Word-formation Patterns of the German and Lithuanian Nomina Loci from the Dictionary of Seven Languages (Sieben-Sprachen-Wörterbuch)

28 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII DALIUS JARMALAVIČIUS Vilnius University ORCID id: orcid.org./0000-0002-6755-6316 Dziedzina badań: słowotwórstwo synchroniczne i diachroniczne; historia bałtyckiej i germańskiej grupy języków; analiza słowotwórstwa złożeń nominalnych w dwujęzycznych słownikach rękopiśmiennych języków bałtyckich; problemy przekładu specyficznej terminologii, metodyka nauczania języka niemieckiego. DANGUOLĖ STRAIŽYTĖ Vilnius University Dziedzina badań: słowotwórstwo nominalne, analiza porównawcza Nomina Loci w językach bałtyckich i germańskich, metodyka nauczania ESP (English for Specific Purposes) oraz nauczania języka angielskiego jako obcego (EFL); teoria i praktyka przekładu; terminologia medyczna. VIRGINIJA JŪRATĖ PUKEVIČIŪTĖ Vilnius University Identyfikator ORCID: orcid.org./0000-0002-3219-2794 Dziedzina badań: zastosowanie najnowszych metod w nauczaniu języka obcego; dydaktyka języków obcych, słowotwórstwo w nauczaniu i uczeniu się języka obcego. DOI: doi.org/10.35321/all88-02 WZORCE SŁOWOTWÓRCZE NIEMIECKICH I LITEWSKICH NOMINA LOCI ZE SŁOWNIKA odpowiedników w języku litewskim. Celem artykułu jest ustalenie podobieństw i Artykuły / Articles 29 Word-formation Patterns of the German and Lithuanian Nomina Loci from the Dictionary of Seven Languages (Sieben-Sprachen-Wörterbuch) SIEBEN SPRACHEN (SIEBENSPRACHEN-WÖRTERBUCH1) Septyniakalbio žodyno (Sieben-SprachenWörterbuch) vokiečių ir lietuvių kalbų vietų pavadinimų (nomina loci) daryba ANNOTATION This article analyses place nouns (Nomina Loci) in German and their derivational zebranych z siedmiojęzycznego słownika wielojęzycznego opublikowanego w 1918 roku, differences between place nouns in German and Lithuanian. The research material was którego opracowanie i kompilację zleciły władze wojskowej jednostki administracyjnej „Oberost”. Na podstawie wybranych danych (łącznie 253 niemieckich przykładów spośród 8 000 tokenów słów) celem jest analiza tendencji słowotwórczych Nomina Loci w obu językach poprzez porównanie niemieckich rzeczowników oznaczających miejsca, odnotowanych w słowniku na początku XX wieku, z ich litewskimi odpowiednikami. Badanie Nomina Loci przedstawiono w następującej kolejności: najpierw przeanalizowano rzeczowniki oznaczające miejsca w języku niemieckim, aby ustalić, jaka część Nomina Loci składa się z rzeczowników złożonych, derywatów i słów prostych (simplicia). W kolejnym etapie analizy słowa odnotowane w źródle porównano z ich odpowiednikami w litewskiej części słownika. Celem tej części artykułu jest określenie wzorców słowotwórczych Nomina Loci w języku litewskim oraz porównanie ich z niemieckimi rzeczownikami złożonymi, derywatami i słowami prostymi. Badanie wykazało, że spośród 253 odnotowanych przykładów Nomina Loci znalezionych w niemieckiej części słownika większość stanowią słowa złożone i proste, natomiast liczba niemieckich Nomina Loci utworzonych za pomocą afiksów jest znacznie mniejsza. Niemieckie złożone rzeczowniki oznaczające miejsca są w języku litewskim przeważnie reprezentowane przez syntagmy. Niemieckie proste rzeczowniki oznaczające miejsca są tłumaczone na język litewski za pomocą simplicia, a rzadziej derywatów, podczas gdy Nomina Loci utworzone za pomocą afiksów są w większości oddawane into Lithuanian by employing derivatives or syntagmas. KEYWORDS: Nomina Loci (place nouns), word-formation, affixes, compounds, dictionary of seven languages. 