Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje

Straipsniai / Articles 93 RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-2292-1818 Kierunki badań naukowych: neologia, językoznawstwo normatywne, socjolingwistyka, technologie językowe. DOI: doi.org/10.35321/all89-05 SŁOWOTWÓRSTWO Z ODCIĘCIAMI W JĘZYKU LITEWSKIM Słowotwórstwo z wykorzystaniem fragmentów w języku litewskim ADNOTACJA W artykule analizowany jest kształtujący się w języku litewskim nietradycyjny sposób tworzenia wyrazów z elementami niemorfemowymi – odcięciami. Sprzyjają mu ostatnio coraz liczniejsze w języku litewskim kontaminacyjne zapożyczenia (zwykle z języka angielskiego) oraz tego typu kalkowane i rodzime derywaty kontaminacyjne. Zarówno kontaminacja, jak i tworzenie nowych wyrazów za pomocą odcięć rozpowszechniają się w wielu językach europejskich i są przedmiotem różnorodnych badań. W artykule uwypuklono przyczyny powstawania odprysków, pokazano, jak część odprysków ulega semantycznej generalizacji lub specjalizacji i trafia w proces morfemizacji, aż w końcu może stać się morfemami słowotwórczymi lub nawet samodzielnymi leksemami. Podstawę badania stanowią dane gromadzone od początku XXI wieku w Bazie neologizmów języka litewskiego, obejmujące zarówno zapożyczone twory kontaminacyjne, jak i te, które są prawdopodobnymi kalkami lub zostały utworzone w samym języku litewskim. SŁOWA KLUCZOWE: słowotwórstwo, kontaminacja, twór kontaminacyjny, odprysk, neologia. ADNOTACJA Artykuł dotyczy rozwijającej się i niekonwencjonalnej metody słowotwórczej w języku litewskim, polegającej na wykorzystaniu elementów niemorfemicznych: fragmentów. Jest ona napędzana niedawnym gwałtownym wzrostem liczby zapożyczonych kontaminacji (które zwykle pochodzą z języka angielskiego) w języku litewskim, a także kontaminacji będących tłumaczeniami i rodzimych kontaminacji. Zarówno kontaminacja, jak i RITA MILIŪNAITĖ 94 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX słowotwórstwo z wykorzystaniem fragmentów staje się coraz bardziej rozpowszechnione w wielu językach europejskich i jest przedmiotem różnego rodzaju badań. Artykuł przedstawia przyczyny pojawiania się fragmentów, pokazuje, w jaki sposób niektóre z nich ulegają uogólnieniu lub specjalizacji semantycznej i wchodzą w proces morfemizacji, by ostatecznie być może stać się morfemami słowotwórczymi lub nawet samoalone lexemes. Badanie opiera się na danych z Bazy litewskich neologizmów, sięgających początków XXI wieku i obejmujących zarówno zapożyczone kontaminacje, jak i te, które prawdopodobnie są tłumaczeniami lub rodzimymi kontaminacjami. KEYWORDS: word formation, blend, blending, splinter, neology. WSTĘP W ostatnim dziesięcioleciu, wraz z nasileniem badań nad neologią języka litewskiego, zauważono, że w użyciu przybywa neologizmów, które powstały w wyniku kontaminacji. Innymi słowy, wbrew tradycyjnym zasadom słowotwórstwa kilka samodzielnych, semantycznie i fonologicznie umotywowanych słów zostaje połączonych w jedno: co najmniej jedno z nich ulega skróceniu, często przez zaczerpnięcie początku pierwszego i końca drugiego, usunięcie jednej z części zbieżnych na styku tych słów itp. Na przykład: kačiulis, -ė [< katė + bičiulis] ‘osoba kojarzona z kotami i ich sprawami, która przyjaźni się z innymi’; degtuketė [< degtukas + etiketė] ‘etykieta pudełka zapałek’; knygionas [< knyga + aukcionas] ‘aukcja książek’1 i tym podobne. W litewskim językoznawstwie derywaty kontaminacyjne nazywa się także słowami kontaminacyjnymi (Urbutis 2009: 327), kontaminantami (por. Murmulaitytė 2018: 61–68; 2021: 95) albo zlepkami (zob. Urbutis 2009: 355; Miliūnaitė 2014: 249; Murmulaitytė 2021: 77, 100 i in.). W niniejszym artykule stosuje się termin derywat kontaminacyjny, systemowo odpowiadający nazwie samego sposobu słowotwórstwa2 – kontaminacja. Na podstawie danych współczesnego użycia języka litewskiego, których podstawę stanowi baza ND, przeprowadzono już badania rozpoznawcze: analizowano relację kontaminacji do tradycyjnego słowotwórstwa, a także okoliczności powstawania takich derywatów 1 Tu i dalej neologizmy oraz inne związane z nimi informacje słownikowe (pochodzenie, znaczenie) pochodzą z Bazy danych neologizmów języka litewskiego (dalej – ND), o ile nie zaznaczono inaczej. Ze względów oszczędnościowych w artykule w niektórych miejscach nie podaje się pochodzenia i znaczeń neologizmów; można je znaleźć we wspomnianej bazie danych. 2 W artykule stosuje się pojęcie tworzenie słów (nie słowotwórstwo), gdy trzeba podkreślić, że słowa powstają także innymi sposobami niż te, które obejmuje tradycyjne słowotwórstwo języka litewskiego (por. ang. word-formation ‘słowotwórstwo’ i word creation ‘tworzenie słów’ (Mattiello 2018: 4)). Artykuły / Articles 95 przyczyny i sposoby, cechy strukturalne, a także Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje perspektywy badań tej tematyki (zob. Miliūnaitė 2014: 246–264; 2022: 306–310; Murmulaitytė 2018: 60–70; wskazana literatura), mając na uwadze szeroki kontekst 2020: 41–45; 2021: 74–81; Aleksaitė 2021: 17–34 ir daugiau šiose publikacijose badań nad różnymi językami obcymi (zob. Gries 2004: 639–667; Lehrer 2007: 115–133; Bombi 2017: 280–281; Renner 2018: 2–12; Hamans 2021: 659–691 i in.). Kontaminacja jest szczególnie charakterystyczna dla języka angielskiego i innych języków europejskich3, które odczuwają jego wpływ (często za pośrednictwem tłumaczeń) (zob. Pharies 1987: 271–289; Renner 2015: 121–122; Cacchiani 2016: sposób do końca XX – 305–313; Renner 2018: 2, 5–6), net toms, kurioms toks naujų žodžių darymo początku XXI w. nie był charakterystyczny, między innymi dla języka bułgarskiego, łotewskiego, hiszpańskiego i serbskiego (por. Lalić-Krstin 2008: 237; Ločmele, 312; Stamenov 2015: 175; Balteiro 2017: 1–14; Tomić 2019: 248–249). Veisbergs 2011: Im więcej gromadzi się danych dotyczących użycia tworów kontaminacyjnych, tym więcej pojawia się aspektów badawczych, co dobrze widać w stale rosnącej liczbie publikacji zarówno autorów zagranicznych, jak i litewskich. Zauważono, że twory kontaminacyjne, zwłaszcza w takich obszarach użycia języka jak biznes (reklama, znaki towarowe), media, polityka, literatura piękna (por. Tomić 2019: 248–249; 2022: 19–22), czasami zaczynają tworzyć większe lub mniejsze grupy tworów, które mają wspólne składniki. Innymi słowy, chociaż często twierdzi się, że twory kontaminacyjne są unikatowymi rezultatami słowotwórstwa (lub derywacji), ich przyrost i rozpowszechnianie się całych modeli pozwalają spojrzeć na ten proces nieco inaczej. Pytanie – „jak traktować słowa z nowymi międzynarodowymi składnikami słowotwórczymi (np. -nomika, -gejta, -holik, -holizm, -mobil, -mat, -exit i in.?”) – zostało już postawione w artykule Daivy Murmulaitytė (2018: 62, 66) i częściowo rozwinięte w monografii Rity Miliūnaitė (2022: 322–326). D. Murmulaitytė stwierdza: „zarysowuje się tendencja do tworzenia nowych słów poprzez bezpośrednie dołączanie tych zakończeń do innych słów, a nie poprzez mieszanie ich ze słowami wyjściowymi, które już je zawierają”, jednocześnie przyznaje, że „należy osobno badać historię powstania, semantykę i użycie każdego słowa; niektóre z nich okażą się zapożyczeniami, inne kalkami lub tworami analogicznymi, jeszcze inne – rodzimymi kontaminantami, a pochodzenia kolejnych nie da się w pełni ustalić, ponieważ mogły one zostać niezależnie utworzone w kilku językach albo z nich zapożyczone” (tamże, 66). 