Justyna B. Walkowiak. Litewskie nazwiska polaków. Słownik etymologiczno-frekwencyjny

Recenzijos / Reviews 303 CHRISTIANE SCHILLER Uniwersytet Humboldtów w Berlinie Uniwersytet Techniczny w Darmstadt ORCID id: orcid.org/0009-0004-5792-7680 Dyscypliny badań naukowych: onomastyka bałtycka, w szczególności prusko-litewska, niemiecko-bałtyckie związki językowe, literackie i kulturowe, język kuroński z Mierzei Kurońskiej. DOI: doi.org/10.35321/all89-14 Justyna B. Walkowiak LITEWSKIE NAZWISKA POLAKÓW. SŁOWNIK ETYMOLOGICZNOFREKWENCYJNY Poznań: Wydział Neofilologii UAM w Poznaniu, 2019, 401 S. ISBN 978-83-954144-1-1 Omówiony tutaj leksykon nazwisk Justyny B. Walkowiak, opublikowany już w 2019 roku i określony jako słownik, stanowi jak dotąd najpełniejsze zestawienie nazwisk (dalej: nazw.) o udowodnionej lub przypuszczalnej proweniencji litewskiej we współczesnej Polsce. Jej praca nawiązuje do odpowiednich prac Wojciecha Smoczyńskiego (1982, 2002) oraz do prac Zigmasa Zinkevičiusa (2010, 2011), odnoszących się wyłącznie do bezpośrednich litewsko-polskich obszarów kontaktów w regionach wokół Suwałk i Augustowa oraz w granicach historycznego województwa białostockiego, jednak znacznie przewyższa je swoim zakresem. W nazwiskach litewskiego pochodzenia we współczesnej Polsce, uwzględnionych przez autorkę w jej słowniku, odzwierciedlają się różnorodne historyczne relacje i wzajemne oddziaływania Polaków i Litwinów. Do najstarszej warstwy nazw należą spolonizowane formy litewskich dwutematycznych imion osobowych, które dzięki potomkom litewskich rodzin szlacheckich są szeroko rozpowszechnione we współczesnej Polsce (np. Radziwił). W tym kontekście należy również wymienić Jagiełłę, który dzięki swojemu nosicielowi imienia, CHRISTIANE SCHILLER 304 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX litewskiemu wielkiemu księciu Jagielle (Jogaili), jako królowi na polskim tronie, stał się popularny w Polsce również jako imię osobowe. Powstałe od niego nazwisko Jagiełła było historycznie rozpowszechnione zwłaszcza w okolicach Krakowa. Na samej Litwie litewskojęzyczna administracja polonizowała litewskie nazwiska rodowe, a później lituanizowała polskie nazwiska rodowe. Nosiciele nazwisk rodowych z obu warstw nazewniczych trafili zwłaszcza po 2. wojnie światowej na obszar dzisiejszej Polski. Szczególne skupisko litewskich nazwisk rodowych na terenach zeigt das Gebiet autochthoner litauischer Siedlung im heutigen Polen in der Grenzregion zu Litauen in den Regionen um Suwałki und Augustów. In den seit należących do Polski po 2. wojnie światowej, na obszarze byłych Prus Wschodnich, zachowało silnie zgermanizowane nazwiska rodowe pochodzenia prusko-litewskiego, które częściowo zostały spolonizowane. W słowniku należy zatem oczekiwać nazwisk rodowych o etymologii litewskiej bądź w zlituanizowanej formie, wywodzących się z bardzo różnorodnej genezy. Nie wspominając jednak o tym w tytule, autorka uwzględnia w swoim słowniku ponadto nazwiska rodowe pochodzenia łotewskiego i staropruskiego, a także polskie i niemieckie nazwiska rodowe, które wywodzą się od nazw miejscowości pochodzenia litewskiego lub staropruskiego. W tym