1 Siedmiojęzyczny słownik: niemiecki / polski / rosyjski / białoruski / litewski / łotewski / jidysz (1918), wyd. z polecenia Naczelnego Dowódcy Wschodu, Berlin, Heidelberg: SpringerVerlag, 2014. DALIUS JARMALAVIČIUS, DANGUOLĖ STRAIŽYTĖ, VIRGINIJA JŪRATĖ PUKEVIČIŪTĖ 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII ANOTACJA Odpowiedniki nomina loci w języku litewskim. Materiał badawczy zebrano z Šiame straipsnyje aprašomi vokiečių kalbos vietų pavadinimai (Nomina Loci) ir jų darysiedmiojęzycznego słownika paralelnego, którego opracowanie zainicjowały władze wojskowej jednostki administracyjnej Oberost, a publikacja ukazała się w 1918 roku. Na podstawie wybranych danych, na które składają się 253 niemieckie nazwy miejsc spośród 8000 haseł włączonych do źródła, dąży się do przeanalizowania słowotwórstwa nomina loci w obu językach oraz porównania cech słowotwórczych niemieckich nazw miejsc odnotowanych w słowniku i litewskich odpowiedników charakterystycznych dla początku XX wieku. Przeprowadzone badanie przedstawiono w następującej kolejności: na początku omawia się niemieckie nazwy miejsc w celu ustalenia, jaką część nomina loci tego języka stanowią złożenia, derywaty i wyrazy proste. Następnie słowa odnotowane w źródle porównuje się z odpowiednikami znajdującymi się w litewskiej części słownika. W tej części artykułu dąży się do ustalenia, jaki litetuvių kalbos vietų pavadinimų darybos būdas atitinka vokiškuosius kompozitus, derivatus ir simplicijas. Iš žodyne užfiksuotų 253 vokiečių kalbos nomina loci daiktavardžių, didžiąją jų dalį sudaro dūriniai ir paprastieji žodžiai, daug mažiau rasta vietų pavadinimų, kuriems būdinga afiksacija. Niemieckim złożonym nomina loci w języku litewskim odpowiadają połączenia mos), o paprastieji vietų pavadinimai verčiami į lietuvių kalbą simplicijomis, rečiau – derivatais. Afiksiniai vokiečių kalbos nomina loci dariniai žodyne pateikiami dažniausiai lietuwyrazowe (derywaty syntagmatyczne lub połączenia wyrazowe. SŁOWA KLUCZOWE: Nomina Loci (nazwy miejsc), słowotwórstwo, afiksy, złożenia, siedmiojęzyczny słownik. INTRODUCTION During the First World War, the Kaiser’s German army occupied part of the zachodnie ziemie carskiego Imperium Rosyjskiego, na podstawie których utworzono jednostkę administracji wojskowej „Oberost” (niem. Ober Ost) (zob. Rysunek 1). Jak stwierdzono w publikacji Wydziału Prasowego Oberost Das Land Ober Ost (dalej – DLOO), decyzje i rozporządzenia administracyjne na terytorium, które rozpowszechniano ustnie lub za pośrednictwem publicznie wywieszanych plakatów, ostatecznie okazały się mało skuteczne. Dlatego po przywróceniu działalności drukarni postanowiono publikować ważne dokumenty i informacje w gazetach (DLOO 1917: 128). Początkowo uważano, że cała prasa powinna używać czcionki frakturowej stosowanej w języku niemieckim, której używano również do drukowania publikacji na Mierzei Kurońskiej. Jednak inne języki obszaru Oberost używały alfabetu łacińskiego (antykwy) oraz liter słowiańskich (cyrylicy), dlatego zainstalowano urządzenia drukarskie do publikowania tekstów w tych krojach pisma, a ich Straipsniai / Artykuły 31 Word-formation Patterns of the German and Lithuanian Nomina Loci from the Dictionary of Seven Languages (Sieben-Sprachen-Wörterbuch) przestawienie na frakturę byłoby nieopłacalne finansowo. W związku z tym postanowiono kontynuować publikowanie w starożytnej łacinie, a do języka jidysz używać liter hebrajskich (DLOO 1917: 136–137). Z powodu stanu wojennego publikacje i ogłoszenia podlegały cenzurze, co doprowadziło do utworzenia Wydziału Prasowego Oberostu (niem. Presseabteilung), składającego się z wydziałów lokalnych (niem. Pressestellen). Jednostka Tłumaczeniowa Wydziału Prasowego (niem. Übersetzungsstelle der Presseabteilung) nadzorowała gazety drukowane w językach lokalnych i przygotowywała tłumaczenia najważniejszych rozporządzeń władz Oberostu na poszczególne języki. Aby ułatwić pracę tłumaczy, opracowano wykaz niemieckich słów i ich tłumaczeń na języki łotewski, litewski, polski, jidysz, białoruski i rosyjski. Obejmował on około 8 000 słów (DLOO 1917: 