3 Angielskojęzyczni tak upodobali sobie kontaminacyjny sposób słowotwórstwa, że czasami nazywa się ich nawet blendaholics [< blend ‘kontaminacyjny derywat’ + (alco)holic ‘uzależniony od czegoś’], czyli określeniem tego rodzaju derywatu (Correia Saavedra 2016: 55). W niektórych najnowszych źródłach angielskich neologizmów znajduje się około 43 proc. derywatów kontaminacyjnych; w drugiej połowie XX wieku liczono ich około 5–10 proc. (tamże). Według lietuvių kalbos kontaminaciniai dariniai sudaro apie 5 proc. visų naujadarų (įskaitant vertinius) danych ND z końca maja 2023 r. (236 z 4758), czyli około 2,7 proc. wszystkich nowych wyrazów ND (8860). RITA MILIŪNAITĖ 96 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Mamy zatem do czynienia ze sposobem słowotwórstwa, w języku litewskim wciąż słabo zbadanym, lecz wyraźnie się rozpowszechniającym i rodzącym różne pytania teoretyczne, polegającym na wykorzystaniu członów derywatów atsirandant jų srautui, buvo laikomi kalbos pakraščiais (žr. Kabašinskaitė 1998; kontaminacyjnych. Po pierwsze, same derywaty kontaminacyjne, aż do Urbutis 2009: 354–355), nie doczekały się większej uwagi badaczy. Po drugie, badacze odczuwają niedostatek danych dotyczących języka litewskiego, aby można było wyciągać bardziej miarodajne wnioski (Murmulaitytė 2021: 102), a, jak będzie widać, częstotliwość użycia form kontaminacyjnych jest decydującym czynnikiem w kalboje pavadinti galėtų būti perspektyvus terminas atskalà (plg. angl. splinter4 stawaniu się analogami tworzenia nowych wyrazów. W odniesieniu do elementów form kontaminacyjnych (fragmentów wyrazów podstawowych) litewskie „atskala, skeveldra”, zob. Miliūnaitė 2022: 322–326). W artykule temat odprysków omówiono szerzej, mając na uwadze kontekst literatury zagranicznej. Ponadto co roku gromadzi się coraz więcej danych dotyczących użycia języka litewskiego, ponieważ ich główne źródło, ND, jest stale uzupełniane, a liczba zapożyczeń i form kontaminacyjnych również systematycznie w nim rośnie. Celem artykułu jest przeanalizowanie cech strukturalnych zapożyczeń kontaminacyjnych oraz rodzimych lub kalkowanych form kontaminacyjnych wchodzących do języka litewskiego, a także ustalenie tendencji wykorzystania odprysków do tworzenia nowych wyrazów w samym języku litewskim. Aby osiągnąć ten cel, przewidziano następujące zadania: 1) przedstawienie pojęcia badanego obiektu – odprysków – oraz przegląd zagranicznych badań dotyczących tej tematyki; 2) przeanalizować (nie)morfemiczną strukturę odnotowanych w ND kontaminacyjnych zapożyczeń i derywatów oraz ustalić powtarzające się odcięcia jako potencjał do tworzenia nowych słów w języku litewskim; 3) scharakteryzować cechy semantyczne powtarzających się odcięć oraz ich tendencje do morfemizacji (przekształcania się w środki słowotwórcze). metody opisowa i analityczna. Dariniams su atskalomis nagrinėti taikoma sinchroninė žodžių darybos bei morfeminės ir nemorfeminės sandaros analizė, semantinė atskalų analizė, apArtykuł składa się ze Wstępu, dwóch części podzielonych na mniejsze rozdziały oraz Wniosków i Aneksu zawierającego najczęstsze zmor­femizowane odcięcia w litewskich neologizmach. W części pierwszej omówiono problematykę odcięć w pracach badaczy zagranicznych: próby zdefiniowania odcięć, ustalenia przyczyn ich powstawania oraz ich stosunku do tradycyjnych sposobów słowotwórstwa. W części drugiej opisano odcięcia powstałe na podstawie odnotowanych w ostatnim dziesięcioleciu w użyciu języka litewskiego kontaminacyjnych zapożyczeń oraz derywatów kalkowanych i rodzimych, które są wykorzystywane do tworzenia nowych słów w języku litewskim. 4 O pojawieniu się tego terminu w języku angielskim w 1961 r. na określenie jednostek językowych o specyficznym charakterze powstających w procesie kontaminacji oraz o jego dalszym rozwoju zob. Bauer 2005: 104–105; Jurado 2019: 8–9. Artykuły / Articles 97 Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje 1. PROBLEMATYKA ZROSTÓW Analizując problematykę zrostów, należy krótko zatrzymać się przy niektórych cechach właściwych formacjom kontaminacyjnym. Pomagają one wyjaśnić, jak i z jakich powodów niektóre zrosty, jako elementy języka o statusie niemorfemowym, mogą z czasem ulegać morfemizacji. 1.1. Formacje kontaminacyjne, ich unikalność ir nuspėjamumas Formacje kontaminacyjne są zwykle opisywane jako formacje sytuacyjne (okazjonalne), świadczące o autentycznych, unikalnych aktach twórczości išnaudojama ir kaip stilistinė raiškos priemonė, siekiant pritraukti dėmesį, sukeljęzykowej. Ich cecha wywołuje efekt gry słowami, na przykład w utworach literackich, reklamach, przy tworzeniu nazw towarów lub przedsiębiorstw, nagłówków prasowych itp. (Lehrer 2007: 115–116; 128–131; Renner 2015: 119–133; Grlj 2022: 102). Adresatom proponuje się zasady gry, a oni doświadczają radości poznawczej i przyjemności, potrafiąc odgadnąć kod formacji kontaminacyjnej, dziwiąc się nieoczekiwanym współbrzmieniom lub skojarzeniom wywoływanym przez fonetyczne bądź znaczeniowe połączenie kilku słów itp. (o grach formacjami kontaminacyjnymi w języku włoskim zob. Cacchiani 2016: 318–324). Na przykład: begemotina [< begemotas + motina] ‘matka hipopotama’; miaujiena [< miau + naujiena] ‘nowina handlowa związana z kotami i ich pielęgnacją’; Tiltanikas [< tiltas + „Titanikas“] ‘przewrócony, przechylony i w połowie wynurzony w powietrze w 2023 r. most Alfonsa Meškinisa (Kleboniškiai), przypominający tonącego „Titanica“’. Ponadto kontaminacyjne formacje powstają wskutek dyktowanej przez obiektywną rzeczywistość potrzeby nazwania jakiegoś często unikatowego obiektu hybrydowego (mieszańca), por.: coliūgas [< cukinija + moliūgas] ‘hybryda cukinii i dyni’; zebrasilas [< zebras + asilas] ‘mieszaniec zebry i osła’. W słowotwórstwie języka angielskiego stosuje się niejednolite podejście do formacji kontaminacyjnych (Renner 2015: 121–122). Dla jednych jest to podtyp złożeń (lub skrócony