъzbrojb, *ъzтokъ, *ъzvоrъ, *ključь, *kolděžь, *krynica, *oko/*okъno, *ob(b)lb, *pormu, *rod(b)nikъ, *sopotъ, *stublb, *studnbja, *tyме, *virb, *v(b)rělo/*v(b)rоtъкъ/*v(b)rulja, *žerdlo (zob. Udolph 1979). Straipsniai / Articles 15 VÁCLAV BLAŽEK 2.2.5.1. W funkcji apelatywnej występuje on wyłącznie w gałęzi południowosłowiańskiej oraz na północno-zachodnich peryferiach gałęzi zachodniosłowiańskiej: Cerkiewnosłowiańskie (redakcji rosyjskiej) оуболь ‘φρέαρ, puteum’, tj. ‘studnia’, poświadczone w Патерикъ синайский, w. 143 (Sreznevskiј III: 1116): • жена нѣкто хѡлювива оуболь рѣяще u, злобину прѣмногоу копавши, не обрѣте воды (‘wykopał studnię’). Възѧ стҍго (икону) и низьвѣсвивше его въ оуболь, абие скоро вода изиде въ кладязѣ. Chociaż w tym tekście występują cechy fonetyczne i morfologiczne pochodzenia wschodniosłowiańskiego, brak w nim rusycyzmów leksykalnych, toteż można przyjąć południowosłowiańskie pochodzenie wyrazu оуболь (por. Sławski 1971: 445). • bułgarskie văbel (Pazardżik, Presław, północny wschód), vŏbel (Rodopy), vāmbel ‘źródło, zdrój, studnia’ (BER I: 201). • macedońskie jabel ‘wypełnione wodą zagłębienie, dół z wodą, sadzawka, źródło’, dial. jubel ‘staw’ (Stamatоski 1973: 78). • serbskie (Czarnogóra) ȕbao, dopełniacz ȕbla ‘wykopane w ziemi zagłębienie, z którego czerpie się wodę; rodzaj studni’ (Karadžić 1935: 788; Skok III: 533–34); serbskie arch. ub(b)la ‘piscina receptaculum aquae’: право нис потоком подь оуболь (Daničić 1864: 343); serbskie (Kosowo) ubo, ubla ‘miara pojemności (dla cieczy)’ (Ele zović 1935: 376). • serbskie > albańskie ubël, lm. ubla ‘studnia, szyb, studnia na zboczu’ (Popović 1960: 378; Sławski 1971: 448; Udolph 1979: 439; Orel 1998: 482 niespodziewanie połączył wyraz albański z gockim ubils ‘zły’). • połabskie *vǫbȧl ‘studnia’ rekonstruuje się na podstawie zapisów takich jak Wumbȧl & Wůmbȧl ‘studnia’ (Hennig: Vocabularium Venedicum), Wungwool ‘studnia’ (Vocabularium et Phraseologicum Vandalicum), Wungwōl (Eccard), Wungwōl ‘studnia’ (Pfeffinger) – zob. Polański 1994: 1040. 2.2.5.2. Uwzględniając rozmieszczenie toponimiczne *ǫb(b)lъ i jego derywatów, jest on rozpowszechniony we wszystkich gałęziach słowiańskich: • Grecja: NL Ἄμπλιανη, Ὀμπλού Μονή, Βαμπέλι, Βόμπλο (Vasmer 1941: 24, 80, 136, 190). Albania: NL Vunbeli – w pobliżu miasta Elbasan (Udolph 1979: 440). • Bułgaria: NF Văbela – dopływ rzeki Luda Kamčija koło Asparuhova na południu regionu Warny; NL Văhel – Nikopolsko nad Dunajem na północy Bułgarii; Văbela – koło Levočeva, w regionie Smoljansko na południu Bułgarii itd. (BER I: 200). • Macedonia: NF Jâbel; NL Jablinje & Jablišta; Vumbel (Udolph 1979: 440–441). 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop • Czarnogóra: Uba, dopełniacz Ubla – 2 hydronimy koło Nikšicia; NF Uba – koło Zatoki Kotorskiej; Ubliсa – koło Danilovgradu; Ubalac – koło Nikšicia; NL Ubalac – koło Podgoricy (Udolph 1979: 440–441). • Chorwacja: Ubla – hydronim na wyspie Brač; zatoka Ubli z dwoma źródłami na wyspie Lastovo; NF Ombla – koło Dubrownika (za pośrednictwem włoskim). • Słowenia: NF Ubel (pierwsze poświadczenie 1260); NL (Malo, Veliko) Ubelsko, 1402 Vbelczk (Bezlaj II: 282). Słowacja: NL Ubl’a, 1773, 1808 Ubly, Ubla – wieś koło miasta Humenné (Majtán 1972: 433); NF Ubl’a = Ublianka (dopływ rzeki Uh) – powiat Snina, północno-wschodnia Słowacja i przyległa część Ukrainy (Udolph 1979: 441; SHU 577). • Czechy: NL Úblo, 1377 Ubla – wieś koło miasta Krnov; Ublo (od XV w.) – wieś koło miasta Vizovice (Hosák, Šrámek 1980: 628). • Niemcy: NL Wamlitz, 1261 Wammelitz – powiat Randow; NF Vamleitz – koło miasta Gusborn; Fammels – koło miasta Tollendorf; Fummels – koło miasta Teichlosen – wszystkie w okolicach Hanoweru (Udolph 1979: 441). • Polska: NL Wąblany, 1470–1480 Wamblany, Wablani – powiat Opoczno w południowo-środkowej Polsce; FN Ubłiczyn(y) – powiat Hrubieszów w południowo-wschodniej Polsce; NL 1583 Ubliśče – powiat Równe w południowo-wschodniej Polsce do 1939 r., dziś Równe w zachodniej Ukrainie (Udolph 1979: 441). • Białoruś: NL Úbel’ – na południowy wschód od Mińska (Udolph 1979: 441). • Rosja: Ublja – hydronim na granicy dawnych guberni woroneskiej i kurskiej (Udolph 1979: 441). 