sensie tytuł dzieła trafniej brzmiałby Bałtyckie Nazwiska Polaków względnie Nazwiska pochodzenia bałtyckiego w Polsce muszą brzmieć. To zestawienie warstw nazwisk rodowych uwzględnionych przez autorkę pozwala oczekiwać niezwykle heterogenicznego materiału onimicznego. Bazę danych słownika stanowi wydane na płycie CD drugie wydanie Słownik nazwisk używanych w Polsce na początku XXI wieku Kazimierza Rymuta, zawierające dane o częstości nazwisk rodowych występujących w Polsce, zestawione według powiatów na podstawie spisu ludności z 2002 roku. Z tego ogromnego korpusu, obejmującego ponad 13000 stron, autorka na podstawie kryteriów formalnych i semantycznych wybiera do prezentacji w swoim leksykonie nazwisk nazwiska rodowe rzekomo pochodzenia bałtyckiego. Jej postępowanie przypomina postępowanie Zinkevičiusa (2010, 2011), który opiera się jednak na danych z książek telefonicznych, z tą różnicą, że korpus Walkowiak jest nieporównanie większy, a występowanie rozpatrywanych nazwisk rodowych nie jest geograficznie ograniczone do historycznych litewsko-polskich obszarów kontaktowych w Polsce. Takie podejście jest najwyraźniej pozbawione alternatywy, jeśli nazwiska rodowe litewskiego pochodzenia mają zostać ujęte w całości, a nie ograniczone do nazwisk rodowych o jednoznacznych cechach morfologicznych lub graficznych wskazujących na język litewski. Niesie ono jednak, jak jeszcze zostanie pokazane, duże ryzyko pomyłki w kwestii bałtyckiego pochodzenia nazwisk rodowych. Autorka oferuje, jak wskazuje podtytuł, etymologiczny słownik odpowiednich nazwisk rodowych, z podaniem częstości ich Justyna B. Walkowiak. Litewskie nazwiska Polaków. Słownik etymologiczno-frekwencyjny Recenzje / Reviews 305 występowania we współczesnej Polsce. Autorka we wstępie nie omawia zasad graficznej i fonetycznej polonizacji litewskich nazw własnych. Nie są one również poruszane w poszczególnych artykułach. Użytkownicy słownika powinni je znać, jeśli chcą weryfikować etymologie przedstawione przez autorkę. Słownik poprzedza lista litewskich członów nazw oraz ich znaczeń. Nazwy rodowe są w słowniku prezentowane jako hasła główne i odsyłaczowe. same każdorazowo tworzą hasło główne, do którego odsyłają warianty pisowni, niekiedy również za Die dem vermeintlich litauischen FamN nächststehende Variante oder dieser pomocą dłuższych łańcuchów. Poniżej podawane są informacje o przypuszczalnej litewskiej (bałtyckiej) formie wyjściowej nazwiska rodowego, której następnie przyporządkowuje się podstawę onimiczną bądź jeden lub kilka litewskich, staropruskich lub łotewskich etymonów. Informacji dotyczących słowotwórstwa (np. form zdrobniałych z -elis/-ėlis lub form patronimicznych z -aitis) autorka często nie podaje. Na zakończenie każdego artykułu następuje informacja o częstości występowania nazwiska rodowego w Polsce, a także o częstości w rozbiciu na powiaty, którą autorka przejęła z Rymut (2005). W tym miejscu użytkownik z pewnością żałuje, że ma do dyspozycji wersję drukowaną i nie może ad hoc sprawdzić rozpowszechnienia nazwisk rodowych. Jest to jednak bezproblemowo możliwe za pomocą programu kartograficznego zamieszczonego na stronie Nazwiska