Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje

RITA MILIŪNAITĖ Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας Αναγνωριστικό ORCID: orcid.org/0000-0002-2292-1818 Ερευνητικές κατευθύνσεις: νεολογία, κανονιστική γλωσσολογία, κοινωνιογλωσσολογία, γλωσσικές τεχνολογίες. DOI: doi.org/10.35321/all89-05 Σχηματισμός λέξεων με θραύσματα στη λιθουανική γλώσσα Σχηματισμός λέξεων με θραύσματα στη λιθουανική γλώσσα ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το άρθρο εξετάζει έναν αναδυόμενο, μη παραδοσιακό τρόπο σχηματισμού λέξεων στη λιθουανική γλώσσα με μη μορφηματικά στοιχεία — θραύσματα. Ο τρόπος αυτός ενισχύεται από την πρόσφατη αύξηση των δανεικών συμφυρμών στη λιθουανική γλώσσα (συνήθως από την αγγλική), καθώς και από μεταφρασμένους και γηγενείς συμφυρμούς αυτού του τύπου. Τόσο η συμφυρμική δημιουργία όσο και ο σχηματισμός νέων λέξεων με θραύσματα εξαπλώνονται σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες και αποτελούν αντικείμενο ποικίλων ερευνών. Το άρθρο αναδεικνύει τους λόγους σχηματισμού των θραυσμάτων και δείχνει πώς ορισμένα από αυτά γενικεύονται ή εξειδικεύονται σημασιολογικά και εισέρχονται στη διαδικασία μορφηματοποίησης, έως ότου τελικά μπορούν να καταστούν μορφήματα σχηματισμού ή ακόμη και αυτοτελή λεξήματα. Η έρευνα βασίζεται σε δεδομένα που συλλέγονται από τις αρχές του 21ου αιώνα στη Βάση Δεδομένων Νεολογισμών της Λιθουανικής Γλώσσας και περιλαμβάνουν τόσο δανεικούς συμφυρμούς όσο και εκείνους που είναι πιθανό να αποτελούν μεταφραστικά ή γηγενή δημιουργήματα. ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: σχηματισμός λέξεων, συμφυρμός, συμφυρμική δημιουργία, θραύσμα, νεολογία. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το άρθρο εξετάζει μια αναδυόμενη και αντισυμβατική μέθοδο σχηματισμού λέξεων στη λιθουανική γλώσσα, η οποία περιλαμβάνει μη μορφηματικά στοιχεία: θραύσματα. Η μέθοδος αυτή προωθείται από την πρόσφατη αύξηση των δανεικών συμφυρμών (που συνήθως προέρχονται από την αγγλική γλώσσα) στη λιθουανική γλώσσα, καθώς και από μεταφρασμένους και γηγενείς συμφυρμούς. Straipsniai / Articles 93 RITA MILIŪNAITĖ ο σχηματισμός λέξεων με θραύσματα καθίσταται ολοένα και πιο διαδεδομένος σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες και αποτελεί αντικείμενο κάθε είδους έρευνας. Το άρθρο αναδεικνύει τους λόγους εμφάνισης των θραυσμάτων, παρουσιάζει πώς ορισμένα από αυτά γενικεύονται ή εξειδικεύονται σημασιολογικά και εισέρχονται στη διαδικασία μορφηματοποίησης, ώστε ενδεχομένως να καταστούν τελικά μορφήματα σχηματισμού ή ακόμη και αυτοτελή λεξήματα. Η μελέτη βασίζεται σε δεδομένα από τη Βάση Δεδομένων Νεολογισμών της Λιθουανικής Γλώσσας, τα οποία ανάγονται στις αρχές του 21ου αιώνα και καλύπτουν τόσο δανεικούς συμφυρμούς όσο και εκείνους που είναι πιθανό να αποτελούν μεταφράσεις ή γηγενείς συμφυρμούς. ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: σχηματισμός λέξεων, συμφυρμός, συμφυρμική δημιουργία, θραύσμα, νεολογία. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Καθώς κατά την τελευταία δεκαετία εντατικοποιήθηκε η έρευνα για τη νεολογία της λιθουανικής γλώσσας, παρατηρήθηκε ότι στη χρήση αυξάνονται τα νεολογικά δημιουργήματα που έχουν προκύψει μέσω συμφυρμού. Με άλλα λόγια, δύο ή περισσότερες σημασιολογικά και φωνολογικά παρακινημένες αυτοτελείς λέξεις συγχωνεύονται σε μία, όχι σύμφωνα με τους παραδοσιακούς κανόνες σχηματισμού λέξεων: τουλάχιστον μία από αυτές συντομεύεται, συχνά λαμβάνοντας την αρχή της μίας και το τέλος της άλλης, παραλείποντας ένα από τα τμήματα που συμπίπτουν στο σημείο ένωσης των λέξεων κ.ά. Για παράδειγμα: kačiulis, –ė [< katė + bičiulis] «κάποιος/α που συνδέεται με τις γάτες και τις υποθέσεις τους και συναναστρέφεται με άλλους φίλους»· degtuketė [< degtukas + etiketė] «ετικέτα κουτιού σπίρτων»· knygionas [< knyga + aukcionas] «δημοπρασία βιβλίων»¹ κ.ά. Στη λιθουανική γλωσσολογία τα συμφυρμικά δημιουργήματα αποκαλούνται επίσης συμφυρμικές λέξεις (Urbutis 2009: 327), συμφυρμοί (πρβλ. Murmulaitytė 2018: 61–68· 2021: 95) ή μείγματα (βλ. Urbutis 2009: 355· Miliūnaitė 2014: 249· Murmulaitytė 2021: 77, 100 κ.ά.). Στο παρόν άρθρο χρησιμοποιείται ο όρος συμφυρμικό δημιούργημα, ο οποίος αντιστοιχεί συστηματικά στην ονομασία του ίδιου του τρόπου σχηματισμού λέξεων², συμφυρμική δημιουργία. Με βάση τα δεδομένα της σύγχρονης λιθουανικής χρήσης, τα οποία στηρίζονται στη βάση ND, έχουν ήδη πραγματοποιηθεί διερευνητικές μελέτες: εξετάστηκε η σχέση της συμφυρμικής δημιουργίας με τον παραδοσιακό σχηματισμό λέξεων, καθώς και η προέλευση τέτοιων δημιουργημάτων ¹ Εδώ και στο εξής, οι νεολογισμοί και οι λοιπές λεξικογραφικές πληροφορίες που συνδέονται με αυτούς (προέλευση, σημασία) αντλούνται από τη Βάση Δεδομένων Νεολογισμών της Λιθουανικής Γλώσσας (εφεξής ND), εκτός αν նշεται אחרת. Για λόγους οικονομίας, στο άρθρο σε ορισμένες περιπτώσεις δεν αναφέρονται η προέλευση και οι σημασίες των νεολογισμών· μπορούν να βρεθούν στην προαναφερθείσα βάση δεδομένων. ² Στο άρθρο χρησιμοποιείται η έννοια σχηματισμός λέξεων (όχι σχηματισμός λέξεων) όταν χρειάζεται να τονιστεί ότι οι λέξεις προκύπτουν και με άλλους τρόπους πέρα από εκείνους που περιλαμβάνει ο παραδοσιακός σχηματισμός λέξεων της λιθουανικής γλώσσας (πρβλ. τα αγγλικά word-formation «σχηματισμός λέξεων» και word creation «δημιουργία λέξεων» (Mattiello 2018: 4)). 