2.2.5.3. Do chwili obecnej podjęto kilka prób etymologizacji *qob(ъ)lъ: 2.2.5.3.1. Brückner (1918: 185) oddzielił formy południowosłowiańskie, których inicjał wywodził z *vъ- (podobnie jak Miklosich 1886: 396), od połabskiego wungwool ‘studnia’, które połączył z czeskim úval ‘kotlina dolinna’ i polskim wąwаl < *qvаlb. Z drugiej strony Skok (III: 534) próbował połączyć formy południowosłowiańskie z polskim wąwаl. 2.2.5.3.2. Mladenov (1941: 85) uznał, że *qob(ъ)lъ stanowiło adaptację średniogreckiego ἔμβολος, ale nie oznaczało ‘akwedukt’, lecz ‘zadaszoną ulicę’ (por. także Vasmer III: 169, który odrzucił ten pogląd). 2.2.5.3.3. Georgiev i in. (BER I: 200) dostrzegli związek z wedyjskim ámbʰa- & ámbu- ‘woda’, abᶦná- ‘chmura deszczowa’; staroawestyjskim apʰra toż; ormiańskim amb & ampᶜ ‘chmura’; greckim ὄμβρος ‘deszcz’; łacińskim imber ‘deszcz’, choć odruchy *bʰ i *b wahają się tu. Tę samą koncepcję rozwinął Sławski (1971: 449), który ustalił przyrostek słowotwórczy *-ъlъ, rozpoznany przez niego również w słowiańskim *ogъlъ ‘róg, kąt’ ~ łacińskie angulus toż lub słowiańskie *pъkъlъ ‘żywica’ ~ łacińskie pix, dopełniacz picis toż (por. Sławski 1974: 111). Straipsniai / Articles 17 VÁCLAV BLAŽEK 2.2.5.3.4. Rozwadowski (1948: 238) przyjął południowosłowiańsko-połabski izoglos z inicjalnym prefiksem *ǫ-. Jego pogląd rozwinął Sławski (1971: 449), rozważając złożenie *ǫ- + *bʰel, którego kontynuanty słowiańskie rozpoznał np. w pol. dial. bełt ‘wir’, słoweńskim bôlt ‘wąwóz’ < *bъltъ, które można uzupełnić ukraińskim bouč ‘głębokie miejsce w rzece, wydrążone przez wodę’ < *bъltjb (ESJ/S 3: 120). 2.2.5.3.5. Przedstawiona tu nowa etymologia nawiązuje do poglądów Rozwadowskiego i Sławskiego, ale także je modyfikuje. Słowiański prefiks *ǫmiał dwie funkcje: (1) ‘w, wewnątrz’; (2) ‘bez-, -pozbawiony, bez’. (1a) Starocerkiewnosłowiańskie ǫdolъ m., ǫdolь ż. ‘dolina’, polskie wądoł, rosyjskie udol toż, wobec starocerkiewnosłowiańskiego dolъ ‘dolina’ (Janyškóvá, ESJS 3: 139; Dunkel, LIPP 2: 224); (1b) Słowiańskie *q̑vozъ > serbsko-chorwackie úvoz ‘część podwórza, będąca wjazdem dla wozów’, czeskie úvoz ‘kotlina dolinna’, polskie wąwóz ‘głęboka dolina, droga wydrążona’ wobec słowiańskiego *vozъ ‘wóz’ (Boryś 2005: 683); (2a) Starocerkiewnosłowiańskie ǫrodъ ‘głupiec, gamoń’, rosyjskie uród ‘człowiek kaleki’ wobec staroczeskiego neródcě ‘człowiek nierozumny lub głupi’, starocerkiewnosłowiańskiego neroditi ‘zaniedbywać, lekceważyć, nie dbać’ (Janyškóvá, ESJS 10: 618; Šarapatková, ESJS 13: 773; Dunkel, LIPP 2: 535); (2b) Starocerkiewnosłowiańskie ǫtъbъ ‘dziurawy’ wobec tъlo ‘dno’, stąd ‘dziurawy’ < ‘bezdenny’ (Janyškóvá, ESJS 10: 619–620; Dunkel, LIPP 2: 535). Trudno interpretować *ǫ w słowiańskim *ǫ-b(b)lъ jako ‘w, wewnątrz’, ponieważ brak odpowiedniej funkcji dla *b(b)lъ.⁶ Uwzględniając negatywną funkcję prefiksu *ǫ-, niezależny rdzeń *b(b)l powinien być mniej więcej antonimiczny wobec znaczenia ‘źródło, zdrój’. Dobrym kandydatem na wyraz pokrewny formy słowiańskiej *b(b)l w stopniu zanikowym apofonii może być bałtyckie *balā ‘błoto, bagno, mokradło’ w pełnym stopniu (o) apofonii. W świetle powyższych argumentów można analizować słowiańskie *ǫ-b(b)l° jako późnoindoeuropejskie złożenie *n-bl° ‘niezabrudzony’, podobne do greckiego ἄθολος ‘niezmącony, czysty’ (Luc. Hist. Conscr. 51), od θολος ‘błoto, brud (zwł. w wodzie)’ (Arist. Fr. 311). 6 Być może z wyjątkiem rdzenia *bʰleuH- > greckie φλύω ‘wrzeć, kipieć’; łacińskie fluō, -ere ‘płynąć, biec (o wodzie), fluvius ‘rzeka’ (Schirmer, Kümmel, LIV 90; de Vaan 2008: 228), choć wewnętrzna struktura słowiańskiego *b(b)lъ pozostaje niepewna, być może *bʰl̥Hu-? 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop 3. PODSUMOWANIE PRAWDOPODOBNYCH POKREWIEŃSTW INDOEUROPEJSKICH Podsumowując, najbliższe wyrazy pokrewne bałtyckiego *balā ‘błoto, bagno, mokradło’ można wskazać w zachodniogermańskim *pōla- ‘mokradło, bagno’, z wariantami apofonicznymi *pali-, *pallo & *pulo, lepontyjskim lub cisalpińskim galijskim (?) *bolā ‘bagno, mokradło’, hipotetycznym dackim *bal- oraz słowiańskim *gъ(v)lb ‘źródło, zdrój; studnia’, interpretowanym jako *n-blo ‘niezabrudzony’. 