wariant złożeń, zob. Lehrer 2007: 117), dla innych – typ skrótowców (ang. clippings), jeszcze inni uważają je za rezultat pośredni dwóch pierwszych. Na przykład angielskie słowo modem ‘modem’, utworzone z początków dwóch słów [< modulator + demodulator], nie przez wszystkich jest uznawane za formację kontaminacyjną: może być traktowane jako podtyp akronimów (skrótów literowych) – złożonymi RITA MILIŪNAITĖ 98 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX trumpinys ir pan. (plg. Grlj 2022: 88). Lyginant kontaminacinius darinius su złożeniami, wskazuje się, że w obu przypadkach do utworzenia jednego słowa wykorzystywane są dwa lub więcej samodzielnych słów, a różnica polega na tym, że formacje kontaminacyjne są nieregularne i tylko częściowo przewidywalne, ponieważ ich postać za każdym razem zależy od właściwości wybranych składników (Beliaeva 2019: 2–3). Dlatego nie mieszczą się w tradycyjnych zasadach słowotwórstwa i nie można ich analizować na poziomie morfemów (por. Mattiello 2018: 5). Najczęściej uznaje się jednak, że kontaminacyjne derywaty stanowią dość nieokreśloną kategorię derywatów, wykraczającą poza granice tradycyjnej gramatyki i zaliczaną do morfologii niegramatycznej (angl. extra-grammatical morphology, zob. Mattiello 2013: 127–139; Beliaeva 2019: 3), do której należą również takie sposoby tworzenia wyrazów, jak skracanie różnego rodzaju wyrazów i ich grup, tworzenie skrótowców (w tym akronimów) itp. (zob. Urbutis 2009: 347–357). Takie dość swobodne rozumienie derywatów kontaminacyjnych wynika nie tylko z ich spontanicznego powstawania. Efekt zaskoczenia często wywołuje przypadkowe podobieństwo form dwóch wyrazów lub częściowa zbieżność brzmieniowa (graficzna) (por. katuiruotė < katė + tatuiruotė ‘zadrapanie człowieka przez kota’). Pojawiają się również trudności przy próbie określenia zasadniczych różnic tych derywatów w stosunku do tradycyjnego słowotwórstwa, zwłaszcza ze względu na płynną granicę między tworzącymi je składnikami (Murmulaitytė 2018: 61; Grlj 2022: 102; Tomić 2022: 15–17). Badania nad kontaminacyjnymi derywatami w językach europejskich (w tym badania porównawcze, na przykład w języku angielskim i francuskim, zob. Grlj 2022: 85–106), w miarę przybywania danych rozszerzają się i ujawniają coraz to nowe właściwości tego typu wyrazów. Za pomocą różnych ilościowych i jakościowych metod badawczych wyjaśnia się fonetyczne, gramatyczne i semantyczne prawidłowości oraz tendencje ich powstawania, a także interakcję składników (zob. Lehrer 2007: 117–121; Arndt-Lappe, Plag 2013: 357–563; Mattiello 2018: 9–10; Jurado 2019: 6–8; Grlj 2022: 88–89; Tomić 2022a: 412 i przywołaną tam literaturę), przedstawia się różne klasyfikacje (zob. Lehrer 1996: 364–366; Renner 2015: 122–123; Cacchiani 2016: 313–318). Na przykład podstawą klasyfikacji derywatów kontaminacyjnych mogą być ich cechy dėmenų santykius. Tiek anglų, tiek kai kuriose kitose (vokiečių, serbų) kalbose formalne lub semantyczne; ze względu na morfosemantyczną przejrzystość derywatów kontaminacyjnych wyróżnia się cztery sposoby ich tworzenia: całościowy, konturowy, częściowy i fragmentaryczny (angl. complete, contour, semi-complete, fragment blending; zob. Tomić 2022: 14–37 i przywołaną tam literaturę). Ponadto przeprowadzane są eksperymenty z użytkownikami języka, 2007: 126–128). Kontaminacinius darinius sudarančių pirminių žodžių įvairovė lietuvių kalmające na celu wyjaśnienie, co warunkuje identyfikację kontaminacyjnych formacji i interpretację ich pochodzenia (wraz z rozwojem badań Lehrera zwiększa się liczba przykładów, por.: wykrzyknik + rzeczownik (miaujiena < miau + naujiena), skrót + rzeczownik (fideranas, -ė < FIDI ‘Dzień Fizyka – coroczne święto wileńskich Artykuły / Articles 99 fizyków uniwersyteckich’ + veteranas), rzeczownik + Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje czasownik (radarom < radaras + darom5) itd. Szybkie i reprezentatywne badanie tych zjawisk utrudniają obiektywne przyczyny, z których najważniejszą jest brak korpusów tekstowych i komputerowych narzędzi badawczych odzwierciedlających najnowsze użycie języka. Ponadto w języku litewskim dochodzi czynnik innych języków (intensywne zapożyczanie i tłumaczenie), utrudniający ustalenie przyczyn i sposobów powstawania formacji kontaminacyjnych, a następnie ich kategoryzację na tej podstawie. Analizując zjawiska kontaminacji w języku litewskim, przede wszystkim nie można tracić z oczu takich zapożyczonych neologizmów, które w językach źródłowych (zwłaszcza licznie przedostające się do języka litewskiego z języka angielskiego) powstały w drodze kontaminacji. Na przykład: gitalelė (ang. guitalele [< guitar ‘gitara’+ ukulele ‘ukulele’]) ‘strunowy instrument muzyczny mający właściwości gitary i ukulele’; mogilizacija (ros. могилизация [< могила ‘grób’ + мобилизация ‘mobilizacja’]) ‘mobilizacja (powołanie rezerwistów do służby wojskowej) jako prosta droga do śmierci (grobu)’; mokteilis (ang. mocktail [< mock ‘fałszywy’ + cocktail ‘koktajl’]) ‘koktajl bezalkoholowy (zwykle z soków owocowych)’ itp. Dla tych, którzy znają języki obce, budowa i znaczenie takich kontaminacyjnych zapożyczeń zwykle są łatwe do odgadnięcia nawet bez szerszego kontekstu. Kontaminacyjne derywaty tworzy się także w samym języku litewskim z wyrazów rodzimych lub zwykłych zapożyczeń, na przykład: varškepas [< varškė + apkepas] ‘zapiekanka z twarogu’; atostogenas [< atostogos + genas] ‘zakodowane w genach pragnienie urlopu’ itd. Kontaminacyjne derywaty w języku litewskim powstają również podczas tłumaczenia z innych języków6 – poprzez odtwarzanie kontaminacyjnej formy wyrazu7, na przykład: ‘biznes tworzony biurslas (plg. angl. burness [< bureaucracy ‘biurokratija’ + business ‘verslas’]) przez biurokratów lub polityków w celu zaspokojenia ich interesów’; labraliūtas (por. ang. labralion [< labrador ‘labrador’ + lion ‘lew’]) ‘lab5 Na Litwie dobrze znana jest coroczna akcja sprzątania radorų veislės šuo, apkirptas, kad būtų panašus į liūtą’ ir kt. środowiska „Darom”. 6 Czy dany derywat kontaminacyjny jest przekładem, można ustalić tylko znając źródło pierwotne (tekst oryginalny) lub przynajmniej kontekst odzwierciedlający realia nielitewskie, dlatego wyodrębnianie tego rodzaju derywatów kontaminacyjnych jest dość umowne. 