polskie. Rozkład występowania nazwisk w powiatach (dostęp: http://nlp.actaforte. pl:8080/Nomina/Ndistr?nazwisko=), który również korzysta z danych spisu ludności w Polsce z 2002 roku. Oprócz nazwisk rodowych o wyraźnej etymologii litewskiej (bałtyckiej) i przejrzystych formach słowotwórczych, takich jak np. Burba (s. 72), Gintowt (s. 124) lub Kalwajtys (s. 159), które w swojej litewskiej formie są również rozpowszechnione na Litwie, szczególnym dążeniem autorki jest uchwycenie ukrytych, dotychczas nieuwzględnianych w innych leksykonach nazwisk rodowych pochodzenia litewskiego wzgl. bałtyckiego. Zbyt pochopnie jednak, na podstawie podobieństwa fonetycznego między FamN a litewskim apelatywem lub litewskim onimem, daje się skłonić do rozważenia litewskiego pochodzenia, nie sprawdzając konsekwentnie, czy dany FamN jest w ogóle rozpowszechniony na Litwie, czy wyprowadzenie to jest wiarygodne w przypadku FamN oraz czy polski lub spolonizowany FamN jest rozpowszechniony na obszarach, na których udokumentowano autochtoniczne osadnictwo litewskie lub prawdopodobna jest imigracja. Dotyczy to między innymi haseł Bałanda (s. 45), Diews (s. 91), Dulka (s. 100), Nawra (s. 235),1 Wojnar (s. 366), by wymienić tylko kilka. Również FamN z 1 Por. np. rozmieszczenie nazwisk Diews, Dulka i Nawra w 1890 r. Dostęp: https://nvk.genealogy. net/map/1890:Dulka,1890:Nawra,1890:Diews. CHRISTIANE SCHILLER 306 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX końcówką -as nie powinny być automatycznie klasyfikowane jako litewskie (w procesie polonizacji litewskich FamN końcówka ta z reguły odpada), co dotyczy między innymi FamN Adamas (s. 27), Babilas (s. 40), Kieras (s. 168), Tarnas (s. 327), Warpas (s. 350), dla których również należy poszukiwać interpretacji pozabałtyckiej. Wybór FamN o rzekomym pochodzeniu bałtyckim na podstawie cech formalnych i semantycznych, jak już wyżej zasygnalizowano, ma swoje pułapki. W tym miejscu należy zwrócić szczególną uwagę na frekwencję FamN. FamN, która zresztą również nie mit weniger als 5 Vorkommen im Korpus verzeichnet sind, sollten die Verf.in zur Vorsicht mahnen, insbesondere dann, wenn der FamN nicht zu deuten ist występuje na Litwie. Dotyczy to np. formy Detrait, por. „DETRAIT – por. hipotetyczną formę *Detraitis26, Detreit27. Odrzucenie końcówki charakterystyczne dla ML. LPŽ nie odnotowuje” (s. 91). Jako źródło litewskiej formy Detraitis podaje się rzekomą Anne Detraitis, wskazaną w spisie ludności USA z 1940 roku, gdzie formę nazwiska można jednak z łatwością wyjaśnić jako błędnie zapisane Petraitis. Jako źródło formy Detreit przytacza się Jacoba Detreita, który w 1681 roku! miał mieszkać w Niemczech. Wystarczy jednak rzut oka na stronę https://forebears.io, aby stwierdzić, że nazwisko Detrait ma swoje pochodzenie we Francji lub Belgii, gdzie odnotowano odpowiednio 615 i 171 wystąpień tego nazwiska2. Jest to zatem najwyraźniej francuskie nazwisko, którego nosicielka najwyraźniej dopiero od niedawna mieszka w Polsce. Można by przytoczyć dalsze przykłady, takie jak Baradat3, Barat4, Barbat5 (s. 48) i inne. Najwyraźniej uwzględniony korpus zawiera również nazwiska zapisane