4. OMÓWIENIE HIPOTETYCZNEJ ETYMOLOGII OPARTEJ NA RDZENIU *gʷebʰ- ‘BAGNO, MOKRADŁO, BŁOTO’ Pomijając wątpliwe istnienie indoaryjskiego *bāla- „błoto”, te formy pokrewne znane są wyłącznie w europejskich gałęziach języków indoeuropejskich. To ograniczone rozmieszczenie geograficzne oraz nagłosowe *bkwalifikują etymon jako kandydata do pochodzenia przedindoeuropejskiego, zwłaszcza z punktu widzenia lejdeńskiej szkoły indoeuropeistycznej (zob. explicite Boutkan, Siebinga 2005: 309; Kroonen 2013: 398). Paradoksalnie inni przedstawiciele szkoły lejdeńskiej zaproponowali rozwiązanie eliminujące argument dotyczący nagłosowego *b-. W rozmowie z obecnym autorem Alexander Lubotsky (zob. także Pronk 2013: 4, odwołujący się do wykładu Lubotsky’ego na ten sam temat z 18 czerwca 2012 r. w Münsterze) wspomniał o innym etymonie indoeuropejskim z nagłosowym *b, reprezentowanym przez wedyjskie bāla n. „siła”, bálīyān „silniejszy”, báliṣṭha- „najsilniejszy”; greckie βελτίων i βέλτερον „lepszy”, βέλτιστος i βέλτατος „najlepszy”; łacińskie dē-bilis „słaby; kaleki”; staro-cerkiewno-słowiańskie bol’ii „większy”, bolje „więcej” (Brugmann 1897: 507, § 553; Pokorny 1959: 96; Šaur & Havlová, ESJS 2: 72). Lubotsky wywnioskował rozwój nagłosowego *b w klastrze spółgłoskowym *dbhʰ- > *db- > *b-, podczas gdy obie spółgłoski zachowały się w formach pełnego stopnia apofonii: staro-cerkiewno-słowiańskie debelьstvo „grubość, tusza; szorstkość”, udobelěti & udebelěti „stawać się tłustym”; łotewskie dàbls, dabl̷s „gęsty, obfity”, a także staropruskie debīkan „duży” lub hetyckie dapiš „każdy, cały; liczny”, bez rozszerzenia na -l- (ESJS 4: 201–203; Skalka, ESJS 2: 125 wspomniał o słowiańskim przyrostku derywacyjnym *-elb, tworzącym także inne przymiotniki, np. *tēželь, *veselь; Pronk 2013: 4). Rekonstrukcję przydechowego *bʰ potwierdza fakt, że przed tą spółgłoską w bałto-słowiańskim nie występuje samogłoska wzdłużona, podczas gdy *b implikowałoby wzdłużenie zgodnie z prawem Lexa Wintera i Kortlandta. Dobrym kandydatem do rozwiązania analogicznego jest rdzeń indoeuropejski *gʷebʰ-: Straipsniai / Articles 19 VÁCLAV BLAŽEK • Ormiańskie kaw „glina” < *gʷobhō− (Olsen 1999: 24 rekonstruuje *gʷə̯bʰo−, lecz jej rekonstrukcję laryngalnej w rdzeniu wspiera jedynie słowiańskie *žàba „żaba” < *gʷəbʰā, gdzie wzdłużenie samogłoski rdzennej można wyjaśnić jako skutek vr̥d̑hī⁷); • Pragermańskie *kwabban- „bagno, moczar”⁸ > islandzkie kvap, kvapi „galareta, galaretowaty tłuszcz”, duńskie dial. arch. kvabe „śluz; meduza”, duńskie dial. kvabbe „tłuste zwierzę”, norweskie kvabb „błotnista gleba”, nynorskie kvap „coś mokrego lub surowego”, szwedzkie dial. kvabb „coś tłustego i gęstego”; staroangielskie *cwabba, zrekonstruowane na podstawie średniołacińskiego (1185) quabba „bagno, moczar”, średnioangielskiego quabbe tożsamego znaczeniowo, angielskiego dial. quab „błotniste miejsce”, zachodniofryzyjskiego kwabbe, kwab „przedmiot z delikatnego tłuszczu lub mięsa, bardzo tęga osoba; miętus, rodzaj robaka, meduza morska; bryła”, średnioniderlandzkiego quappe „określenie licznych gatunków ryb”, wczesnonowożytnego niderlandzkiego quabbe „określenie niektórych ryb”, ⁷ Prasłowiańskie *žàba < *gʷəbʰā oraz staropruskie gabawo < *gʷobʰeu̯a reprezentują tę samą relację między samogłoskami rdzenia co prasłowiańskie *vědro „wiadro” i *voda „woda” lub pragermańskie *wētą- „mokry, wilgotny” i *watar- / *watan- „woda” (Kroonen 2013: 583). ⁸ Wszystkie znane apelatywy poświadczone są dopiero po 1000 r. n.e. Pierwsze poświadczenie można byłoby przesunąć o ok. 900 lat wstecz, gdyby etnonim Κοβᾱνδοί z Półwyspu Cymbryjskiego (dzisiejsza Jutlandia) miał to samo pochodzenie. Odnotował go Ptolemeusz w swojej Geographia (2.11.7): Τὴν δὲ παραωκεανῖτιν κατέχουσιν ὑπὲρ μὲν τοὺς Βρουχτέρους οἱ Φρίσιοι μέχρι τοῦ Ἀμισίου ποταμοῦ, μετὰ δὲ τούτους Καῦχοι οἱ μικροὶ μέχρι τοῦ Οὐισούργιος ποταμοῦ· εἶτα Καῦχοι οἱ μείζους μέχρι τοῦ Ἄλβιος ποταμοῦ. ἐφεξῆς δὲ ἐπὶ τὸν αὐχένα τῆς Κιμβρικῆς Ἐξερσονήσου Σάξονες, αὐτὴν δὲ τὴν χερσόνησον ὑπὲρ μὲν τοὺς Σάξονας Σιγούλωνες ἀπὸ δυσμῶν, εἶτα Σαβαλίγγιοι, εἶτα Κοβανδοί, ὑπὲρ οὓς Χάλοι, καὶ ἐπὶ ὑπὲρ τούτους δυσμικώτεροι μὲν Φουνδούσιοι, ἀνατολικώτεροι δὲ Χαροῦδες, πάντων δ’ ἀρκτιώτεροι Κίμβροι. „Wybrzeże nad Oceanem zamieszkują na północ od Brukterów, aż do rzeki Amizji, Fryzowie, a za nimi Kauchi mniejsi aż do rzeki Visurgis; następnie Kauchi więksi aż do rzeki Albis; dalej, aż do nasady Półwyspu Cymbryjskiego, Sasi, a sam półwysep na północ od Sasów