94 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje και προοπτικές έρευνας, καθώς και οι ιδιαιτερότητες της δομής τους (βλ. Miliūnaitė 2014: 246–264· 2022: 306–310· Murmulaitytė 2018: 60–70· 2020: 41–45, 2021: 74–81, Aleksaitė 2021: 17–34 και την πρόσθετη βιβλιογραφία που παρατίθεται στις δημοσιεύσεις αυτές), έχοντας υπόψη το ευρύ πλαίσιο ερευνών σε διάφορες ξένες γλώσσες (βλ. Gries 2004: 639–667· Lehrer 2007: 115–133· Bombi 2017: 280–281· Renner 2018: 2–12· Hamans 2021: 659–691 κ.ά.). Η συμφυρμική δημιουργία είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστική της αγγλικής γλώσσας και των άλλων ευρωπαϊκών γλωσσών που επηρεάζονται από αυτήν (συχνά μέσω μεταφράσεων)³ (βλ. Pharies 1987: 271–289· Renner 2015: 121–122· Cacchiani 2016: 305–313· Renner 2018: 2, 5–6), ακόμη και εκείνων στις οποίες αυτός ο τρόπος σχηματισμού νέων λέξεων δεν ήταν χαρακτηριστικός έως τα τέλη του 20ού — τις αρχές του 21ου αιώνα, μεταξύ άλλων της βουλγαρικής, της λετονικής, της ισπανικής και της σερβικής (πρβλ. Lalić–Krstin 2008: 237· Ločmele, Veisbergs 2011: 312· Stamenov 2015: 175· Balteiro 2017: 1–14· Tomić 2019: 248–249). Όσο περισσότερα δεδομένα χρήσης των συμφυρμικών δημιουργημάτων συγκεντρώνονται, τόσο αυξάνονται οι πτυχές της έρευνας, και αυτό φαίνεται καθαρά στις συνεχώς αυξανόμενες δημοσιεύσεις τόσο ξένων όσο και Λιθουανών συγγραφέων. Έχει παρατηρηθεί ότι τα συμφυρμικά δημιουργήματα, ιδίως σε τομείς χρήσης της γλώσσας όπως οι επιχειρήσεις (διαφήμιση, εμπορικά σήματα), τα μέσα ενημέρωσης, η πολιτική και η λογοτεχνία (πρβλ. Tomić 2019: 248–249· 2022: 19–22), αρχίζουν ενίοτε να σχηματίζουν μικρότερες ή μεγαλύτερες ομάδες δημιουργημάτων με κοινά συστατικά. Με άλλα λόγια, μολονότι συχνά υποστηρίζεται ότι τα συμφυρμικά δημιουργήματα είναι μοναδικά αποτελέσματα σχηματισμού λέξεων (ή μετάφρασης), η αύξησή τους και η εξάπλωση ολόκληρων προτύπων επιτρέπουν να δούμε τη διαδικασία κάπως διαφορετικά. Το ερώτημα — «πώς πρέπει να αντιμετωπίζονται οι λέξεις με τα νέα διεθνή τμήματα λέξεων (π.χ. -nomika, -geitas, -holikas, -holizmas, -mobilis, -matas, -exit κ.ά.»;) — έχει ήδη τεθεί σε άρθρο της Daiva Murmulaitytė (2018: 62, 66) και αναπτύχθηκε κάπως στη μονογραφία της Rita Miliūnaitė (2022: 322–326). Η D. Murmulaitytė υποστηρίζει: «διαφαίνεται η τάση να σχηματίζονται νέες λέξεις με την άμεση προσάρτηση αυτών των καταλήξεων σε άλλες λέξεις και όχι με τη συμφυρμική σύνδεσή τους με τις αρχικές λέξεις που τις περιέχουν», ενώ αναγνωρίζει επίσης ότι «χρειάζεται να εξετάζεται χωριστά η ιστορία εμφάνισης, η σημασιολογία και η χρήση κάθε λέξης· ορισμένες θα αποδειχθούν δάνεια, άλλες μεταφρασμένα ή αναλογικά δημιουργήματα, άλλες γηγενείς συμφυρμοί, ενώ η προέλευση άλλων δεν θα μπορεί να καθοριστεί πλήρως, επειδή ενδέχεται να σχηματίστηκαν ανεξάρτητα σε περισσότερες γλώσσες ή να δανείστηκαν από αυτές» (ό.