błędnie, które w takiej postaci nie istnieją (por. Cigua, s. 78, zamiast Ciguła; Narwot, s. 234, zamiast Nawrot; Otrowski, s. 242, zamiast Ostrowski, i in.), a które autorka powinna była wcześniej odsortować. Równie podejrzane powinny być dla autorki jednak także często występujące nazwiska, które – jak Wojnar (37786, s. 366), Dziewulski (2414, s. 104, na temat nazwiska zob. poniżej) czy Darul (957, s. 87, na temat nazwiska zob. poniżej) – nie występują na Litwie albo których występowanie na Litwie i w Polsce w wyraźnym 2 Źródło: dostęp: https://forebears.io/x/de/surnames/detrait. Podane w serwisie Forebears liczby stanowią jedynie wartości przybliżone. Udzielają one jednak wiarygodnej informacji, czy i w jakim przybliżeniu dane nazwisko jest rozpowszechnione w danym kraju. 3 Baradat: 1097 wystąpień we Francji (dostęp: https://forebears.io/x/de/surnames/baradat). 4 Barat: 106.786 wystąpień w Kazachstanie, 24.662 w Afganistanie, 13.066 w Indiach, 4.720 we Francji oraz dalsze wystąpienia w innych krajach (dostęp: https://forebears.io/de/surnames/ barat). 5 Barbat: 1330 wystąpień we Francji, 742 w Rumunii (dostęp: https://forebears.io/de/ surnames/barbat). 6 Dane bezpośrednio po FamN odnoszą się do częstotliwości FamN w korpusie. Justyna B. Walkowiak. Litewskie nazwiska Polaków. Słownik etymologiczno-frekwencyjny Recenzijos / Recenzje 307 pozostawać w dysproporcji. Nazwisko Wojnar jest rozpowszechnione szczególnie w południowej Polsce,7 co przemawia przeciwko jego litewskiemu pochodzeniu. Autorka jest w pełni świadoma znaczenia geograficznego rozmieszczenia FamN dla oceny ich litewskiego (bałtyckiego) pochodzenia, jak podkreśla na s. 17 i n., jednakże być może nie sprawdziła konsekwentnie ich rozpowszechnienia albo nie wyciągnęła z niego (np. z silnej koncentracji w południowej Polsce, która w ten sposób nigdy nie mogła powstać wskutek imigracji) koniecznych wniosków. Obecność form litewskich, jak w przypadku Darul8 vs. Darulis (s. 87), w żadnym razie nie powinna jednak skłaniać do włączania do leksykonu nazwisk także polskiej lub wschodniosłowiańskiej formy wyjściowej (por. również Fursa, s. 110). Nawet jeśli Walkowiak przyznaje, że proponowane przez nią etymologie mają niekiedy charakter hipotetyczny, co ze względu na liczbę przedstawionych nazwisk jest więcej niż zrozumiałe, to jednak staranna i poprawna etymologizacja oraz uwzględnienie zasad słowotwórstwa litewskiego mogłyby zapobiec wielu oczywistym błędom. Szczególnie jaskrawym przykładem pod tym względem jest próba interpretacji nazwiska Bałdyga (s. 45), dla którego polskie słowniki podają przekonujące polskie wyjaśnienie.9 BAŁDYGA – por. n. rz. Bauda (niem. Baude, także Bauda, Bawde) < prus. ap. baudīntun ‘budzić’, lit. baubti ‘wrzeszczeć, krzyczeć, ryczeć’. Por. też Bełdycki. GG Bałdyga/Buldyga, pow. Wąsosz grajewski 1705, Bałdyga Suwałki 1725, Bełdygowna Miastkowo pow. łomżyński 1743. GenWiki Bauda, Baude, Bawde (rzeka). […] Tylko laicy lingwistyczni mogą wiązać staropruskie baudīntun (które zresztą nie jest wymienione ani w PKEŽ, ani w PJa10 i najwyraźniej nie jest poświadczone) z lit. baũbti. Autorka powołuje się tutaj na GenWiki jako źródło; dokładniej chodzi o stronę https://wiki.genealogy.net/Baude_(Fluss). Podano tam (nieporadną) próbę wyjaśnienia nazwy rzeki Baude, wywodząc ją od „pruskiego ‘baudint’ = budzić” względnie „pruskiego-nadrawskiego ‘baubti’ = ryczeć”. Ani położenie rzeki Baudy nie pasuje do 7 Zob. Nazwiska polskie Rozkład występowania nazwisk w powiatach http://nlp.actaforte.pl:8080/ Nomina/Ndistr?nazwisko=Wojnar. 