7 Należy zaznaczyć, że podczas tłumaczenia na język litewski kontaminacyjnych derywatów z masi vertimo padėmeniui: gali būti taikomos ir kitos vertimo strategijos. Taigi ir atskalos ne visainnych języków niekoniecznie są zachowywane. Niektóre z nich w tłumaczeniu stają się samodzielnymi wyrazami lub członami złożeń, a więc zachodzą wtórne procesy słowotwórcze (zob. Miliūnaitė 2014: 258). RITA MILIŪNAITĖ 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX W miarę przybywania danych pojawiają się podstawy, by mówić także o regularności tworów kontaminacyjnych oraz produktywnych modelach słowotwórczych (por. Beliaeva 2019: 17; Tomić 2022a: 412). Na przykład w języku angielskim ze słów work ‘praca’ i vacation ‘wakacje’ utworzono kontaminacyjny twór workcation (oraz wariant workation)8 ‘czas, gdy praca łączona jest z wakacjami, wyjazdami poza miejsce pracy’. Część nowego tworu -cation z czasem uogólniła się jako środek słowotwórczy służący do tworzenia nazw różnych rodzajów wakacji, a więc staje się swoistym afiksem (por. spacation ‘wakacje spędzane w ośrodkach świadczących usługi spa, wakacje w spa’; staycation ‘wakacje spędzane w domu lub w pobliżu, we własnym kraju’, MD). Rozprzestrzeniające się i coraz częściej używane twory kontaminacyjne stają się przewidywalne: badacze zauważają różne prawidłowości fonetyczne i semantyczne dotyczące sposobu łączenia fragmentów kilku słów (Arndt-Lappe, Plag 2013: 540–543; Mattiello 2013: 135–137; Renner 2015: 119–132). Większość z nich nie tylko w języku angielskim tworzona jest z dwóch słów, najczęściej z początku pierwszego i końca drugiego. Istnieją także inne warianty, w tym powstawanie nakładania się (ang. overlap), wstawianie fragmentu jednego słowa w inne niepodzielone słowo, łączenie trzech (por. ang. japornimation < Japan + porn + animation, przykład z Mattiello 2013: 307) lub większej liczby słów albo mieszanie fragmentów kilku słów w inny nietradycyjny sposób (por. Lehrer 1996: 364; Beliaeva 2019: 2, 17). W języku angielskim zaobserwowano prawidłowość, zgodnie z którą twór kontaminacyjny pod względem liczby sylab zazwyczaj odpowiada liczbie sylab dłuższego słowa bazowego lub jest o sylabę dłuższy, a także najczęściej zachowuje miejsce akcentu dłuższego członu (Arndt-Lappe, Plag 2013: 558–559; Beliaeva 2019: 7–8). Przypuszcza się, że jest to przede wszystkim związane z problemem rozpoznawalności nowych formacji (Gries 2012: 159–160). 1.2. Atskalų samprata ir jų ypatybės Jedna z najważniejszych granic morfemów formalnych charakterystycznych dla formacji žymių yra tas, kad keli žodžiai suduriami į vieną nepaisant pamatinius žodžius kontaminacyjnych9 (Beliaeva 2019: 8–9). Prawdą jest, że w języku litewskim któryś z członów może pokrywać się z rdzeniem wyrazu podstawowego9. Te fragmenty wyrazów, wykorzystywane do tworzenia nowych wyrazów, a więc także formacji kontaminacyjnych, nazywane są właśnie odszczepami (por. Štekauer 2000: 108; Mattiello 2018: 5). Same w sobie 8 O przekładzie tego pačios nevartojamos kaip savarankiški žodžiai (Lehrer 2007: 116). kontaminacyjnego zapożyczenia darbostogos zob. w drugiej części artykułu. 9 Jednym z nadal słabo zbadanych w języku litewskim aspektów formacji kontaminacyjnych (zob. Murmulaitytė 2018: 67; 2021: 98–102) jest właśnie struktura ich członów i różnica w stosunku do złożeń lub wyrazów powstałych w wyniku skrócenia (por. starsze kalki profsąjunga, santechnikas itp.). Artykuły / Articles 101 Forma odszczepów jest ściśle związana z semantyką: Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje zazwyczaj odszczepy są takiej długości, aby można było rozpoznać ich pochodzenie (wyraz podstawowy, od którego odszczepiono ten element), na przykład: sveikoninė [< sveik[as] + [lig]oninė] ‘inna nazwa szpitala – gdy ważniejsze jest podkreślenie zdrowienia i zdrowia’; Vilnecija [< Viln[ius] + [Ve]necija] ‘Wilno, które wskutek letniej ulewy, po zalaniu ulic, stało się podobne do Wenecji’ itd. Zatem użytkownicy języka rozumieją znaczenie odszczepień tylko poprzez wiązanie ich ze słowami pierwotnymi. Uwagę badaczy formacji kontaminacyjnych przyciąga jedna z cech tworzących je składników, szczególnie wyraźna w ostatnich dziesięcioleciach: niektórych składników nie da się już wiązać ze słowem pierwotnym i są one ponownie wykorzystywane do tworzenia nowych słów (Beliaeva 2019: 9)10. Odszczepienia mogą być dodawane na początku tworzonych słów (ang. cyber-) albo na końcu (ang. -tainment) (zob. Correia Saavedra 2016: 57; Tomić 2019: 251–252), choć przez pewien czas, najprawdopodobniej z powodu braku danych, uważano, że przy tworzeniu lomis, joms būdinga atsidurti tik žodžio gale. Anglų kalboje (o iš jos ir kitose kalbose) esama polinkio morfemizuotomis atskalomis virsti net vienam garnowych słów z reinterpretowanymi odszczepieniami (literami), por. e- (ang. email ‘poczta elektroniczna’, esports ‘sport elektroniczny, e-sport’), wskazującym na związek ze środowiskiem elektronicznym; k- (kpop ‘kultura popularna Korei Południowej’, kdrama ‘serial telewizyjny o tematyce dramatycznej z Korei Południowej’), wskazującym na związek z kulturą Korei Południowej; s- (smarketing [< sales ‘sprzedaż’ + marketing ‘marketing’], lit. zapożyczenie smarketingas), wskazującym na związek ze sprzedażą, i in. Zatem składniki formacji kontaminacyjnych często używanych w różnych językach mogą być uogólniane (reinterpretowane) jako niemorfemowe części słów, które mogą pełnić funkcję środka słowotwórczego i tworzą bazę analogii dla nowych formacji (zob. Jurado 2019: 1; Tomić 2019: 249–250; Rio-Torto, Sandrini 2022: 115). Takie odszczepienia są czasami nazywane także uwolnionymi afiksami (ang. libfix < liberated + affix, zob. Hamans 2021: 663–665), morfemami pozornymi (zob. Miliūnaitė 2022: 322–326). Przy teoretycznym definiowaniu odszczepień używanych do tworzenia nowych słów podejmuje się próbę odróżnienia ich od podobnych elementów tradycyjnego słowotwórstwa: afiksów (przedrostków i przyrostków), szeroko rozumianych afiksoidów (prefiksoidów i sufiksoidów, zob. Keinys 1999: 74, 111, 114; na temat różnorodności koncepcji afiksoidów zob. Rutkienė 2019: 141–146) oraz morfemów rdzeniowych (Lehrer 1996: 361–362; Mattiello 2018: 5–8). Atskalos, kaip nemorfeminės žodžių dalys, laikomos tarpiniais elementais tarp 10 Kai kada afiksų ir šaknų (Callies 2016: 11). Afiksai turi apibendrintą (gramatikalizuotą) atskalomis vadinami tik tokiu būdu jau atsiskyrę kontaminacinių darinių dėmenys (žr. Bauer ir kt. 2013: 19). RITA MILIŪNAITĖ 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX kaip naujų žodžių darymo priemonę. Kadangi tai nuolat vykstantis procesas, galime matyti ir atskalų morfemizacijos užuomazgų, ir išsiplėtojusių žodžių lizdų su ta pačia atskala. Pavyzdžiui, su kai kuriomis kontaminacinių skolinių atskalomis ND fiksuota po vieną darinį pačioje lietuvių kalboje: -ganas, -ė [< veganas, -ė ‘kas griežtai riboja maitinimąsi tik augaliniu maistu’]: friganas, -ė; liet. veryganas, -ė ‘blaivininkas, aktyviai palaikantis sveikatos ministro Aurelijaus Verygos alkoholio kontrolės griežtinimo politiką’; -kinis [< bikinis]: burkinis, feiskinis, mankinis, monokinis, tankinis; lit. trikinis (‘trijų dalių maudymosi kostiumas, įskaitant pandeminę veido kaukę’); -nezas [< majonezas]: veganezas; lit. batonezas ‘batono riekė, užtepta majonezu’ (šiuo atveju atskalos reikšmė ne visai išlaikyta: lietuvių kalboje su ja padarytas naujažodis reiškia ne majonezo rūšį, o užkandį su majonezu); -zotas [< rizotas, italų k. risotto]: orzotas; lit. grizotas ‘grikių rizotas (grikiai vietoj ryžių)’. „Išardžius“ kontaminacinius skolinius, jų atskalų semantinė generalizacija persikelia ir į lietuvių kalbą, pavyzdžiui: dyzelgeitas (angl. dieselgate [< diesel ‘dyzelis’ + -gate ‘-geitas’ < Watergate]) „Volkswagen“ dyzelinių automobilių taršos duomenų klastojimo skandalas’; Orlengeitas (angl. Orlengate [< lenkų k. „Orlen“ (Lenkijos energetikos bendrovė – naftos perdirbimo koncernas, valdantis degalinių tinklą Europoje) + angl. -gate ‘-geitas’] ‘2002–2004 m. trukęs didžiausios Lenkijos naftos bendrovės „PKN Orlen“ skandalas dėl galimų ryšių su Rusija’; picageitas (angl. pizzagate [< ital. pizza ‘pizza’ + -gate ‘-geitas’] ‘skandal, który wybuchł w 2016 r. podczas kampanii wyborczej na prezydenta w związku z amerykańską pizzerią pośrednio powiązaną z szefem kampanii wyborczej jednej z kandydatek – Hilary Clinton’. Zrozumiawszy, że element -geitas oznacza zakrojony na dużą skalę, najczęściej polityczny skandal, w języku litewskim zaczęto za jego pomocą tworzyć nowe słowa na określenie różnych skandalicznych wydarzeń na Litwie: Grigeogeitas ‘skandal związany z przedsiębiorstwem „Grigeo Klaipėda”, które na dużą skalę zanieczyszczało Zalew Kuroński’; kalafiorgeitas ‘skandal, który ludzie na Litwie wywołali z powodu niezwykle wysokich cen’; koldūngeitas ‘skandal, który wybuchł na Litwie w związku z zakażonymi bakteriami kołdunami oraz możliwością zatajenia tego faktu przez Państwową Służbę Żywności i Weterynarii, a także w związku z jednym z posłów na Sejm’ i in. Najczęstsze (w kolejności malejącej) odgałęzienia wyodrębnione ze złożeń kontaminacyjnych, mające w języku litewskim co najmniej po dwa derywaty (lub kalki), są następujące: -(m)obilis, -nomika, -geitas, -matas, -(a)holikas, -ė, -demija, -busas (zob. Aneks). Straipsniai / Articles 109 Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje Straipsnyje iki šiol pateikti atskalų pavyzdžiai – žodžio galo atskalos. Jų funkcijos podobne do sufiksoidów. Odgałęzień występujących na początku wyrazu ND odnotowano znacznie mniej; wszystkie pojawiły się wraz z zapożyczeniami i są podobne do prefiksoidów, por.: e- [< elektroniczny, -a]: emeilas, esportas17. robo- [< robotas]: robofilija, robotaksi, robotankas; lit. robobitė, robošuo. šoko- [< šokoladas]: šokočino, šokoholikas, -ė. W zagranicznej literaturze naukowej analizuje się przede wszystkim kontaminacyjne derywaty języka angielskiego, który niemal nie zapożycza z innych języków, dlatego aspekt derywatów hybrydowych nie jest tam aktualny. Badań innych języków pod tym względem nie ma jeszcze wiele, jednak ilość danych wzrasta, a ich najważniejszą cechą jest to, że zapożyczony składnik najczęściej pochodzi z języka angielskiego (por. polski – Konieczna 2012: 51–56; hiszpański – Balteiro 2017: 1–14; serbski – Tomić 2022a: 409–428). Na podstawie omówionych przypadków widać, że gniazda kontaminacyjnych zapożyczeń, choć zdecydowanie nie wszystkie, z powtarzającymi się odcięciami są potencjalnymi „dostawcami” odcięć do języka litewskiego i stanowią podstawę tworzenia się odcięć w języku litewskim. Stają się one zmorfemizowane, uogólnione semantycznie i sprzyjają regularnym modelom tworzenia nowych wyrazów. Istotnym warunkiem tego procesu jest uświadamianie sobie struktury kontaminacyjnych zapożyczeń, aby można było je „rozłożyć” na odcięcia i wykorzystać je do tworzenia nowych wyrazów. 2.3. Morfemizacja odcięć na podstawie wyrazów języka litewskiego Nie można byłoby stwierdzić, że w języku litewskim przed XXI wiekiem w ogóle nie występowała morfemizacja odłamów. Są to jednak tylko pojedyncze przypadki, które można by wykryć, analizując na przykład neologizmy w korpusach tekstów XX-wiecznej litewskiej literatury pięknej lub publicystyki. Za jeden z przykładów można uznać zleksykalizowany odłam niolika, odłączony od liczebników 17–19 i uogólniony w znaczeniu przybliżonej liczby mieszczącej się w tym przedziale. Jest on używany zarówno jako człon derywatów (por. niolikmetis, -ė, niolikinis, -ė ‘nastolatek, młody człowiek do dwudziestego roku życia’), jak i jako samodzielny leksem18. 17 Bendrinėje lietuvių kalboje tokie dariniai laikomi nenorminiais ir (arba) keičiami keliažodžiais odpowiednikami (poczta elektroniczna) albo zapisywane zgodnie z zasadami ortografii: e. sportas, el. sportas itp. 18 Por.: : Ciekawe, jakie to uczucie stać obok człowieka nie przez dziewiętnaście lat, lecz na przykład przez pół wieku. (instagram.com, 2029-10-07); Świat chłopaków – to miejsce, w którym „nastolatkowie” i dwudziestoletni mężczyźni nie mają nic innego do roboty, jak tylko pić i opowiadać, ile wypili poprzedniej 2008-10-11). RITA MILIŪNAITĖ 110 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Chociaż liczba kontaminacyjnych tworów utworzonych na podstawie słów litewskich umiarkowanie rośnie, większość z nich stanowią pojedyncze przypadki, niemające atskalų, pavyzdžiui: powtarzających się geldija [< gelda + eldija] ‘żartobliwa nazwa zardzewiałego rosyjskiego statku’; kiauradiatorius [< kiauras + radiatorius] ‘przeciekający grzejnik’; picelinas [< pica + cepelinas] ‘pizza podawana z przekrojonym cepelinem na wierzchu’. W porównaniu z omówionymi odszczepieńcami powstałymi na podstawie kontaminacyjnych zapożyczeń, w samym języku litewskim od słów rodzimych lub zadomowionych zapożyczeń odszczepionych członów jest jak dotąd zaledwie kilka. Za powstające i perspektywiczne litewskie ucięcia można uznać ucięcia -stogos [< atostogos] i -(l)ėdos [< Kalėdos]. Ucięcie -stogos powstało podczas tłumaczenia z języka angielskiego tworów kontaminacyjnych i jak dotąd odnotowano z nim cztery neologizmy: darbostogos, ornitostogos, spatostogos, sportostogos (podczas korekty artykułu odnotowano także – vasarostogos). Z ucięciem -(l)ėdos odnotowano dwa neologizmy: Klaikėdos i Oktalėdos, nie można go więc jeszcze uznać za morfemizowane, ale, choć uwarunkowane sezonowością użycia, jest ono dobrze rozpoznawalne, zatem w przyszłości może stać się podstawą nowych tworów. W ND w tym samym tekście odnotowano cztery twory kontaminacyjne – hybrydowe nazwy rzekomych miesięcy vasgužė, vaslandis, vasovas, vasželis z początkowym ucięciem vas- [< vasaris], oznaczające nazwy miesięcy mających cechy charakterystyczne dla lutego. Są one sytuacyjne, jednorazowe i nie powinny generować nowych słów, zatem to ucięcie nie powinno dalej się morfemizować. Problematyczna jest interpretacja elementów neologizmów -saka i -ėdra19. Z elementem -saka, który obejmuje morfem -saksu końcówką -a i powstaje w złożeniach z rzeczownika i czasownika sekti (por. tautosaka), w ND odnotowano trzy twory: eurosaka, okupantsaka i vatosaka. Semantycznie nie są one oderwane od słowa pierwotnego tautosaka i zostały utworzone na jego analogii, jednak jeśli takich tworów będzie przybywać, -saka może ulec resemantyzacji – stać się ucięciem o ogólniejszym znaczeniu i ironicznym zabarwieniu ‘gatunek narracyjny opowieści o rzeczach niebyłych, związany z tym, co zostało powiedziane przez słowo odpowiadające pierwszemu członowi’. Jednak uznanie tego elementu za właściwą odszczepkę jest trudne ze względu na jej pochodzenie morfemowe. Su dėmeniu -ėdra ND fiksuoti septyni dariniai: batonėdra, čiulpėdra, knygėnocy [...]