π., 66). ³ Οι αγγλόφωνοι έχουν αγαπήσει τόσο πολύ τον συμφυρμικό τρόπο σχηματισμού λέξεων, ώστε μερικές φορές αποκαλούνται blendaholics [< blend «συμφυρμικό δημιούργημα» + (alco)holic «εξαρτημένος από κάτι»] (Correa Saavedra 2016: 55). Σε ορισμένες πρόσφατες πηγές νεολογισμών της αγγλικής γλώσσας εντοπίζεται περίπου 43% συμφυρμικών δημιουργημάτων· κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα καταγράφονταν περίπου 5–10% (ό.π.). Σύμφωνα με τα δεδομένα της ND στα τέλη Μαΐου 2023, τα λιθουανικά συμφυρμικά δημιουργήματα αποτελούν περίπου το 5% όλων των νεολογικών δημιουργημάτων (συμπεριλαμβανομένων των μεταφρασμένων) (236 από 4758) ή περίπου το 2,7% όλων των νεολογισμών της ND (8860). Straipsniai / Articles 95 RITA MILIŪNAITĖ Επομένως, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με έναν ακόμη ελάχιστα μελετημένο στη λιθουανική γλώσσα, αλλά εμφανώς εξαπλούμενο τρόπο σχηματισμού λέξεων, ο οποίος χρησιμοποιεί συστατικά συμφυρμικών δημιουργημάτων και εγείρει ποικίλα θεωρητικά ερωτήματα. Πρώτον, τα ίδια τα συμφυρμικά δημιουργήματα, έως ότου εμφανιστεί το ρεύμα τους, θεωρούνταν περιφερειακά φαινόμενα της γλώσσας (βλ. Kabasinskaitė 1998· Urbutis 2009: 354–355) και δεν προσέλκυαν ιδιαίτερη προσοχή από τους ερευνητές. Δεύτερον, οι ερευνητές αισθάνονται την έλλειψη λιθουανικών δεδομένων που θα επέτρεπαν πιο ουσιαστικά συμπεράσματα (Murmulaitytė 2021: 102), ενώ, όπως θα φανεί, η συχνότητα χρήσης των συμφυρμικών δημιουργημάτων αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για να καταστούν ανάλογα νέου σχηματισμού λέξεων. Για την ονομασία των συστατικών των συμφυρμικών δημιουργημάτων (θραυσμάτων των βάσεων) στη λιθουανική γλώσσα θα μπορούσε να είναι πρόσφορος ο όρος θραύσμα (πρβλ. αγγλ. splinter⁴ «θραύσμα, κομμάτι», βλ. Miliūnaitė 2022: 322–326). Στο άρθρο το θέμα των θραυσμάτων εξετάζεται λεπτομερέστερα, με βάση το πλαίσιο της ξένης βιβλιογραφίας. Παράλληλα, κάθε χρόνο συγκεντρώνονται όλο και περισσότερα δεδομένα χρήσης της λιθουανικής γλώσσας, επειδή η κύρια πηγή τους, η ND, εμπλουτίζεται συνεχώς και αυξάνονται σταθερά σε αυτήν τα συμφυρμικά δάνεια και δημιουργήματα. Στόχος του άρθρου είναι να εξετάσει τις δομικές ιδιαιτερότητες των συμφυρμικών δανείων και των γηγενών ή μεταφρασμένων δημιουργημάτων που εισέρχονται στη λιθουανική γλώσσα και να προσδιορίσει τις τάσεις χρήσης των θραυσμάτων