8 Por. Nazwiska w Polsce: Dar-ul, skrócenie od starop. imion dwuczłonowych z -dar w drugiej części, takich jak Bogudar, Bożydar, NAp (Zugang: https://nazwiska.ijp.pan.pl/haslo/show/id/6826). 9 Nazwiska w Polsce: Bałdyga, od ap. bałdyga ‘duży, niezgrabny kij’; przenośnie ‘niezgrabiasz, drągal’ SGP, SW (Zugang: https://nazwiska.ijp.pan.pl/haslo/show/id/1270). 10 Żadne z obu standardowych dzieł dotyczących języka staropruskiego nie zostało przytoczone w wykazie literatury. CHRISTIANE SCHILLER 308 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Nie wyjaśniono ani zasięgu występowania nazwiska Bałdyga, ani znaczenia sufiksu -(y)ga w tym przypadku. Jeśli należałoby rozważyć interpretację bałtycką, znacznie bliższe byłoby powiązanie z lit. bélsti, báldyti ‘stukać, pukać’. Trudności sprawia autorce również interpretacja nazwisk rodowych pochodzenia prusko-litewskiego, ponieważ przy etymologizacji należy uwzględnić zachodzące w języku niemieckim adaptacje fonetyczne i graficzne. Tak więc np. w przypadku Dirschuweit (s. 92) należy uwzględnić, że leżąca u podstaw niemieckiej formy nazwiska forma litewska mogła obok podanej przez nią formy *Diršuvaitis brzmieć także *Diržuvaitis lub *Diržiuvaitis. Język niemiecki, poza wyrazami obcego pochodzenia, nie zna /ʒ/ i zastępuje je przez /ſ/, nie zna też spółgłosek palatalnych. O tyle Dirschuweit nie wywodzi się, jak czyni to autorka z mhd. „türs(e)” (jako źródło podaje Kohlheim/Kohlheim 2005: 192, chociaż wymieniono tam jedynie Dirscherl, a nie przywoływane przez nią Dirsch i Dirschuweit), lecz z lit. dižius ‘wytwórca rzemieni, rymarz’, derywatu z przyrostkiem -ius, służącym do tworzenia nazw zawodów, od lit. dižas ‘pas, rzemień’.11 W innym miejscu, jak np. przy FamN Steguweit (s. 300), nie próbuje podać etymologii, chociaż została ona już wskazana u Christiane Schiller (2008: 55), którą wprawdzie wymienia w bibliografii, lecz najwyraźniej z niej nie skorzystała. W ogóle autorka w niewielkim stopniu uwzględnia litewskie zasady słowotwórcze przy interpretacji FamN. Ponieważ np. derywaty utworzone za pomocą wariantu przyrostka -iuvaitis zakładają jako podstawę słowotwórczą formę na -ius, w przypadku FamN Kailoweit (s. 157) nie można rozważać wywodzenia od Keilis, który autorka uznaje za zapożyczenie z niem. „Keil”, tym bardziej że w kalius istnieje odpowiedni litewski etymon. W związku z tym pierwsza interpretacja nie jest potrzebna.