147–148), na podstawie których przygotowano i wydrukowano w 1918 roku słownik siedmiojęzyczny (niem. SiebenSprachen-Wörterbuch, dalej – SSW); słownik ten posłużył jako źródło danych do wyboru materiału badawczego opisanego w niniejszym artykule. FIGURE 1. Administrative territory of Oberost (the source: Das Land Ober Ost 1917: 345) DALIUS JARMALAVIČIUS, DANGUOLĖ STRAIŽYTĖ, VIRGINIJA JŪRATĖ PUKEVIČIŪTĖ 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Jak stwierdzono we wstępie, opracowanie i publikację słownika zainicjowały władze okupowanej przez Niemcy podczas pierwszej wojny światowej Europy Wschodniej, odpowiedzialne za media oraz tłumaczenie różnych dokumentów administracyjnych na języki lokalne (SSW 1918: 5). Jednak według kompilatorów słownika ta praca leksykograficzna została wykonana bez udziału specjalistów z tej dziedziny językoznawstwa, należy więc uznać, że niewątpliwie obniża to jej wartość naukową. Jednakże, pomimo tego mankamentu, praktyczne znaczenie słownika jest bezsporne, ponieważ usprawnił on komunikację władz wojskowych z miejscową ludnością (SSW 1918: 5–6). Podstawę niemieckich odpowiedników wyrazowych stanowiły karty wyrazowe skatalogowane w sześciu językach, które dotychczas wykorzystywano do tłumaczenia różnych pism administracyjnych na języki lokalne terytoriów okupowanych. Autorzy tego słownika również napotkali pewne trudności, ponieważ w językach lokalnych nie istniały odpowiedniki niemieckich terminów z zakresu administracji, prawa ani wojskowości. W takich przypadkach tworzono nowe wyrazy zgodnie ze strukturami języków lokalnych, przypuszczalnie w konsultacji z rodzimymi użytkownikami tych języków. Dlatego ten wielojęzyczny słownik wybrano jako źródło danych badawczych ze względu na odnotowane w nim słowa potoczne i przypadki tworzenia wyrazów, co umożliwiło określenie właściwości derywacyjnych litewskich nazw miejsc używanych na początku XX wieku. Z drugiej strony badanie to można by rozszerzyć o większą liczbę języków (np. łotewski i rosyjski), co umożliwiłoby porównanie i wyodrębnienie najbardziej produktywnych typów słowotwórczych nazw miejsc w tych poszczególnych językach. Przedmiotem niniejszych badań jest tworzenie Nomina Loci (dalej – NL) w języku niemieckim i litewskim. Celem badania jest przeanalizowanie cech słowotwórczych niemieckich odpowiedników NL w języku litewskim. Aby osiągnąć cel badań, wyznaczono następujące zadania: 1) dokonać przeglądu teorii słowotwórstwa NL; 2) przeanalizować strukturę słowotwórczą NL w języku niemieckim; 3) zbadać specyfikę litewskiego słowotwórstwa NL odnotowanego w słowniku; 4) porównać i opisać wzorce słowotwórcze niemieckich NL z ich odpowiednikami w języku litewskim. The NL research results are described in the following order: first, an overview of the NL formation theory is provided; then, the peculiarities of the word formation of NL in the German and Lithuanian languages recorded in przedstawiono w słowniku, co pozwala wyróżnić dominujące typy Straipsniai / Articles 33 Word-formation Patterns of the German and Lithuanian Nomina Loci from the Dictionary of Seven Languages (Sieben-Sprachen-Wörterbuch) derywacji rzeczowników w tej kategorii. Na koniec słowotwórstwo niemieckich NL porównano z litewskimi odpowiednikami NL z litewskiej części słownika. Główne wnioski i odniesienia bibliograficzne przedstawiono na końcu artykułu. 