για τον σχηματισμό νέων λέξεων στην ίδια τη λιθουανική γλώσσα. Για την επίτευξη αυτού του στόχου τίθενται τα ακόλουθα καθήκοντα: 1) να παρουσιαστεί η έννοια του υπό μελέτη αντικειμένου — των θραυσμάτων — και μια επισκόπηση της ξένης έρευνας επί του θέματος· 2) να εξεταστεί η (μη) μορφηματική δομή των συμφυρμικών δανείων και δημιουργημάτων που καταγράφονται στην ND και να προσδιοριστούν τα επαναλαμβανόμενα θραύσματα ως δυνατότητα σχηματισμού νέων λέξεων στη λιθουανική γλώσσα· 3) να περιγραφούν τα σημασιολογικά χαρακτηριστικά των επαναλαμβανόμενων θραυσμάτων και οι τάσεις μορφηματοποίησής τους (μετατροπής τους σε μορφήματα σχηματισμού). Για την εξέταση των δημιουργημάτων με θραύσματα εφαρμόζονται η συγχρονική ανάλυση σχηματισμού λέξεων και η ανάλυση μορφηματικής και μη μορφηματικής δομής, η σημασιολογική ανάλυση των θραυσμάτων, καθώς και περιγραφικές και αναλυτικές μέθοδοι. Το άρθρο αποτελείται από την Εισαγωγή, δύο μέρη χωρισμένα σε μικρότερα κεφάλαια, τα Συμπεράσματα και Παράρτημα με τα συχνότερα μορφηματοποιημένα θραύσματα στους λιθουανικούς νεολογισμούς. Στο πρώτο μέρος επισκοπείται η προβληματική των θραυσμάτων στις εργασίες ξένων ερευνητών: οι προσπάθειες ορισμού τους, προσδιορισμού των αιτίων σχηματισμού τους και της σχέσης τους με τους παραδοσιακούς τρόπους σχηματισμού λέξεων. Στο δεύτερο μέρος περιγράφονται τα θραύσματα που σχηματίστηκαν με βάση συμφυρμικά δάνεια και μεταφρασμένα ή γηγενή δημιουργήματα, τα οποία καταγράφηκαν στη χρήση της λιθουανικής γλώσσας κατά την τελευταία δεκαετία και χρησιμοποιούνται για τον σχηματισμό νέων λέξεων στη λιθουανική γλώσσα. ⁴ Για την εμφάνιση του όρου αυτού στην αγγλική γλώσσα το 1961, για την ονομασία γλωσσικών μονάδων ειδικής φύσης στη διαδικασία της συμφυρμικής δημιουργίας, και για τη μετέπειτα εξέλιξή του βλ. Bauer 2005: 104–105· Jurado 2019: 8–9. 96 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje 1. Η ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗ ΤΩΝ ΘΡΑΥΣΜΑΤΩΝ Κατά την εξέταση της προβληματικής των θραυσμάτων, χρειάζεται να σταθούμε σύντομα σε ορισμένα χαρακτηριστικά που είναι γνωρίσματα των συμφυρμικών δημιουργημάτων. Αυτά βοηθούν να εξηγηθεί πώς και για ποιους λόγους ορισμένα θραύσματα, ως γλωσσικά στοιχεία με μη μορφηματικό καθεστώς, μπορούν με την πάροδο του χρόνου να μορφηματοποιηθούν. 1.1. Τα συμφυρμικά δημιουργήματα, η μοναδικότητα και η προβλεψιμότητά τους Τα συμφυρμικά δημιουργήματα συνήθως περιγράφονται ως περιστασιακά δημιουργήματα, που μαρτυρούν αυθεντικές και μοναδικές πράξεις γλωσσικής δημιουργίας. Το χαρακτηριστικό αυτό αξιοποιείται και ως υφολογικό μέσο έκφρασης, με στόχο την προσέλκυση της προσοχής και την πρόκληση παιχνιδιού με τις λέξεις, για παράδειγμα σε λογοτεχνικά έργα, διαφημίσεις, κατά τη δημιουργία ονομάτων προϊόντων ή εταιρειών, σε τίτλους μέσων ενημέρωσης κ.