zajmują od zachodu Sigulonowie, następnie Sabalingi, następnie Kobandowie, ponad nimi Chalowie, a jeszcze dalej na północ, bardziej na zachód, Fundusjowie, bardziej na wschód Charudowie, a najbardziej na północy Cymbrowie”. Dostępne pod adresem: https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Periods/Roman/_Texts/Ptolemy/2/10.html. Jeśli Κοβανδοί poprawiono by na *Κοαβανδοί, można byłoby interpretować ich jako *kwabanda−, „ludzie z bagien”. Interpretację tę można przynajmniej pośrednio wesprzeć interpretacją następującego etnonimu Χάλοι jako „ludzie ze skał”, w związku z gockim acc. sg. hallu „skała”, staroruskim halaz „kamień”, staronordyckim hallr „kamień”, staroangielskim heall „tożsame znaczeniowo” (Lehmann 1986: 174), być może reprezentującym opozycję semantyczną wobec Κοβανδοί. Ten sam przyrostek imiesłowowy można rozpoznać w innych etnonimach, takich jak Auganzi (Jordanes, Getica 60.2), jeśli odzwierciedla *augandia−, lub Burgundii (Ammianus 18.2.15), Burgundiones (Plinius 4.99), Burgunziones (Jordanes 83.5), od *burgundja(n)-, „ludzie z grodami” (zob. Schönfeld, oprac., 1911: 37–38, 55–58). Próba Zeussa (1837: 152), by połączyć Κοβανδοί z innymi germańskimi etnonimami, najwyraźniej heterogenicznego pochodzenia, Χαῦβοι (Strabon), Aviones (Tacyt), Ὄβιοι (Petrus Patricius), Chaviones i Chaibones (Mamertinus), pozostaje nieprzekonująca. 20 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop także „żaba”, współczesnoniderlandzkie kwab, kwabbe „określenie różnych gatunków ryb”, dalej „guz, wypukłość, płat, podgardle; miękka masa roślin wodnych”, wschodnioniderlandzkie quabbe „miętus, kiełb; żaba”, średnio-dolnoniemieckie quebbe, queb, quobbe, quöbbe „bagno, moczar”, quappe „ryba słodkowodna, miętus”, staro-wysoko-niemieckie (XI w.) quappa „ryba o szerokiej głowie; miętus, kiełb”, niemieckie Quappe „miętus”, a także „larwy różnych płazów”, zwłaszcza „kijanka” (EWAhd VII: 10–13; Kroonen 2013: 314 przekonująco wyjaśnia geminatę przez prawo Klugego, za sprawą wyrównania paradygmatu pierwotnego tematu na -n: *kwabō, gen. *kwappaz; jego rzutowanie samogłoski rdzennej *a na sylabiczną realizację laryngalnej *h₁ jest implicite wspierane jedynie przez słowiańskie *žaba „żaba” < *gʷebh̄ā). • Bałtyckie: staropruskie gabawo „ropucha” < zachodniobałtyckie *gabau̯ā < prabałtyckie *gabeu̯ā (Mažiulis 2013: 201) < *gʷobʰ-. • Prasłowiańskie *žaba „żaba”, wschodniosłowiańskie „ropucha” > staro-cerkiewno-słowiańskie žaba i žeba (oba Ps.Sin.), bułgarskie žába, macedońskie žába, serbsko-chorwackie žȁba, słoweńskie žába, słowackie žaba, czeskie žába, górnołużyckie i dolnołużyckie žába, połabskie zobó, pomerańskie słowińskie žaba, polskie żaba, polskie dial. ziaba, białoruskie žába, dial. źjаба, žéba, ukraińskie i rosyjskie žába (Janyšková, ESJS 19: 1144; Derksen 2008: 553 rekonstruuje formę prasłowiańską jako *gʷeb-eh₂, z automatycznym wzdłużeniem samogłoski przed *-b zgodnie z prawem Wintera i Kortlandta. Powinno ono jednak działać również w językach bałtyckich, podczas gdy samogłoska rdzenna staropruskiego gabawo nie odzwierciedla w sposób niewątpliwy żadnej długiej samogłoski rdzennej). • Bałto-słowiańskie określenie „żaby” lub „ropuchy” prawdopodobnie wywodziło się z ich środowiska, bagna lub moczaru, poprzez rozszerzenie sufiksalne w bałtyckim oraz jako formacja vṛddhi w słowiańskim. 5. OMÓWIENIE SUFIKSU l- Pozostaje określić sufiks l. Według przeglądu Brugmanna (1906: 369–370, 374) w języku indoeuropejskim występują trzy rozszerzenia sufiksalne, które można wziąć pod uwagę: 5.1. *Rolo-/-ā < *Ro-lo-/-eh₂- (R = rdzeń). Gockie slahals „awanturnik” wobec slahan „uderzać” itd. (Brugmann 1906: 367); litewskie draũgalas „towarzysz; cudzołożnik”, draugala „panna młoda, konkubina” wobec draũgas „partner, przyjaciel, sprzymierzeniec” (Smoczyński 2018: 242; Otrębski 1965: 111); słowiańskie *vъrxolъ „wierzch, szczyt” wobec *vъrxъ „wzgórze” lub *gъrbolъ „wybrzuszenie” wobec *gъrbъ „garb” (Sławski 1974: 109). 5.2. *Rālo-/-ā < *Reh₂-lo-/-eh₂-. Straipsniai / Articles 21 VÁCLAV BLAŽEK Greckie σιγηλός, doryckie σιγᾱλός „milczący, niemy” wobec σιγή, doryckiego σιγᾱ „cisza”; łacińskie animalis „żywy, ożywiony” wobec anima „oddech”, ūtilis „życiowy, ożywiający” wobec vīta „życie” itd. (Brugmann 1906: 369). 