. (15min.lt, dra, ledėdra, musėdra, rusėdra, trešnėdra. Dopóki odnotowany był tylko jeden twór trešnėdra, D. Murmulaitytė (Murmulaitytė 2021: 91–92) interpretowała go jako analoginį (ne kontaminacinį) darinį: Najprawdopodobniej jest to autorski twór utworzony na wzór człowiekopożeracza: trešnėdra ‘pożeracz wiśni’ (: trešnės + ėsti (ėda, ėdė) + -ra), kontaminacja (trešnės + žmogėdra); w tym przypadku 19 Tego elementu nie włączono do Aneksu, ponieważ neologizmy zawierające go w ND zaliczono do możliwych tworów kontaminacyjnych. Artykuły / Articles 111 być może mniej prawdopodobna. Możliwość derywacji Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje rzeczownika i przymiotnika (: trešnės + ėdrus, -i) odrzucono ze względu na rzadkość tego typu połączenia [...]. Zrywa się również semantyczny związek z wyrazem Darinių su -ėdra gausėjimas rodo tipišką atskalos formavimąsi, kai tiesiogipierwotnym žmogėdra, a wskutek generalizacji semantycznej ten element uzyskuje bardziej ogólne znaczenie ‘ten, kto jest żarłoczny w stosunku do tego, co zostało nazwane wyrazem odpowiadającym pierwszemu członowi’. Po omówieniu używanych w języku litewskim zmorfemizowanych zapożyczonych i kształtujących się rodzimych odszczepek widać, że ich rozróżnienie w dużej mierze zależy od ilości dostępnych danych. Nieliczne twory kontaminacyjne zawierające odszczepkę zazwyczaj wskazują, że proces morfemizacji tej odszczepki dopiero się rozpoczął, gdy zachowuje się jeszcze semantyczny związek z wyrazem pierwotnym, natomiast zwiększanie się liczby tworów prowadzi do semantycznej i słowotwórczej autonomizacji odszczepek. WNIOSKI 1. Częstotliwość użycia zapożyczeń kontaminacyjnych i derywatów kontaminacyjnych może sprzyjać reinterpretacji ich składników – odcinków wyodrębnionych – i stwarza przesłanki do tworzenia z nimi nowych derywatów. Powstawanie zmorfemizowanych odcinków wyodrębnionych jest procesem, którego rezultaty ujawniają się diachronicznie. Dlatego podczas badania tych niezbyt częstych, trudnych do wykrycia i nie zawsze definiowanych w jednakowy sposób zjawisk językowych, które wymagają ciągłego obserwowania użycia języka i gromadzenia nowych danych, pojawia się niemało nieokreśloności oraz możliwych różnorodnych interpretacji. Ponieważ informacje związane z neologizmami (wyjaśnienie pochodzenia i znaczenia) mogą się zmieniać w zależności od pojawiających się nowych danych, wnioski można wiarygodniej wyciągać jedynie na podstawie określonej ilości danych z danego okresu. 2. Odcinki wyodrębnione, jako niemorfemowe części derywatów kontaminacyjnych, uważa się za elementy pośrednie między afiksami a rdzeniami. Swoim pochodzeniem różnią się one również od afiksoidów (por. bio-, eko-, neuro-; -grafia, -logia itp.), pretacija iš esmės lemia ir požiūrį į atskalų susidarymą: vienais atvejais galima które są stałymi skrótami początku lub końca jednego wyrazu, regularnie używanymi do tworzenia nowych wyrazów i zachowującymi więź semantyczną z rdzeniami. W zależności od pochodzenia derywatów kontaminacyjnych mówi się o kalkach, w innych przypadkach – o oryginalnym tworzeniu neologizmów z zapożyczonymi lub savakilmėmis atskalomis pačioje lietuvių kalboje. 3. Najważniejsze cechy odcinków wyodrębnionych są następujące: 3.1. Kontaminaty – zmienna w czasie kategoria, mogąca przejść proces morfemizacji i reinterpretacji semantycznej – stać się morfemem słowotwórczym (zwykle – afiksoidem), a czasami także samodzielnym leksemem (por. ang. hamburger → burger). RITA MILIŪNAITĖ 112 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Tendencję tę warunkują częstotliwość użycia, produktywność oraz wynikająca z tego samodzielność semantyczna. 3.2. Kontaminaty skłonne do morfemizacji mogą być podobne do afiksoidów: 3.2.1. rzadziej – do prefiksoidów, gdy są dodawane do drugiego wyrazu podstawowego (robošuo < robo- + šuo) arba kitos atskalos (šokoholikas, -ė < šoko- + -holikas); 3.2.2. częściej – do sufiksoidów, gdy są dodawane do pierwszego wyrazu podstawowego (griponomika < gripas + -nomika) lub innego kontaminatu (šokoholikas, -ė < šoko- + -holikas). 4. Po zbadaniu 440 nowych wyrazów związanych z kontaminacją (zapożyczonych oraz utworzonych lub przetłumaczonych w języku litewskim), odnotowanych w Bazie Danych Neologizmów Języka Litewskiego (ND) do końca maja 2023 r., okazało się, że najwięcej kontaminatów trafia do języka litewskiego wraz z zapożyczeniami kontaminacyjnymi z języka angielskiego. Często używane zapożyczenia te sprzyjają tworzeniu w języku litewskim kontaminacyjnych formacji z ich odciętymi częściami (por. zapożyczenia influenceris,-ė, finfluenceris, -ė, granfluenceris, -ė, unfluenceris, -ė oraz litewskie neologizmy burbulenceris, -ė, išsigimenceris, -ė, utworzone z odciętą częścią -(flu)enceris, -ė). Najczęstszymi odciętymi częściami przyjętymi wraz z zapożyczeniami (w kolejności malejącej) są -(m)obilis, -nomika, -geitas, -matas, -(a)holikas, -ė, -demija, -busas, -(k)alipsė, -(flu)enceris, robo-. Tak więc na często używane w języku litewskim kontaminacyjne zapożyczenia można patrzeć jako na potencjalne atostogos] ir -(l)ėdos [< Kalėdos]. 5. Lietuvių kalboje atskalų morfemizacijos procesas vyksta dėsningai, paźródła zmorfemizowanych odciętych części do tworzenia nowych wyrazów w języku litewskim. Za kształtujące się litewskie odcięte części można uznać odcięte części -stogos [< podobnie jak w innych językach europejskich. W ujęciu synchronicznym część analizowanych powtarzających się odciętych części jest nieproduktywna, właściwa wyłącznie kontaminacyjnym zapożyczeniom, część zaś ulega morfemizacji (ma skłonność do przekształcania się w afiksoidy), w rzadkich przypadkach – leksykalizacji (por. holikas ‘ten, kto ma uzależnienia’). 