ά. (Lehrer 2007: 115–116· 128–131· Renner 2015: 119–133· Grlj 2022: 102). Προτείνονται στους αποδέκτες κανόνες παιχνιδιού, και αυτοί βιώνουν τη χαρά της αναγνώρισης και την ευχαρίστηση να μπορούν να μαντέψουν τον κώδικα του συμφυρμικού δημιουργήματος, να εκπλήσσονται από απροσδόκητες ηχητικές ομοιότητες ή συνειρμούς που προκαλεί η φωνητική ή σημασιολογική συνένωση περισσότερων λέξεων κ.ά. (για τα παιχνίδια με συμφυρμικά δημιουργήματα στην ιταλική γλώσσα βλ. Cacchiani 2016: 318–324). Για παράδειγμα: begemotina [< begemotas + motina] «η μητέρα του ιπποπόταμου»· miaujiena [< miau + naujiena] «είδηση της αγοράς που σχετίζεται με γάτες και τη φροντίδα τους»· Tiltanikas [< tiltas + „Titanikas“] «η γέφυρα του Alfonso Meškinis (Kleboniškiai), η οποία κατέρρευσε, έγειρε και ανυψώθηκε εν μέρει στον αέρα το 2023, θυμίζοντας τον ναυαγισμένο „Titanikas“». Συμφυρμικά δημιουργήματα προκύπτουν επίσης από την αντικειμενική πραγματικότητα και την ανάγκη να ονομαστεί κάποιο, συχνά μοναδικό, υβριδικό αντικείμενο (υβρίδιο), πρβλ.: coliūgas [< cukinija + moliūgas] «υβρίδιο κολοκυθιού και κολοκύθας»· zebrasilas [< zebras + asilas] «υβρίδιο ζέβρας και γαϊδάρου». Στον σχηματισμό λέξεων της αγγλικής γλώσσας υιοθετούνται διαφορετικές απόψεις για τα συμφυρμικά δημιουργήματα (Renner 2015: 121–122). Για ορισμένους αποτελούν υποκατηγορία των σύνθετων (ή συντομευμένη εκδοχή των σύνθετων, βλ. Lehrer 2007: 117), για άλλους τύπο περικοπών (αγγλ. clippings), ενώ άλλοι τα θεωρούν ενδιάμεσο αποτέλεσμα των δύο πρώτων. Για παράδειγμα, η αγγλική λέξη modem «μόντεμ», που σχηματίστηκε από τις αρχές δύο λέξεων [< modulator + demodulator], δεν θεωρείται από όλους συμφυρμικό δημιούργημα: μπορεί να αντιμετωπιστεί ως υποκατηγορία ακρωνυμίων (γραμματικών συντομογραφιών) — σύνθετη Straipsniai / Articles 97 RITA MILIŪNAITĖ συντομογραφία κ.ά. (πρβλ. Grlj 2022: 88). Συγκρίνοντας τα συμφυρμικά δημιουργήματα με τα σύνθετα, επισημαίνεται ότι και στις δύο περιπτώσεις για τον σχηματισμό μίας λέξης χρησιμοποιούνται δύο ή περισσότερες αυτοτελείς λέξεις, ενώ η διαφορά είναι ότι τα συμφυρμικά δημιουργήματα είναι μη κανονικά και μόνο εν μέρει προβλέψιμα, επειδή η μορφή τους εξαρτάται κάθε φορά από τις ιδιότητες των επιλεγμένων συστατικών (Beliaeva 2019: 2–3). Γι’ αυτό δεν εντάσσονται στους παραδοσιακούς κανόνες σχηματισμού λέξεων και δεν μπορούν να αναλυθούν σε επίπεδο μορφημάτων (πρβλ. Mattiello 2018: 5). Συνήθως αναγνωρίζεται ότι τα συμφυρμικά