5.3. *Rolo-/-ā̄. Greckie φειδωλός „oszczędny, gospodarny, skąpy”, φειδωλή „oszczędność” wobec φειδώ „oszczędność, gospodarność, skąpstwo” (Brugmann 1906: 370) < *bheidōi. Najwyraźniej tylko alternatywy 5.1. i 5.2. są zgodne z perspektywą morfologiczną, ponieważ reprezentują rozszerzenia na l rdzeni o- i ā- (= eh₂-). 6. LOS KLASTRA mediae + mediae aspiratae Rdzeń *gᵘeʰbʰ rozszerzony o sufiks l zostałby zredukowany do *gᵘbʰ-, który następnie powinien ulec deaspiracji do *gᵘb- i uproszczeniu do *b- zgodnie z Alexandrem Lubotskym. Sprawdźmy zachowanie takiego klastra. W językach indoeuropejskich klaster mediae + mediae aspiratae różnych szeregów zachowywał się w śródgłosie na rozmaite sposoby. Przede wszystkim należy szczegółowo przeanalizować gałęzie, w których mediae i mediae aspiratae są wyraźnie rozróżniane: • Wedyjskie instr. pl. padbhís, dat. pl. padbhyās, abl.-instr. du. padbhyām, od pād- „stopa”; por. staroawestyjskie instr. pl. padə̄bias-ca. Wedyjskie 2 pl. med. aug. áyugdʰvam od rdzenia czasownikowego yuj- „łączyć” (Macdonell 2000: 51, 410). • Greckie ἐτρίφθην wobec τρίβω lub ἐλέχθην wobec λέγω, podczas gdy mykeńskie po-pi odzwierciedla *ποσφι < *ποδφι (Lejeune 1972: 69, § 56). • Łacińskie affero < *ad-fero wobec fero „przynoszę, niosę”, a także adhibeo „trzymam przy” wobec habeo „trzymam, zachowuję, posiadam”; umbryjskie ar̄fertur < *ad-fertor „dawca darów” < *ad-bʰer-, oskijskie adfust 3 os. lp. fut. II < *ad-bʰuh₂- (Untermann 2000: 48–49, 248). • Gockie waurhta, runiczne worʰto, staroangielskie worhte, starosaksońskie, staro-wysoko-niemieckie wor(a)hta „pracowałem” (Antonsen 1975: 45) < wspólnogermańskie *wurhtō (por. Ringe 2006: 268) < pragermańskie *wurk-dōm < późnoindoeuropejskie *ur̥g-dʰōm (por. Sverdrup 1929: 94–95). Jest oczywiste, że jeśli drugim członem klastra była dźwięczna spółgłoska zwarta przydechowa, zachowałaby się nawet w razie zaniku pierwszej (dźwięcznej nieprzydechowej) spółgłoski w nagłosie.⁹ Jedynym wyjątkiem jest ⁹ Wniosek ten wyklucza możliwość istnienia indoaryjskiego kontynuantu hipotetycznej formacji *gᵘbʰV̄lo, która powinna rozwinąć się w *bV̄lo. Ten sam wniosek jest ważny dla wedyjskiego 22 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop germański, gdzie oczekiwany klaster *-kđ został przesunięty do *-ht-. Klaster ten nie może występować w nagłosie i zostałby uproszczony do *t-. Stosując ten sam mechanizm do klastra *gᵘbʰ, wynikiem powinno być wspólnogermańskie *hᵘp, uproszczone w nagłosie do *p-. 7. WNIOSKI Podsumowując, bałtyckie *balā; celtyckie *bolā;?dackie *bal-; słowiańskie *ǫ-bъlъ można rzeczywiście analizować jako rozszerzenia na l synonimu *gᵘe bʰ-, ponieważ dźwięczne zwarte i dźwięczne zwarte przydechowe zlewają się w tych gałęziach. W germańskim, gdzie są one rozróżniane, specyficzny rozwój ich klastra prawdopodobnie prowadzi do p-. Z drugiej strony, w przypadku szeregu tradycyjnie przyjmowanych kognatów, takich jak wedyjskie bálā n. „siła”, bálīyān „silniejszy”, báliṣṭha- „najsilniejszy”; greckie βελτίων i βέλτερον „lepszy”, βέλτιστος i βέλτατος „najlepszy”; łacińskie dē-bilis „słaby; kaleki”; staro-cerkiewno-słowiańskie bol’ii „większy”, bolьje „więcej” (zob. § 4), żaden scenariusz analogiczny zaproponowany przez Lubotsky’ego, zakładający rozwój *dbʰ- > *db- > *b-, nie może zostać zaakceptowany, z wyjątkiem słowiańskiego (zob. przyp. 9). Naturalnie alternatywa z pierwotnym *b pozostaje możliwa i oferuje dwa etymony¹⁰, których słowotwórstwo jest bardziej przejrzyste niż w przypadku hipotetycznych klastrów nagłosowych *gᵘbʰ- & *dbʰ-. B I B L I O G R A F I A ALEW – Altlitauisches etymologisches Wörterbuch, t. 1: A–M, t. 2: N–Ž, pod kierunkiem W. Hocka i przy współpracy E. J. Bukev ičiūtė oraz Ch. Schillera oprac. przez R. Fechta, A. H. Feulnera, E. Hilla i D. S. Wodtko, t. 3: Verzeichnisse und Indices, pod kierunkiem W. Hocka i przy współpracy wielu innych oprac. przez R. Fechta, Hamburg: Baar Verlag, 2015. Anikin Aleksandr E. 2008: Russkij ètimologičeskij slovarʹ [Rosyjski słownik etymologiczny] 2 (b–bdynʹ), Moskva: Rukopisnye pamjatniki drevnej Rusi. bālā-n. „siła”, a dalej greckie βελτίων „lepszy”, βέλτιστος „najlepszy”; łacińskie dē-bilis „słaby”: nie można ich wyprowadzić z pierwotnej prafor­my w *dbʰ-, ponieważ przydech powinien