чursday? An anderer Stelle, wie z. B. beim FamN Steguweit (S. 300), versucht sie keine Etymologie, obwohl diese bereits in Christiane Schiller (2008: 55) angegeben ist, die sie zwar in der Literaturliste anführt, jedoch offensichtlich nicht ausgewertet hat. Überhaupt werden Wortbildungsregeln des Litauischen von der Verf.in kaum bei der Deutung der FamN berücksichtigt. Balandat (s. 42) wywodzi się od lit. balandáitis ‘młody gołąb’, chociaż w przypadku prusko-litewskich nazwisk rodowych przy wszystkich Zusammenhang betrachtet werden. Für die FamN preußisch-litauischer nazwiskach rodowych na -a(i)t(is) należy wychodzić od odpowiedniego sufiksu patronimicznego. Nawet jeśli nazwiska rodowe w słowniku tego rodzaju prezentowane są jako pojedyncze nazwy (wynika to z natury rzeczy), to jednak nazwiska rodowe muszą być ujmowane systemowo; charakterystyczny jest sufiks patronimiczny -aitis/-atis, tzn. w przypadku nazwisk rodowych utworzonych za pomocą tych sufiksów chodzi zasadniczo o patronimika, a nie o zdrobnienia. Interpretacja nazwisk rodowych pochodzenia staropruskiego jest generalnie, ze względu na zły stan zachowania przekazu wynikający z niewystarczającego poświadczenia i braku ciągłości w tradycji przekazu, obarczona dużymi trudnościami 11 Schiller 2012: 51–52, 55; Schiller 2022 (dostęp: http://www.namenforschung.net/id/name/ 202942/1). Justyna B. Walkowiak. Litewskie nazwiska Polaków. Słownik etymologiczno-frekwencyjny Recenzijos / Reviews 309 i jak dotąd w literaturze onomastycznej przeprowadzana była jedynie fragmentarycznie. Najczęściej odpowiednie interpretacje pozostawały hipotetyczne. W tym kontekście dziwi, że Autorka uwzględnia w swojej pracy nazwiska rodowe pochodzenia staropruskiego, chociaż nie wspomina o nich ani w tytule, ani w strukturze pracy, a zatem nie było ku temu żadnej konieczności. Jednakże na polsko-staropruskim obszarze kontaktów znajdującym się na terenie dzisiejszej Polski można również oczekiwać nazwisk rodowych pochodzenia staropruskiego, dlatego ich uwzględnienie stanowiłoby ważny wkład w interpretację tych nazwisk rodowych. Wkład wniesiony przez Autorkę w interpretację polskich nazwisk rodowych pochodzenia staropruskiego jest jednak ograniczony. Często proponowana staropruska interpretacja jest mało prawdopodobna, na przykład wtedy, gdy już historyczne rozpowszechnienie wskazuje na obszary poza pruskie, jak w przypadku Alke (s. 31), Makurat (s. 209), Man(n)igel (s. 210), Wysgalla (s. 273)12 i in. Często bardziej oczywista jest interpretacja jako niemieckiej nazwy rodowej, np. w przypadku Man (s. 209, por. także Mann), Meinike (s. 217), Rajnike (s. 268). W przypadku nazw rodowych, dla których można rozważać interpretację staropruską, dane dotyczące etymologii są nieprecyzyjne; autorka często tylko zestawia informacje z literatury sekundarnej, jak np. w przypadku nazwy rodowej Korinth13 (s. 183). KORINTH – por. prus. n. o. Corinth, Korin, Korreynen i prus. ap. kurint ‘rozgrzewać się’. Jednak E. Breza wiąże n. raczej z n. m. Korynt (Grecja). OG Corinth, Korinth. GenWiki Korinth (nazwisko). Breza 2000a: 220, Traut ani LPŽ nie odnotowują. Jak już wyżej w przypadku nazwiska Bałdyga, również tutaj Walkowiak niestety posłużyła się źródłem GenWiki, którego wpisów sporządzonych przez laików w dziedzinie językoznawstwa i onomastyki najwyraźniej także tutaj nie poddała krytycznej ocenie. Autorka nie wyjaśnia, w jakim związku przytoczone nazwisko pozostaje z Korin względnie Korreynen (te dwa ostatnie są historycznie poświadczone jako nazwy osad), ani też tutaj nie sprawdziła istnienia cytowanego przez siebie staropruskiego etymonu kurint w pruskich leksykonach.14 12 Vgl. hierzu die historische Verbreitung 1890 (Zugang: https://nvk.genealogy.net/map/1890: Alke, 1890:Makurat,1890:Manigel,1890:Mannigel,1890:Wisgalla,1890:Wysgalla). 