1. PRZEGLĄD SŁOWOTWÓRSTWA RZECZOWNIKÓW MIEJSCA (NOMINA LOCI) Traditionally, there seems to be a general consensus in the academic community regarding the overall basic definition of Nomina Loci. Both Franz Rainer and Hans C. Luschützky (2013: 1302), a także Bogdan Szymanek (2015: 1328), definiują Nomina Loci przede wszystkim jako kategorię rzeczowników w obrębie systemu słowotwórczego, w szczególności jako przypadki derywacji odczasownikowej. Niemniej jednak autorzy przyznają, że kategoria rzeczowników miejsca obejmuje również rzeczowniki prymarne, złożenia i inne typy derywacji (Rainer, 1302; Szymanek 2015: 1329). Prototypical derivatives of NL tend to follow the pattern of deverbal Luschützky 2013: nominalizacja, np. lit. dirb-tuvė ‘warsztat’ (← dirbti ‘pracować’); ang. refin-ery (← do dopracowania). Typy NL odrzeczownikowe są również szeroko rozpowszechnione, np. lit. dilgėl-ynas ‘zarośla pokrzyw’ (← dilgėlė ‘pokrzywa’), klamp-ynė ‘bagno’ (← klampus, -i ‘podmokły’); ang. pigg-ery (← pig). Za główny sposób derywacji NL uważa się sufiksację; jednakże wykorzystuje się również konwersję, derywację paradygmatyczną lub kompozycję (Kastovsky 1985: 224; Szymanek 2015: 1334). W języku angielskim kategoria NL jest słabo produktywna; do tworzenia nowych rzeczowników odczasownikowych stosuje się sufiksację, konwersję i kompozycję. Sufiks -(e)ry, zapożyczony z języka francuskiego, może służyć do where the basis can be both a verb and a noun, such as e.g. Eng. boil-ery (← to boil), pigg-ery (← a pig) (Marchand 1969: 284). Other NL suffixes of relevance are as follows: -(e)(t)eria, e.g. chocolat-eria (← chocolate); -age, tworzenia derywatów odczasownikowych lub odrzeczownikowych, np. orphan-age (← orphan) (Kastovsky 1985: 223; Szymanek 2015: 1335), a także formant -dom, np. king-dom (← king), który James P. Blevins (2006: 526) classifies as the type of semi-affixes.2 As Rochelle Lieber (2004: 150) observes, 2 In the word-formation theory, semi-affixes are generally considered to be constructive elements that occupy an intermediate position between affixes and individual lexemes. However, researchers have not reached a unanimous opinion on the status of affixes, and the issue of separating them from other means of word-formation remains a point of discussion (for more detail, see Jarmalavičius 2017: 75–88; Jarmalavičius, Straižytė 2020: 123–127). DALIUS JARMALAVIČIUS, DANGUOLĖ STRAIŽYTĖ, VIRGINIJA JŪRATĖ PUKEVIČIŪTĖ 34 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII sufiks -age nie jest produktywnym afiksem służącym do tworzenia rzeczowników odczasownikowych, lecz za pomocą sufiksu -ery w języku angielskim tworzy się szereg słów należących do tej kategorii. Jednakże wśród produktywnych sufiksów angielskich Ingo Plag (2006: 541–545) nie wymienia żadnych sufiksów umożliwiających derywację rzeczowników odczasownikowych, co sugeruje, że sufiksacja jako środek derywacyjny służący do tworzenia rzeczowników odczasownikowych w języku angielskim jest mniej powszechna. Niemniej jednak występują również rzeczowniki odczasownikowe utworzone za pomocą sufiksu -ment (encampment, settlement) (Kastovsky 1985: 225). Ponadto do tworzenia rzeczowników odczasownikowych w języku angielskim można wykorzystywać konwersję, np. a stop (← to stop), a także kompozycję, np. z drugim członem shop (book-shop), house (slaughter-house) (Marchand 1969: 375). Chociaż około 60 procent niemieckich rzeczowników jest derywowanych za pomocą sufiksacji (Fleischer, Barz 1995: 84), ten sposób derywacji nie dominuje w dziedzinie rzeczowników odczasownikowych. W tworzeniu rzeczowników odczasownikowych wykorzystuje się zaledwie kilka afiksów, z których najczęstsza jest derywacja odczasownikowa lub odrzeczownikowa. Wolfgang Motsch (2004: 352) wspomina o kilku produktywnych formantach – najczęściej rzeczownikach odczasownikowych oznaczających miejsce, w którym odbywa się dana czynność (Motsch 2004: 337), np. przyrostek -(er)ei Druck-erei ‘prasa, drukarnia’ (← drucken ‘drukować’). Jednak przyrostek -erei może być również używany w języku niemieckim do tworzenia derywatów odrzeczownikowych, np. Käs-erei ‘serowarnia, sklep z serami’ (← Käse ‘ser’), -(l)erei: Först-erei ‘forestry’ (← Först-er ‘forester’), Tisch-lerei ‘carpentry’ (← Tisch-ler ‘carpenter’). A deverbal derivation of NL with