zachować się w sanskrycie, grece i italskim. Jedynie staro-cerkiewno-słowiańskie bol’ii „większy”, bolьje „więcej”, przytoczone wyżej, można wyprowadzić z hipotetycznego *dbʰol-, ponieważ zwarte dźwięczne i zwarte dźwięczne przydechowe zlały się w słowiańskim (a także w bałtyckim, celtyckim i niektórych innych gałęziach). ¹⁰ Pierwotne *brównież ponownie wchodzi w grę za sprawą sanskryckiego jambāla- „błoto, glina, bagno”, omówionego w § 2.2.2. Straipsniai / Articles 23 VÁCLAV BLAŽEK Antonsen Elmer H. 1975: A Concise Grammar of the Older Runic Inscriptions, Tybinga: Max Niemeyer Verlag. BER – Bălgarski etimologičen rečnik 1, autorzy: Vl. Georgiev, Iv. Gălăbov, I. Zaimov, St. Ilčev, Sofija: Izdatel’stvo na Bălgarskata Akademija na Naukite, 1962. Bežaj France 1956–1961: Slovenska vodne imena 1–2, Lublana: Slovenska akademija znanosti in umetnosti, Razred za filološke in literarne vede, Dela 9. Blažek Václav 2018: Do źródeł rzek indoeuropejskich. – Vesper Slavicus. Sborník k nedožitým devadesátinám Prof. Radoslava Večerky, red. P. Malčík, Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 59–80. Blažienė Grasilda 2000: Bałtyckie nazwy miejscowe w Sambii. – Hydronymia Europea, tom specjalny II, red. W. P. Schmid, Stuttgart: Franz Steiner Verlag. Blažienė Grasilda 2005: Bałtyckie nazwy miejscowe w Sambii. – Hydronymia Europea, tom specjalny III, red. W. P. Schmid, Stuttgart: Franz Steiner Verlag. Boryś Wiesław 2005: Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Boryś Wiesław 2021: Prasłowiańska leksyka topograficzna i hydrograficzna. – Rocznik Slawistyczny 70, 13–54. Boutkan Dirk, Siebinga Sjoerd Michiel 2005: Old Frisian Etymological Dictionary, Lejda, Biggleswade: Brill. Brückner Alexander 1918: O etymologiach i etymologizowaniu. II. – Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung auf dem Gebiete der Indogermanischen Sprachen 48(3/4), 161–229. Brugmann Karl 1897: Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen, Bd. 1: Einleitung und Lautlehre, Strasburg: Trübner. Brugmann Karl 1906: Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen, Bd. 2: Lehre von den Wortformen und ihrem Gebrauch, 1. Teil: Allgemeines. Zusammensetzung (Komposita). Nominalstämme, Strasburg: Trübner. Daničić Đuro 1864: Rječnik iz književnih starina srpskih 3 (R–Č), Belgrad: U Državnoj Štampariji. Darms Georges 1978: Schwäher und Schwager. Hahn und Huhn – die Vṛddhi-Ableitung im Germanischen, Monachium: Kitzinger. Derksen Rick 2007: Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series), wydanie angielskie i słowiańskie, wydanie dwujęzyczne, Lejda, Boston: Brill. 24 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop Derksen Rick 2008: Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series), t. 4, Lejda, Boston: Brill. Derksen Rick 2015: Etymological Dictionary of the Baltic Inherited Lexicon, Lejda, Boston: Brill. Deshayes Albert 2003: Dictionnaire étymologique du breton, Douarnenez: Le Chasse-Marée. De Vaan Michiel 2008: Etymological dictionary of Latin and the other Italic Languages, Lejda, Boston: Brill. De Vries Jan 1962: Altnordisches etymologisches Wörterbuch, wyd. 2, Lejda: Brill. Duridanov Ivan V. 1969: Thrakisch-dakische Studien, cz. 1: thrakisch-und dakisch-baltischen Sprachbeziehungen, Sofia: Bulgarischen Akademie der Wissenschaften. Elezović Gliša 1935: Rečnik Kosovskog-Metohiskog dijalekta 2, Belgrad: Zadužbine Veljka Savića i Srpske kraljevske akademije. ESJS – Etymologický slovník jazyka staroslověnského 1–20, red. E. Havlová i in., Praga: Academia; Brno: Tribun EU, 1989–2021. ESSJ – Ètimologičeskij slovarʹ slovjanskix jazykov [Etymologiczny słownik języków słowiańskich], red. O. N. Trubačev i in., Moskwa: Nauka, 1974. EWAhd – Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen, t. 6: māda – pūzza, red. R. Lühr, oprac. H. Bichlmeier, M. Kozianka, R. Schuhmann i L. Sturm, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 2017. FEW – Französischen etymologisches Wörterbuch: eine Darstellung des galloromanischen Sprachschatzes, autorstwa W. von Wartburga (1888–1971); J. P. Chauveau (1959–); H. Lüdtke, J. Hubschmid (1916–1995); M. Hoffert, H. E. Keller, J. P. Chambon, Y. Greub (1972–), Bazylea: Helbing & Lichtenhahn; Bazylea: Zbinden; Paryż: H. Champion; Genewa: poza