δημιουργήματα αποτελούν μια αρκετά ασαφή κατηγορία δημιουργημάτων, η οποία υπερβαίνει τα όρια της παραδοσιακής γραμματικής και ανήκει στη μη γραμματική μορφολογία (αγγλ. extra-grammatical morphology, βλ. Mattiello 2013: 127–139· Beliaeva 2019: 3), στην οποία ανήκουν επίσης τρόποι σχηματισμού λέξεων όπως η συντόμευση διαφόρων ειδών λέξεων και ομάδων λέξεων, ο σχηματισμός συντομογραφιών (συμπεριλαμβανομένων των ακρωνυμίων) κ.ά. (βλ. Urbutis 2009: 347–357). Αυτή η αρκετά ελεύθερη αντίληψη των συμφυρμικών δημιουργημάτων οφείλεται όχι μόνο στην αυθόρμητη εμφάνισή τους. Το στοιχείο της έκπληξης προκαλείται συχνά από την τυχαία ομοιότητα της μορφής δύο λέξεων ή από μερική φωνητική (γραφική) σύμπτωση (πρβλ. katuiruotė < katė + tatuiruotė «γρατζουνιά γάτας σε άνθρωπο»). Ανακύπτουν επίσης δυσκολίες στην περιγραφή των ουσιωδών διαφορών αυτών των δημιουργημάτων από τον παραδοσιακό σχηματισμό λέξεων, ιδίως λόγω των ασταθών ορίων των συστατικών που τα αποτελούν (Murmulaitytė 2018: 61· Grlj 2022: 102· Tomić 2022: 15–17). Οι έρευνες για τα συμφυρμικά δημιουργήματα των ευρωπαϊκών γλωσσών (συμπεριλαμβανομένων των συγκριτικών, για παράδειγμα στην αγγλική και τη γαλλική, βλ. Grlj 2022: 85–106), καθώς αυξάνονται τα δεδομένα, διευρύνονται και αποκαλύπτουν ολοένα και νέα χαρακτηριστικά αυτού του τύπου λέξεων. Με την εφαρμογή ποικίλων ποσοτικών και ποιοτικών ερευνητικών μεθόδων, διερευνώνται οι φωνητικές, γραμματικές και σημασιολογικές κανονικότητες και τάσεις του σχηματισμού τους, καθώς και η αλληλεπίδραση των συστατικών (βλ. Lehrer 2007: 117–121· Arndt-Lappe, Plag 2013: 357–563· Mattiello 2018: 9–10· Jurado 2019: 6–8· Grlj 2022: 88–89· Tomić 2022a: 412 και τη βιβλιογραφία που παρατίθεται εκεί), ενώ παρουσιάζονται διάφορες ταξινομήσεις (βλ. Lehrer 1996: 364–366· Renner 2015: 122–123· Cacchiani 2016: 313–318). Για παράδειγμα, η ταξινόμηση των συμφυρμικών δημιουργημάτων μπορεί να βασίζεται στα τυπικά ή σημασιολογικά χαρακτηριστικά τους και να διακρίνεται σύμφωνα με τις σχέσεις των συστατικών. Τόσο στην αγγλική όσο και σε ορισμένες άλλες γλώσσες (γερμανική, σερβική), με βάση τη μορφοσημασιολογική διαφάνεια των συμφυρμικών δημιουργημάτων διακρίνονται τέσσερις τρόποι σχηματισμού τους: πλήρης, περιγραμματικός, ημιπλήρης και αποσπασματικός (αγγλ. complete, contour, semi-complete, fragment blending· βλ. Tomić 2022: 14–37 και τη βιβλιογραφία που παρατίθεται εκεί). Πραγματοποιούνται επίσης πειράματα με χρήστες της γλώσσας, για να διευκρινιστεί τι καθορίζει την αναγνώριση των συμφυρμικών δημιουργημάτων και τις ερμηνείες της προέλευσής τους (Lehrer 2007: 126–128). Η ποικιλία των πρωτογενών λέξεων που σχηματίζουν kontaminacinius darinius στη λιθουανική γλώσσα αυξάνεται, πρβλ.: επιφώνημα + ουσιαστικό (miaujiena < miau + naujiena), συντομογραφία + ουσιαστικό (fideranas, -ė < FIDI «Ημέρα των Φυσικών – ετήσια του Βίλνιους 98 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje του Πανεπιστημίου του Βίλνιους» + veteranas), ουσιαστικό + ρήμα (radarom < radaras + darom⁵) κ.