the suffix -e is also possible: Kipp-e ‘garbage dump’ (← kippen ‘to tip’), Schwemm-e ‘floodbank’ (← schwemmen ‘to flood’) (Fleischer, Barz 1995: 146; Motsch 2004: 353). Ponadto występuje tylko kilka słów utworzonych za pomocą innych afiksów: przyrostków -icht, -nis, -ung, -t oraz przedrostka ur-, np. Dick-icht ‘gąszcz’ (← dicht ‘gęsty’), Gefäng-nis ‘więzienie’ (← gefangen forma imiesłowu czasu ‘caught’), Ansiedl-ung ‘settlement’ (← ansiedeln ‘to settle’), Buch-t ‘bay’ (← biegen przeszłego od ‘zginać’), Ur-wald ‘dżungla’ (← Wald ‘las, bór’) (Fleischer, Barz 1995: 35, 163, 166, 176, 203; Motsch 2004: 353). Znaczna część niemieckich składników związku złożonego; jednakże nouns are formed by compounding. Any part of speech can become the first związki determinatywne odpowiadające typowi słowotwórczemu N + N3 są wysoce produktywne (Fleischer, Barz 1995: 84). Chociaż autorom niniejszego artykułu nie udało się znaleźć żadnych szczegółowych badań dotyczących złożeń NL w języku niemieckim, wspomniane wyżej fakty sugerują, że metoda ta jest częstsza niż afiksacja, co pokazuje analiza słowotwórstwa NL. Podobnie jak w przypadku innych rzeczowników, pierwszymi elementami złożeń NL mogą być przymiotniki, np. Flach-küste ‘płaskie wybrzeże’, 3 W dwujęzycznych słownikach języków bałtyckich niemieckie złożenia typu N + N stanowią 78,9–83,2 procent, V + N 9,4–12,6 procent, A + N 5,2–6,9 procent, a rzeczowniki złożone, których pierwszy człon należy do innych części mowy, stanowią 1,3–3,2 procent (Stundžia, czasowniki, np. Koch-ecke ‘aneks kuchenny’, Treib-haus ‘szklarnia’ (Motsch 2004: 353) lub Gemeinde-wald ‘las Jarmalavičius 2019: 64, 301, 319). Straipsniai / Articles 35 Word-formation Patterns of the German and Lithuanian Nomina Loci from the Dictionary of Seven Languages (Sieben-Sprachen-Wörterbuch) gminny’). Taki wzorzec jest szczególnie powszechny wśród NL, których drugi człon wskazuje prepositions, e.g. Vor-garten ‘front yard’, but also a large group of NL consists of both noun elements, e.g. Schuß-feld ‘field of fire’, Unglücks-stelle ‘accident site’ lokalizację, np. Stelle ‘miejsce’, Wald ‘las’, Feld ‘pole’ itd. In Lithuanian, NL is a relatively new category of nouns formed from nomina collectiva (Ambrazas 2000: 63, 207) and characterised by average productivity. Większość tych słów tworzy się za pomocą przyrostków. Najbardziej produktywne afiksy służące do tworzenia NL są następujące: lit. -ynas, np. berž-ynas ‘brzezina’ (← beržas ‘brzoza’), -ynė, np. dyk-ynė ‘pustkowie’ (← dykas, -a ‘pusty’), -inė, np. malk-inė ‘drewutnia’ (← malka ‘drewno’), -ykla, np. mok-ykla ‘szkoła’ (← mokyti ‘uczyć’), -idė, np. kiaul-idė ‘chlew’ (← kiaulė ‘świnia’), -uma, np. saus-uma ‘suchy ląd’ (← sausas, -a ‘suchy’) oraz kilka innych, przy czym trzy pierwsze formanty są najbardziej produktywne. Według Gramatyki współczesnego języka litewskiego (Dabartinės lietuvių kalbos gramatika (dalej – DLKG) 1997) mniej produktywne przyrostki to: -uva, np. žvalg-uva „miejsce zwiadu” (← žvalgyti „zwiadować”), -lis, np. sandė-lis „magazyn” (← sudėti, -jo „przechowywać”), -einė, np. buv-einė „miejsce zamieszkania” (← būti, -vo „być”), -imys (-imis), np. paplūd-imys „plaża” (← paplūsti, -do „wylewać się”), -vė, np. kal-vė „kuźnia” (← kalti, -ė „wybijać monety”) oraz -udė, np. al-usuch, np. lit. prieplauk-a dė ‘beerhouse’ (← alus ‘beer’), which are responsible for producing only a few words (Ambrazas 2000: 63). Taking into account the word-formation of NL, derivational inflections, „dok” (← priplaukti, -ė „dobijać do brzegu”), występują rzadko (Ulvydas 1965: 396). Według Gramatyki współczesnego języka litewskiego (DLKG 1997: 137) rzeczowniki lokalizacyjne są reprezentowane przez derywaty z zakończeniami -a, -is, -ė i -as, np. perėj-a „przejście” (← pereiti, -jo „przechodzić”), guol-is „legowisko” (← gulėti, -jo „leżeć”), plyn-ė „pustkowie” (← plynas „nag i”), nuotak-as „odpływ” (← nutekėti, -jo „odprowadzać”). Innym sposobem słowotwórstwa kategorii rzeczowników lokalizacyjnych opisanym w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (DLKG 1997: 145) jest prefiksacja. Prefiks paprzedstawiany jest jako najbardziej produktywny prefiks słowotwórczy, np. pa-kalnė „stok” (← kalnas „wzgórze”), pa-kelė „pobocze” (← kelias „droga”). Gramatyka współczesnego języka litewskiego (DLKG 1997: 145–147) podaje również takie formanty tego prefiksu, jak už-, np. už-stalė „miejsce za stołem” (← stalas „stół”), ant-, np. ant-kapis „nagrobek” (← kapas „grób”), prie-, np. prie-pirtis „przedsionek sauny” (← pirtis „sauna”), į-, np. į-kalnė „podejście” (← kalnas „wzgórze”), apy-, np. apy-kaklė „kołnierz” (← kaklas „szyja”), po-, np. po-žemis „lochy” (← žemė „ziemia, grunt”), prieš-, np. prieš-kambaris „przedpokój” (← kambarys „pokój”). DALIUS JARMALAVIČIUS, DANGUOLĖ STRAIŽYTĖ, VIRGINIJA JŪRATĖ PUKEVIČIŪTĖ 36 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII W przeciwieństwie do języków germańskich, takich jak angielski i niemiecki, litewski nie obfituje w złożenia nominalne, ponieważ według Gramatyki współczesnego języka litewskiego (DLKG 1997: 151) rzeczowniki złożone stanowią jedynie około 5 procent wszystkich słów zarejestrowanych w słowniku, a ich dominującym wzorcem jest konstrukcja z drugim członem rzeczownikowym. Najbardziej produktywne są wyrazy typu N + N, podczas gdy rzeczowniki złożone o innych strukturach występują rzadziej (Stundžia, Jarmalavičius 2019: 26–28). Z powodu braku wystarczających danych i badań trudno określić, w jakim stopniu NL są reprezentowane przez derywację kompozycyjną w języku litewskim, jednak zważywszy na stosunkowo niewielką liczbę rzeczowników złożonych, zakłada się, że NL wyrażanych za pomocą złożeń będzie znacznie mniej niż tych utworzonych przez afiksację. Podsumowując, można stwierdzić, że afiksacja nie jest częstym sposobem tworzenia NL w języku angielskim i niemieckim; z pewnością nie występuje tak często jak kompozycja, która jest ogólnie produktywnym sposobem słowotwórstwa denominalnego w języku niemieckim. W tworzeniu NL w języku litewskim dominuje sufiksacja, natomiast prefiksy i fleksja słowotwórcza są wykorzystywane znacznie rzadziej. Jednak z powodu braku bardziej pogłębionych badań nadal trudno z jakąkolwiek precyzją określić udział kompozycji w litewskim słowotwórstwie NL. 2. SŁOWOTWÓRSTWO RZECZOWNIKÓW MIEJSCA (NOMINA LOCI) W NIEMIECKIEJ CZĘŚCI SŁOWNIKA Niniejsza część artykułu opisuje NL w niemieckiej części słownika, obejmującą 253 odnotowane przykłady, ze szczególnym uwzględnieniem ich formacji i struktury derywacyjnej. Należy zauważyć, że podczas gromadzenia tych przykładów napotkano pewne trudności w odróżnieniu NL od innych kategorii rzeczowników. Jak zauważa Vincas Urbutis (2009: 194), nie istnieją ścisłe granice pozwalające odróżnić poszczególne kategorie, dlatego przy braku szerszego kontekstu trudno ustalić, czy na przykład Brücke ‘most’, Bohrturm ‘wieża wiertnicza (naftowa)’, Abweg ‘błędna droga’, Eisenbahn ‘kolej, linia kolejowa’, Feldbefestigung ‘umocnienie polowe’, Treppe ‘schody’ należy uznać za NL czy za inne reprezentacje kategorii rzeczowników oznaczających budynki lub narzędzia. Z tego powodu podobne wyrazy pozostają poza zakresem analizy derywacyjnej. Ponadto z badania wykluczono również rzeczowniki, takie jak Anwaltskammer ‘Izba Adwokacka’, Behörde ‘agencja, urząd, organ administracji państwowej’, Fakultät ‘wydział’, Generalstab ‘Sztab Generalny’, Sparkasse ‘kasa oszczędnościowa’ itd., ponieważ nie Straipsniai / Articles 43 Word-formation Patterns of the German and Lithuanian Nomina Loci from the Dictionary of Seven Languages (Sieben-Sprachen-Wörterbuch) Ogólnie rzecz biorąc, derywacja (zwłaszcza sufiksacja) jest produktywnym sposobem