Francją: Slatkine, 1928–2003. Dostępne pod adresem: https://apps.atilf.fr/lecteurFEW/index.php/page/view. Gerullis Georg 1922: Die altpreußischen Ortsnamen, Berlin, Lipsk: Walter de Gruyter. Hosák Ladislav, Šrámek Rudolf 1980: Místní jména na Moravě a ve Slezsku [Nazwy miejscowe na Morawach i Śląsku] 2 (M–Ž): dodatky, doplňky, přehledy, wyd. 1. Praga: Academia. Karadžić Vuk 1935: Srpski rječnik: istumačen njemačkijem i latinskijem riječima, Belgrad: u Štampariji Kraljevine Jugoslavije. Krahe Hans 1964: Unsere ältesten Flussnamen, Wiesbaden: Harrassowitz. Straipsniai / Articles 25 VÁCLAV BLAŽEK Kroonen Guus 2013: Etymological Dictionary of Proto-Germanic, Lejda, Boston: Brill. Kuiper Franciscus B. J. 1948: Proto-Munda Words in Sanskrit: Afdeeling Letterkunde Nieuwe Reeks, Amsterdam: N. V. Noord-Hollandsche Uitgevers Maatschappij. Dostępne pod adresem: https://www.indianculture.gov.in/ebooks/proto-munda-words-sanskrit. Kuryłowicz Jerzy 1925: O kilku słowach przedromańskich. – Mélanges linguistiques offerts à J. Vendryes par ses amis et ses élèves, Paryż: Librairie Ancienne Edouard Champion, 203–216. Lehmann Winfred P. 1986: A Gothic etymological dictionary, Lejda: Brill. Lejeune Michel 1972: Phonétique historique du mycénien et du grec ancien (Tradition de l’humanisme, IX), Paryż: Klincksieck. LIPP – Lexikon der indogermanischen Partikeln und Pronominalstämme 1–2, autorstwa G. E. Dunkela, Heidelberg: Winter, 2014. LIV – Lexikon der indogermanischen Verben, wyd. 2, autorzy M. Kümmel, T. Zehnder, R. Lipp, B. Schirmer, red. H. Rix, Wiesbaden: Reichert, 2001. Macdonell Arthur A. 2000 [1916]: A Vedic Grammar for Students, Delhi: Motilal Banarsidass. Machek Václav 1968: Etymologický slovník jazyka českého, Praga: Academia. Majtán Milan 1972: Názvy obcí na Slovensku za ostatných dvesto rokov, Bratysława: Vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied. Mažiulis Vytautas 2013: Prūsų kalbos etimologijos žodynas, Wilno: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. ME I–IV – Mühlenbach Karlis, Endzelin Janis 1923–1932: Lettisch-deutsches Wörterbuch 1–4, Ryga: Lettisches Bildungsministerium/Lettischer Kultursond. Meyer-Lübke Wilhelm 1935: Romanisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg: Winter. Miklosich Franz 1886: Etymologisches Wörterbuch der slavischen Sprachen, Wiedeń: Braumüller. Mladenov Stefan 1941: Etimologičeski i pravopisen rečnik na bălgarskija knižoven ezik, Sofia: Danov. Olsen Birgit A. 1999: The Noun in Biblical Armenian Origin and Word-Formation – with special emphasis on the Indo-European heritage (Trends in Linguistics. Studies and Monographs 119), Berlin, Nowy Jork: de Gruyter Mouton. 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop Orel Vladimir 1998: Albanian Etymological Dictionary, Lejda, Boston, Kolonia: Brill. Otrębski Jan 1965: Gramatyka języka litewskiego 2. Nauka o budowie wyrazów, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Pastrnek František 1902: Ivan Ljudvigovič Losb, Složnyja slova vъ polbskomъ jazykъ, Petersburg, 1901 [Recenzja]. – Listy filologické 29, 302–304. Pokorny Julius 1959: Indogermanisches etymologisches Wörterbuch, Bern, Monachium: Francke. Polański Kazimierz 1994: Słownik etymologiczny języka Drzewian polabskich, Zeszyt 6, Warszawa: Wydawnictwo Energeia. Popović Ivan 1960: Geschichte der serbokroatischen Sprache, Wiesbaden: Harrassowitz. Pronk Tijmen 2013: Kilka indoeuropejskich słów oznaczających „gęsty” i ich etymologie. – Journal of Indo-European Studies 41, 1–19. Przybytek Rozalia 1993: Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreußens. – Hydronymia Europaea, tom specjalny I, red. W. P. Schmidt, Stuttgart: Frans Steiner Verlag. Ringe Donald 2006: From Proto-Indo-European to Proto-Germanic, Oksford: University Press. Rozwadowski Jan 1948: Studia nad nazwami wód słowiańskich, Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Schönfeld Moritz, oprac., 1911: Wörterbuch der altgermanischen Personenund Völkernamen nach der Überlieferung des klassischen Altertums bearbeitet, Heidelberg: Winter. SHU – Slovnyk hidronimiv Ukrajiny [Słownik hydronimów Ukrainy], kolegium redakcyjne A. P. Nepokupnyj, O. S. Stryžak, K. K. Cilujko, Kijów: Naukova dumka, 1979. Skok Petar 1971–1973: Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika 1–3, Zagrzeb: Jugoslavenska Akademija znanosti i umjetnosti. Sławski Franciszek 1971: Bułgarskie vъabel: ubel (o rozwoju pierwotnego nagłosowego ѧ) [Bułgarskie vъabel: ubel (o rozwoju pierwotnego nagłosowego ѧ)]. – Issledovaniya po slavianskomu iazykoznaniyu. Sbornik v chest’ shestidesiatiletiia prof. S. B. Bernsheina [Studia z językoznawstwa słowiańskiego. Zbiór artykułów ku czci prof. S. B. Bernsteina], red. E. I. Demina, È. I. Zelenina, Moskwa: Nauka, 444–449. Sławski Franciszek 1974: Słownik prasłowiański 1 (A–B), Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Ossolineum. Straipsniai / Articles 27 VÁCLAV BLAŽEK Smoczyński Wojciech 2018: Lithuanian Etymological Dictionary, red. A. Holvoet i St. Young przy współpracy W. Browne’a, Berlin, Berno, Bruksela, Nowy Jork, Oksford, Warszawa, Wiedeń: Peter Lang. Sreznevskii Izmail I. 1912: Materialy dlja slovarja drevnerusskogo jazyka po pis’mennym pamjatnikam 3, Petersburg: Tipografija Imperatorskoj Akademii nauk. Stamatоski Trajko 1973: Macedońska leksyka onomastyczna jako źródło dla języka literackiego. – Referati na makedonskite slоvista za VII меѓunaroden slavistički kongres vo Varšava, red. M. Gǜrčinov i in., Skopje: Sojuz na društvava za makedonski jazik i literatura na SRM, 75–82. Sverdrup Jakob 1929: Germański preteryt dentalny. – Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap 2, 5–96. Šul’hač Viktor P. 1998: Praslov’jans’kyj hidronimnyj fond (fragment rekonstrukciji), Kijów: Nacional’na akademija nauk Ukrajiny, Instytut ukrajins’koji movy. Toporov Vladimir N. 1975: Prusskij jazyk. Slovar’ A–D, Moskwa: Nauka. Toporov Vladimir N., Trubačev Oleg N. 1962: Lingvističeskij analiz gidronimov verhnego Podneprov’ja [Analiza lingwistyczna hydronimów górnego Dniepru], Moskva: Izdatel’stvo Akademii nauk SSSR. Trubačev Oleg N. 1968: Nazvanija rek pravoberežnoj Ukrainy [Nazwy rzek prawobrzeżnej Ukrainy], Moskva: Nauka. Udolph Jürgen 1979: Studien zu slavischen Gewässernamen und Gewässerbezeichnungen. Ein Beitrag zur Frage nach der Urheimat der Slaven. Beiheft 17, Heidelberg: Winter. Udolph Jürgen 1994: Namenkundliche Studien zum Germanenproblem, Berlin, New York: Walter de Gruyter. Untermann Jürgen 2000: Wörterbuch des Oskisch–Umbrischen, Heidelberg: Winter. Vasmer Max 1941: Die Slaven in Griechenland, Berlin: Walter de Gruyter. Vasmer Max 1953–1958: Russisches etymologisches Wörterbuch 1–3, Heidelberg: Winter. Zair Nicholas 2012: The Reflexes of the Proto-Indo-European Laryngeals in Celtic, Leiden, Boston: Brill. Zeuss Johann Kaspar 1837: Die Deutschen und die Nachbarstämme, München: Lentner. Podziękowanie: Autor chciałby wyrazić wdzięczność Haraldowi Bichlmeierowi za jego konstruktywną krytykę: miał rację we wszystkich kwestiach. Dziękuje również Johnowi D. Bengtsonowi za korektę angielszczyzny. 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Baltic *balā ‘mud, bog, marsh’ at the Indo-European Backdrop Bałtyckie *balā ‘błoto, trzęsawisko, bagno’ w kontekście języków indoeuropejskich S T R E S Z C Z E N I E W artykule omawiane są najbliższe wyrazy pokrewne bałtyckiemu terminowi *balā ‘błoto, trzęsawisko, bagno’, które traktowane są jako synonimy zachodniogermańskiego *pōla i *pali-, islandzkiego pula, celtyckiego *bōlā oraz dackiego toponimu Bălăușov. Formy te już wcześniej uznawano za wyrazy pokrewne formie bałtyckiej. W artykule wprowadza się również słowiański termin *g(b)lъ ‘źródło, zdrój; studnia’, analizowany tutaj jako *n-blъ ‘niebrudny’ = ‘czysta (woda)’. Germańskie formy nagłosowe *p wskazują na rzadkie praindoeuropejskie *b-. W artykule analizuje się, czy ten etymon mógłby być przykładem elementu -l rozszerzającego rdzeń *gʷebh- ‘trzęsawisko, bagno’ w stopniu zerowym oboczności samogłoskowej, zgodnie z ideą Aleksandra Lubotsky’ego dotyczącą progresywnej asymilacji w nagłosowej grupie spółgłoskowej, w tym przypadku *gʷbʰ- > *gʷb- > *b-. Odpowiedź brzmi „tak”, jednak warunki są tak złożone, że tradycyjna rekonstrukcja z nagłosowym *b i wydłużonym u̯ardhi derywatem w językach germańskich wydaje się wersją bardziej akceptowalną. Wpłynęło 27 czerwca 2022 r. VÁCLAV BLAŽEK Katedra Językoznawstwa i Studiów Bałtyckich Uniwersytetu Masaryka Nováka 1, CZ-60200 Brno [email protected] Straipsniai / Articles 29