6. Odcięte części charakteryzuje reinterpretacja semantyczna, oddalająca je od znaczenia wyrazu pierwotnego: zachodzi generalizacja znaczenia odciętej części albo (rzadziej) specjalizacja. 7. Analiza formacji kontaminacyjnych uwidoczniła problem formacji analogicznych (jest on również podejmowany przez autorów zagranicznych). Analogia często stanowi pierwszy krok, stwarzający przesłankę do kształtowania się zmorfemizowanych odciętych części, jednak nie zawsze można tas kontaminacinis darinys, kai perimtas pradinio darinio modelis, ar vedinys ustalić, czy nowy wyraz został utworzo- (złożenie)ny na wzór już istniejącego wyrazu, czy też utworzono go za pomocą nowo ukształtowanej zmorfemizowanej odciętej części. 8. Badanie neologizmów z morfemizowanymi odcięciami, zyskującymi status regularnego środka słowotwórczego, powinno należeć do tradycyjnego (morfologicznego) słowotwórstwa, jednak same źródła tego zjawiska nadal powinny pozostać przedmiotem badań nad kontaminacją. Artykuły / Articles 113 Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje ŹRÓDŁA MD – Macmillan Dictionary. Dostęp online: https://www.macmillandictionary.com. ND – Miliūnaitė R., Aleksaitė A. Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas [Tęstinis internetowy leksykon od 2011 r.], oprac. R. Miliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: https://ekalba.lt/naujazodziai [dostęp: marzec–maj 2023 r.]. TŽŽ – Słownik wyrazów międzynarodowych, red. D. Svetikienė, Wilno: Alma littera, 2013. LITERATŪRA Aleksaitė Agnė 2021: Lexical Blends in the Lithuanian Language: The Case of The Database of Lithuanian Neologisms. – Buletin Științific, seria A, Fascicula Filologie / Scientific Bulletin, A Series, Philology Fascicle 30, 17–34. Prieiga internete: https://journals.indexcopernicus.com/search/article?articleId=3278576. Aleksaitė Agnė 2022: Lietuvių kalbos naujažodžių daryba (2011–2019 m. Naujažodžių duomenyno pagrindu): daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Arndt-Lappe Sabine, Plag Ingo 2013: The Role of Prosodic Structure in the Formation of English Blends. – English Language and Linguistics 17(3), 357–563. DOI: doi.org/10.1017/S1360674313000154. Balteiro Isabel 2017: Emerging Hybrid Spanish-English Blend Structures: ‘Summergete con socketines’. – Lingua 205, 1–14. DOI: doi.org/10.1016/j. lingua.2017.12.010. Bauer Laurie 2005: The Borderline Between Derivation and Compounding. – Morphology and Its Demarcations, eds. W. U. Dressler, D. Kastovsky, O. E. Pfeiffer, F. Rainer, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 97–108. Bauer ir kt. 2013: Bauer Laurie, Lieber Rochelle, Plag Ingo. The Oxford Reference Guide to English Morphology, Oxford: Oxford University Press. DOI: doi.org/10.1093/ acprof:oso/9780198747062.001.0001. Beliaeva Natalia 2019: Blending Creativity and Productivity: On the Issue of Delimiting the Boundaries of Blends as a Type of Word Formation. – Lexis [Online] 14, 1–22. DOI: doi.org/10.4000/lexis.4004. Bombi Raffaella 2017: Anglicisms in Italian: Typologies of Language Contact Phenomena with Particular Reference to Word-Formation Processes. – Towards a New Standard: Theoretical and Empirical Studies on the Restandardization of Italian, eds. M. Cerruti, C. Crocco, S. Marzo, Berlin: De Gruyter Mouton, 269–292. DOI: doi.org/10.1515/9781614518839-010. RITA MILIŪNAITĖ 114 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Cacchiani Silvia 2016: On Italian Lexical Blends: Borrowings, Hybridity, Adaptations, and Native Word Formations. – Crossing Languages to Play with Words: Multidisciplinary Perspectives, eds. S. Knospe, A. Onysko, M. Goth, Berlin, Boston: De Gruyter, 305–336. DOI: doi.org/10.1515/9783110465600-015. Callies Marcus 2016: Of Soundscapes, Talkathons and Shopaholics: On the Status of a New Type of Formative in English (and Beyond). – STUF – Language Typology and Universals 69(4), 1–22. DOI: doi.org/10.1515/stuf-2016-0021. Correia Saavedra David 2016: Automatically Identifying Blend Splinters that Are Morpheme Candidate. – Digital Scholarship in the Humanities 31(1), 55–71. DOI: doi.org/10.1093/llc/fqu059. Gries Stefan Th. 2004: Shouldn’t It Be breakfunch? A Quantitative Analysis of Blend Structure in English. – Linguistics 42(3), 639–667. Gries Stefan Th. 2012: Quantitative Corpus Data on Blend Formation: Psychoand Cognitive-Linguistic Perspectives. – Crossdisciplinary Perspectives on Lexical Blending, eds. V. Renner, F. Maniez, P. J. L. Arnaud, Berlin: De Gruyter Mouton, 145–167. Grlj Tanja 2022: Blending as a Word-Formation Process: A Comparative Analysis of Blends in English and French. – Vestnik za tuje jezike / Journal for Foreign Languages 4(1), 85–106. DOI: doi.org/10.4312/vestnik.14.85-106. Hamans Camiel 2021: A Lesson for Covidiots About Some Contact Induced Borrowing of American English Morphological Processes into Dutch. – Studia Anglica Posnaniensia 56(s1), 659–691. DOI: doi.org/10.2478/stap-2021-0009. Inčiuraitė-Noreikienė Lina 2015: Lietuvių kalbos dūriniai su neoklasikiniais dėmenimis. – Baltistica 50(2), 245–259. Prieiga internete: http://www.baltistica.lt/index. php/baltistica/article/view/2238. Jurado Alejandro B. 2019: A Study on the ‘wordgasm’: The Nature of Blends’ Splinters. – Lexis: Journal of English Lexicology [Online] 14, 1–51. Prieiga internete: http://journals.openedition.org/lexis/3916. DOI: doi.org/10.4000/lexis.3916. Kabašinskaitė Birutė 1998: Lietuvių kalbos liaudies etimologija ir artimi reiškiniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Keinys Stasys 1999: Bendrinės lietuvių kalbos žodžių daryba, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Konieczna Ewa 2012: Lexical Blending in Polish: A Result of the Internationalisation of Slavic Languages”. – Cross-Disciplinary Perspectives on Lexical Blending, eds. V. Renner, F. Maniez, P. J. L. Arnaud, Berlin, New York: Mouton de Gruyter, 51–74. DOI: doi. org/10.1515/9783110289572.51. Straipsniai / Articles 115 Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje Lalić-Krstin Gordana 2008: Portmanteau Animals and Their Portmanteau Names in English and Serbian. – English Language and Literature Studies: Structures Across Culture, international conference proceedings 1, eds. K. Rasulić, I. Trbojević Milošević, Belgrade: Faculty of Philology of the University of Belgrade, 231–239. Lehrer Adrienne 1996: Identifying and Interpreting Blends: An Experimental Approach. – Cognitive Linguistics 7(4), 359–390. DOI: doi.org/10.1515/ cogl.1996.7.4.359. Lehrer Adrienne 2007: Blendalicious. – Lexical Creativity, Texts and Contexts. Studies in Functional and Structural Linguistics 58, ed. J. Munat, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins, 