tworzenia rzeczowników niemieckich, jednak wybór prefiksów i sufiksów w formowaniu NL jest dość ograniczony. Dużą grupę niemieckich rzeczowników tworzą wyrazy powstałe w wyniku kompozycji, która jest szczególnie produktywnym typem formacji N + N. Chociaż brakuje pogłębionych badań nad niemieckimi rzeczownikami miejsc, analiza materiału źródłowego sugeruje, że złożenie jest dość istotnym sposobem tworzenia NL w języku niemieckim. W języku litewskim kategorię NL można scharakteryzować jako charakteryzującą się średnią produktywnością, a większość takich wyrazów tworzy się za pomocą afiksacji. 2. Badanie niemieckiej części słownika wykazało, że: 2.1. Ponad 50 procent wszystkich NL odnotowanych w słowniku stanowią wyrazy złożone, co potwierdziło tezę, że złożenie jest produktywnym sposobem tworzenia NL w języku niemieckim. Większość tych wyrazów można scharakteryzować tym, że oba ich składniki są rzeczownikami. Zidentyfikowano znacznie mniej złożonych NL odpowiadających typowi V + N; ponadto złożenia, których pierwszy składnik należy do innych części mowy (przymiotników, przyimków i zaimków), są bardzo rzadkie. 2.2. Znaczną część analizowanego słownictwa stanowią NL, które są prostymi jednostkami leksykalnymi, tj. słowami niemotywowanymi, stanowią około 35 procent NL występujących w słowniku. 2.3. Niemieckich NL utworzonych za pomocą afiksacji nie ma tak wiele – łącznie 14,2 procent. Analiza badanych słów wykazała, że niektóre afiksy (np. -ung, -e, -stätte/-statt, -werk, -erei, Haupt-) są używane częściej, podczas gdy inne (-icht, -nis, -ei, Ob-) znaleziono tylko raz. Fakt ten sugeruje, że afiksacja nie jest powszechnym sposobem tworzenia NL w języku niemieckim. 3. Po przeanalizowaniu litewskich odpowiedników NL z niemieckiej części słownika zauważono, że: 3.1. Niemieckie złożone NL są bardzo często reprezentowane przez syntagmy lub derywaty, a rzadziej ich odpowiednikami w języku litewskim są proste słowa i złożenia. 3.2. Proste niemieckie słowa NL są zazwyczaj tłumaczone na język litewski za pomocą simpliciów, przy czym afiksacja również jest stosowana dość często; lub gdy przedstawiono kilka wariantów tłumaczenia, te dwie metody mogą być stosowane równolegle. 3.3. Niemieckie derywaty NL są w języku litewskim reprezentowane głównie przez sufiksy, prefiksy lub derywaty paradygmatyczne, a rzadziej przez syntagmy. DALIUS JARMALAVIČIUS, DANGUOLĖ STRAIŽYTĖ, VIRGINIJA JŪRATĖ PUKEVIČIŪTĖ 44 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII ABBREVIATIONS A + N adjective + noun ang. język angielski lit. język litewski N + N rzeczownik + rzeczownik NL nomina loci (= rzeczowniki miejsca, rzeczowniki lokalizacyjne) P + N przyimek + rzeczownik w l. mn. mnogiej Pr + N pronoun + noun V + N verb + noun REFERENCES Ambrazas Saulius 2000: Daiktavardžių darybos raida 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Blevins James P. 2006: English Inflection and Derivation. – The Handbook of English Linguistics, eds. B. Aarts, A. McMahon, Malden: Blackwell Publishing, 507–536. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, 3-iasis patais. leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1997. DLOO – Das Land Ober Ost. Deutsche Arbeit in den Verwaltungsgebieten Kurland, Litauen und Bialystok=Grodno, herausg. im Auftrag des Oberbefehlshabers Ost, bearbeitet von der Presseabteilung Ober Ost, Stuttgart, Berlin: Deutsche Verlags=Anstalt, 1917. Fleischer Wolfgang, Barz Irmhild 1995: Wortbildung der deutschen Gegenwartssprache, Tübingen: Max Niemeyer Verlag. Jarmalavičius Dalius 2017: Dėl žodžių darybos teorijoje vartojamų terminų ir darybinių elementų klasifikacijos. – Acta Linguistica Lithuanica 76, 75–88. Jarmalavičius Dalius, Straižytė Danguolė 2020: Disputable aspects of the historical development of constituents in German compounds. – Educational, linguistic and media