13 Ostatnia próba interpretacji u Grasildy Blažienė (2011: 114). 14 Por. w tej kwestii informacje na stronie https://wiki.genealogy.net/Korinth_%28Familienname%29 „Pochodzenie i znaczenie: prus. “kurint” = rozgrzewać się“ oraz „Warianty nazwiska: Corinth, Korin, Korreynen“. Podane tam informacje opierają się na haśle „Corinth = miejscowość Korin/Korreynen, kurint = rozgrzewać się“ z pracy Heinza G. Podehla (1987: 16), książki, która jest zasadniczo bezużyteczna dla interpretacji FamN pochodzenia staropruskiego, ponieważ jej autor nie jest lingwistą i nie wykorzystał literatury naukowej dotyczącej staropruskich imion osobowych, takiej jak Reinhold Trautmann (1925). CHRISTIANE SCHILLER 310 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Drugą warstwę nazw, niewymienioną już w tytule, którą autorka uwzględnia w swoim słowniku, stanowią FamN pochodzenia łotewskiego. Skupia się tu w szczególności na imigracji z Łatgalii (niem. także Inflanty Polskie, pol. Inflanty), gdzie w przeszłości dochodziło do najbardziej intensywnych kontaktów polsko-łotewskich. Przy identyfikacji odpowiednich FamN autorka opiera się przede wszystkim na pracy Ilmārsa Mežsa (2017). Obok łotewskich nazwisk (FamN) Berzin (s. 53), Jaunzems (s. 150) czy Kruminsz (s. 187) do rzekomo łotewskich form sprowadza się jednak także takie nazwiska jak Bokisz (s. 61), Kejster (s. 165) czy Gejda (s. 115)15, które już historycznie były rozpowszechnione na obszarach należących dziś do Polski. Także w tym przypadku autorka bezkrytycznie opiera się na źródle (Mežs jest historykiem, a nie językoznawcą), gdy wywodzi Kejster od lit. kesti ‘zmieniać, zastępować, przekształcać’, mimo że w żaden sposób nie jest to wiarygodne, ponieważ nie należy oczekiwać takiej formacji na -er. Przy proponowanych próbach objaśnienia rzekomo litewskich lub bałtyckich nazwisk należy zawsze uwzględniać także zasady słowotwórstwa polskich nazwisk. W języku polskim za pomocą przyrostka -owicz lub -ewicz tworzy się z reguły patronimika od imion, przezwisk lub określeń zawodowych, natomiast za pomocą przyrostka -ski nazwy odmiejscowe od odpowiednich nazw osad. W przypadku nazwiska Azarewicz (s. 40) nie jest zatem oczywiste (autorka podąża tu za Zinkevičiusem 2010: 12), by wywodzić je od litewskiego ẽžeras, ãžeras ‘jezioro’. Wobec innych rozpowszechnionych w Europie Wschodniej nazwisk, takich jak Azarenka, Azarov i in., powinno tu było stać się jasne, że Azar lub Azarij16 to imię (spoza obszaru bałtyckiego). Biorąc pod uwagę, że polskie nazwiska na -ski z reguły można wywodzić od nazw osad, w przypadku tych nazwisk należy najpierw poszukać odpowiedniej nazwy osady, a nie próbować interpretacji apelatywnej. Tak więc nazwisko rodowe Dziewulski (s. 104) nie wywodzi się z lit. diẽvas ‘Bóg’ (według LPŽ I 543, tak też Zinkevičius 2010: 50), lecz od nazwy miejscowości Dziewule (powiat siedlecki, województwo mazowieckie, względnie, rzadziej, powiat łukowski, województwo lubelskie),17 do której również Na zakończenie jeszcze słowo o praktyce cytowania. Niemiecki cyfrowy słownik nazwisk rodowych (DFD) jest w 37 artykułach wskazywany jako źródło 15. Zob. historyczne rozmieszczenie na stronie https://nvk.genealogy.net/map/1890:Bockisch, 1890:Keister,1890:Geida. Bokisz, Kejster i Gejda to spolonizowane formy niemieckich Dziewulak (S. 104) als Bewohnername zurückgeführt werden kann. nazwisk rodowych Bockisch, Keister, Geida (por. polskie Gajda). 16 Unbegaun 1972: 51. 17 Por. Eintrag Dziewulski in Nazwiska w Polsce https://nazwiska.ijp.pan.pl/haslo/show/id/5372, auch Siwik (2010: 156). Justyna B. Walkowiak. Litewskie nazwiska Polaków. Słownik etymologiczno-frekwencyjny Recenzijos / Reviews 311 wymieniona, a recenzentka wskazana jako autorka artykułów.18 Jednakże w przypadku znacznej części nazwisk rodowych, przy których DFD jest podawany jako źródło, artykuły hasłowe nie były wówczas (np. Dirschuweit, Kailoweit) i nadal nie są dziś (Diews, Dewileit, Dirwelat i in.) jeszcze opracowane. Nie jest jasne, jakie informacje autorka, poza tym, że dane nazwisko rodowe jest rozpowszechnione w Niemczech, zaczerpnęła z danych DFD. Sporządzenie takiego słownika jest, ze względu na złożoną sytuację kontaktu językowego, a tym samym heterogeniczność materiału, jak również z powodu jego objętości, wielkim wyzwaniem. W związku z tym pracy autorki nie sposób przecenić. Jej zasługą jest ponowne wprowadzenie do dyskursu naukowego nazwisk litw. (bałt.) proweniencji jako wyrazu wspólnej historii Polski i Litwy. Niezależnie od krytycznych uwag Justyna Walkowiak przedstawiła obszerne kompendium dotyczące polskich nazwisk litw. (bałt.) proweniencji, wnosząc tym samym istotny wkład w polską onomastykę. Przyszłe badania onomastyczne, które będą mogły korzystać z dalszych źródeł historycznych i genealogicznych oraz możliwości kartograficznego opracowania nazwisk, z pewnością będą mogły potwierdzić wiele spośród przedstawionych przez autorkę etymologii. LITERATUR Blažienė Grasilda 2011: Familiennamen aus dem Altpreußischen im Deutschen. – Familiennamen im Deutschen. Erforschung und Nachschlagewerke. Familiennamen aus fremden Sprachen im deutschen Sprachraum, Bd. 2, hrsg. K. Hengst, D. Krüger, Leipzig: Leipziger Universitätsverlag, 105–129. LPŽ I – Vanagas Aleksandras, Maciejauskienė Vitalija, Razmukaitė Marija. Lietuvių pavardžių žodynas 1 (A–K), wiss. Red. A. Vanagas, Vilnius: Mokslas, 1985. Mežs Ilmārs 2017: Latviešu uzvārdi arhīvu materiālos. Latgale, Rīga: Latviešu valodas aģentūra. PKEŽ – Mažiulis Vytautas. Prūsų kalbos etimologijos žodynas 1–4, 1-asis leidimas, Vilnius: Mokslas (t. 1, 1988), Mokslo ir enciklopedijų leidykla (t. 2–3, 1993–1996), Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas (t. 4, 1997). Podehl Heinz G. 1987: 4444 ostpreußische Namen prußisch erklärt, Leer: Rautenberg. 18 „DFB (sic!) – Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands (autorka objaśnień etymologicznych nazwisk z ML – Christiane Schiller). http://www.namenforschung.net/dfd/woerterbuch/ liste“ (S. 393).