115–133. Ločmele Gunta, Veisbergs Andrejs 2011: The Other Polysystem: The Impact of Translation on Language Norms and Conventions in Latvia. – Contexts, Subtexts and Pretexts: Literary Translations in Eastern Europe and Russia, ed. B. J. Baer, Amsterdam: John Benjamins, 295–316. DOI: doi.org/10.1075/btl.89.23lo269. Mattiello Elisa 2013: Extra-Grammatical Morphology in English. Abbreviations, Blends, Reduplicatives, and Related Phenomena, Berlin, Boston: Mouton de Gruyter. Mattiello Elisa 2018: Paradigmatic Morphology Splinters, Combining Forms, and Secreted Affixes. – SKASE Journal of Theoretical Linguistics 15(1), 2–22. Prieiga internete: http://www.skase.sk/Volumes/JTL36/pdf_doc/01.pdf. Miliūnaitė Rita 2014: Naujieji kontaminaciniai dariniai lietuvių kalboje. – Acta Linguistica Lithuanica 71, 246–264. Prieiga internete: http://journals.lki.lt/ actalinguisticalithuanica/article/view/930/1020. Miliūnaitė Rita 2022: Įvairuojantys ir nauji lietuvių kalbos reiškiniai XXI a. pradžioje: sistematika ir pokyčių kryptys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DOI: doi.org/10.35321/e-pub.42.lietuviu-kalbos-pokyciai. Murmulaitytė Daiva 2018: Kontaminacija ir lietuvių kalbos naujadara. – Kalba ir kontekstai 8(1), 60–70. Prieiga internete: http://talpykla.elaba.lt/elaba-fedora/objects/ elaba:31651794/datastreams/MAIN/content. Murmulaitytė Daiva 2020: Naujųjų dūrinių analizės ir klasifikacijos galvosūkiai. – Acta Linguistica Lithuanica 82, 34–51. Prieiga internete: http://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/1023/1398. DOI: doi.org/10.35321/all82-02. Murmulaitytė Daiva 2021: Naujažodžių darybos ir morfemikos tyrimų perspektyvos (Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno atvejis), Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DOI: doi.org/10.35321/e-pub.16.naujadaros-tyrimu-perspektyvos. RITA MILIŪNAITĖ 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Pharies David A. 1987: Kontaminacja w słowotwórstwie hiszpańskim. – Romanistisches Jahrbuch 38(1), 271–289. DOI: doi.org/10.1515/9783110244946.271. Ralli Angela 2020: Affiksoidy: intrygująca pośrednia kategoria morfologiczna. – Wyrazy złożone. Festschrift to Laurie Bauer, red. L. Körtvélyessi, P. Štekauer, Renner Vincent 2015: Zlewania leksykalne jako gra słów. Gra słów i Cambridge: Cambridge University Press, 217–240. refleksja metalingwistyczna / metadyskursywna, red. A. Zirker, E. Winter-Froemel, Berlin, Monachium, Boston: Renner Vincent 2018: Zapożyczenia strukturalne w słowotwórstwie: zarys Walter de Gruyter, 119–133. DOI: doi.org/10.1515/9783110406719-006. rozpoznawczy. – SKASE Journal of Theoretical Linguistics 15(2), 2–12. Rio-Torto Graça, Sandrini Rafael 2022: „Splinter” w języku portugalskim: koncepcje i wzorce formowania. – Język portugalski: tematy z zakresu filologii i lingwistyki historycznej, red. A. S. Neto, A. V. dos Santos, H. I. de Oliveira Nascimento [Organizatorzy], Feira de Santana, UEFS Editora, 108–116. Rutkienė Lina 2019: Hybrydowe złożenia terminologii budowlanej z klasycznymi prepozycyjnymi rdzeniami związanymi. – Terminologija 26, 140–161. Dostęp online: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/381/460. DOI: doi.org/10.35321/term26-07. Stamenov Christo 2015: Słowotwórstwo zapożyczeń: Sufiksacja z użyciem -ing i kontaminacja w języku bułgarskim. – Съпоставително езикознание [Sǎpostavitelno ezikoznanie] / Językoznawstwo kontrastywne 40(3), 163–197. Štekauer Pavol 2000: Angielskie słowotwórstwo: historia badań, 1960–1995, Tübingen: Narr. Tomić Gorica R. 2019: O nowym typie elementu słowotwórczego w języku serbskim. – Филолог [Filolog] 20, 248–266. DOI: doi.org/10.21618/fil1920248t. Tomić Gorica R. 2022: Kontaminacje leksykalne w języku serbskim: analiza przejrzystości morfosemantycznej. – Зборник радова Филозофског факултета у Приштини [Zbornik radova Filozofskog fakulteta u Prištini] 52(3), 13–37. DOI: doi.org/10.5937/zrffp52-32090. Tomić Gorica R. 2022a: Hybrydowe angielsko-serbskie i serbsko-angielskie kontaminacje leksykalne w języku serbskim. – Philologia Mediana 14, 409–428. DOI: doi.org/10.46630/ phm.14.2022.29. Urbutis Vincas 2009: Žodžių darybos teorija, 2-asis leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Artykuły / Articles 117 Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje Słowotwórstwo z użyciem fragmentów w Lithuanian Language PODSUMOWANIE Rozprzestrzenianie się zapożyczeń i formacji kontaminacyjnych we współczesnym języku litewskim – podobnie jak w każdym innym języku europejskim – stworzyło żyzne podłoże dla rozwoju nowych modeli słowotwórczych. Jednym z takich modeli jest słowotwórstwo z elementami formacji kontaminacyjnych – morphemised splinters. Celem artykułu jest dogłębna analiza struktury kontaminacyjnych zapożyczeń słowotwórczych oraz rodzimych kontaminatów lub kalk słowotwórczych, które przedostają się do języka litewskiego, a także określenie tendencji dotyczących wykorzystywania splinterów do tworzenia nowych słów w języku litewskim jako takim. Dane zebrano z internetowej Bazy Litewskich Neologizmów, która pod koniec maja 2023 roku zawierała 440 words are blends created in or translated into the Lithuanian language, while the rest are słów związanych z kontaminacją. Niemal połowę z nich stanowią kontaminacyjne zapożyczenia słowotwórcze. Artykuł składa się ze wstępu, dwóch rozdziałów, wniosków oraz aneksu: wykazu najczęstszych zmorfemizowanych splinterów uczestniczących w tworzeniu nowych słów w języku litewskim. W pierwszym rozdziale przedstawiono przegląd zagadnienia splinterów w pracach badaczy zagranicznych. W drugim rozdziale opisano zmorfemizowane i semantycznie zreinterpretowane splintery występujące w języku litewskim, wykorzystywane do tworzenia nowych słów. Najczęstsze (w kolejności malejącej) splintery wyodrębnione z kontaminacyjnych zapożyczeń słowotwórczych, które mają w języku litewskim co najmniej dwie formacje (lub tłumaczenia), są następujące: -(m)obilis, -nomika, -geitas, -matas, -(a)holikas, -ė, -demija, -busas, -(k)alipsė, -(flu)enceris, robo-. Zatem zapożyczenia hybrydowe często używane w języku litewskim są potencjalnymi źródłami morfemizowanych odprysków słowotwórczych do tworzenia nowych słów. Kolejny trend dotyczy tworzenia litewskich odprysków słowotwórczych: -stogos [< atostogos, por. darbostogos (ang. workation), ornitostogos (ang. orniholidays), sportostogos (ang. sportcation)] oraz -(l)ėdos [< Kalėdos ‘Boże Narodzenie’], por. Klaikėdos (Horristmas, „a horrible Christmas”), Oktalėdos (Oktaristmas, „a Christmas by the band Oktava”)). Przyjęto 15 czerwca 2023 r. RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]