discourses, eds. R. Kriaučiūnienė, Cambridge: Cambridge Scholars Publishing, 118–131. Kastovsky Dieter 1985: Deverbal nouns in Old and Modern English: from stemformation to word-formation. – Historical Semantics, Historical Word-Formation, eds. J. Fisiak, Berlin, New York, Amsterdam: De Gruyter Mouton, 221–261. Lieber Rochelle 2004: Morphology and Lexical Semantics, Cambridge: Cambridge University Press. Straipsniai / Articles 45 Word-formation Patterns of the German and Lithuanian Nomina Loci from the Dictionary of Seven Languages (Sieben-Sprachen-Wörterbuch) Marchand Hans 1969: The Categories and Types of Present-Day English Word Formation. A Synchronic-Diachronic Approach, 2nd edition, München: Verlag C.H. Beck. Motsch Wolfgang 2004: Deutsche Wortbildung in Grundzügen, Berlin, New York, Amsterdam: De Gruyter Mouton. Plag Ingo 2006: Productivity. – The Handbook of English Linguistics, eds. B. Aarts, A. McMahon, Malden: Blackwell Publishing, 537–557. Rainer Franz, Luschützky Hans C. 2013: Instrument and place nouns: A typological and diachronic perspective. – Linguistics 51(6), Berlin, New York, Amsterdam: De Gruyter Mouton, 1301–1359. SSW – Sieben-Sprachen-Wörterbuch: Deutsch / Polnisch / Russisch / Weißruthenisch / Litauisch / Lettisch / Jiddisch (1918), herausg. im Auftrag des Oberbefehlshabers Ost, Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag, 2014. Stundžia Bonifacas, Jarmalavičius Dalius 2019: Daiktavardžių dūryba vokiškuose XVII–XVIII a. baltų kalbų žodynuose, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Szymanek Bogdan 2015: Place nouns. – Word-Formation. An International Handbook of the Languages of Europe (Handbücher zur Sprachund Kommunikationswissenschaft/ Handbooks of Linguistics and Communication Science 40(2)), eds. P. O. Müller, I. Ohnheiser, S. Olsen, F. Rainer, Berlin, New York, Amsterdam: De Gruyter Mouton, 1327–1339. Urbutis Vincas 2009: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Septyniakalbio žodyno (Sieben-SprachenWörterbuch) vokiečių ir lietuvių kalbų vietų pavadinimų (Nomina Loci) daryba SANTRAUKA Šiame straipsnyje aprašomi 1918 metais išleisto septyniakalbio žodyno vokiečių kalbos vietų pavadinimai ir jų lietuviški atitikmenys. Kaip parodė atliktas tyrimas, daugau nei pusė visų šaltinyje užfiksuotų vokiečių kalbos Nomina Loci yra dūriniai, kiek mažiau jų sudaro paprastieji žodžiai. Vokiečių kalbos vietų pavadinimų, pasidarytų afiksacijos būdu, tėra 14,2 proc. DALIUS JARMALAVIČIUS, DANGUOLĖ STRAIŽYTĖ, VIRGINIJA JŪRATĖ PUKEVIČIŪTĖ 46 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Analizując litewskie odpowiedniki niemieckiej części słownika NL, zauważono, że niemieckie złożone nazwy miejsc bardzo często oddawane są za pomocą syntagm lub stosuje się derywację, natomiast rzadziej odpowiednikami złożeń są wyrazy proste i złożenia. Niemieckie nomina loci proste skłania się tłumaczyć na język litewski za pomocą simplicjów, często stosuje się również afiksację albo, gdy wyraz ma kilka wariantów tłumaczeniowych, proste, derywacyjnie niemotywowane rzeczowniki i derywaty od nazw używane są obocznie. Niemieckim derywatom nazw miejsc w języku litewskim najczęściej odpowiadają derywaty sufiksalne, prefiksalne lub fleksyjne, rzadziej – połączenia wyrazowe (syntagma). Złożono 28 października 2022 r. DALIUS JARMALAVIČIUS Vilnius University Faculty of Philology, Institute for the Languages and Cultures of the Baltic Universiteto g. 5, LT-01131 Vilnius, Lietuva dalius.jarmala[email protected]u.lt DANGUOLĖ STRAIŽYTĖ Vilnius University Wydział Filologiczny, Instytut Języków Obcych Universiteto g. 5, LT-01131 Wilno, Litwa danguole.straizyt[email protected] VIRGINIJA JŪRATĖ PUKEVIČIŪTĖ Vilnius University Wydział Filologiczny, Instytut Języków i Kultur Bałtyckich Universiteto g. 5, LT-01131 Wilno, Litwa virginija.pukeviciut[email protected]