ά. Την ταχεία και αντιπροσωπευτική έρευνα αυτών των φαινομένων αναστέλλουν αντικειμενικοί λόγοι, από τους οποίους σημαντικότερη είναι η έλλειψη σωμάτων κειμένων και υπολογιστικών ερευνητικών εργαλείων που να αποτυπώνουν την πιο πρόσφατη χρήση. Επιπλέον, στη λιθουανική γλώσσα προστίθεται ο παράγοντας των άλλων γλωσσών (εντατικός δανεισμός και μετάφραση), γεγονός που δυσχεραίνει τον προσδιορισμό των αιτίων και των τρόπων εμφάνισης των συμφυρμικών δημιουργημάτων και, βάσει αυτών, την κατηγοριοποίησή τους. Κατά την εξέταση των φαινομένων συμφυρμικής δημιουργίας στη λιθουανική γλώσσα, δεν πρέπει καταρχάς να παραβλέπονται εκείνοι οι δανεικοί νεολογισμοί που στις γλώσσες προέλευσής τους (ιδίως όσοι εισέρχονται μαζικά στη λιθουανική από την αγγλική) έχουν προκύψει μέσω συμφυρμικής δημιουργίας. Για παράδειγμα: gitalelė (αγγλ. guitalele [< guitar «κιθάρα» + ukulele «γιουκαλίλι»]) «έγχορδο μουσικό όργανο με ιδιότητες κιθάρας και γιουκαλιλιού»· mogilizacija (ρωσ. могилизация [< могила «τάφος» + мобилизация «επιστράτευση»]) «επιστράτευση (κλήση των εφέδρων για στρατιωτική υπηρεσία) ως ευθύς δρόμος προς τον θάνατο (τον τάφο)»· mokteilis (αγγλ. mocktail [< mock «ψεύτικος» + cocktail «κοκτέιλ»]) «μη αλκοολούχο κοκτέιλ (συνήθως από χυμούς φρούτων)» κ.ά. Για όσους γνωρίζουν ξένες γλώσσες, η δομή και η σημασία τέτοιων συμφυρμικών δανείων είναι συνήθως εύκολα συναγώγιμες ακόμη και χωρίς ευρύτερο πλαίσιο. Συμφυρμικά δημιουργήματα σχηματίζονται επίσης στην ίδια τη λιθουανική γλώσσα από γηγενείς λέξεις ή κοινά δάνεια, για παράδειγμα: varškepas [< varškė + apkepas] «φούρνος με τυρόπηγμα»· atostogenas [< atostogos + genas] «η επιθυμία για διακοπές κωδικοποιημένη στα γονίδια» κ.ά. Συμφυρμικά δημιουργήματα εμφανίζονται στη λιθουανική γλώσσα και κατά τη μετάφραση από άλλες γλώσσες⁶ — με αναπαραγωγή της συμφυρμικής μορφής της λέξης⁷, για παράδειγμα: biurslas (πρβλ. αγγλ. burness [< bureaucracy «γραφειοκρατία» + business «επιχειρήσεις»]) «επιχειρηματική δραστηριότητα γραφειοκρατών ή πολιτικών, που αποσκοπεί στην εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους»· labraliūtas (πρβλ. αγγλ. labralion [< labrador «λαμπραντόρ» + lion «λιοντάρι»]) «σκύλος ράτσας λαμπραντόρ, κουρεμένος ώστε να μοιάζει με λιοντάρι» κ.ά. ⁵ Η ετήσια δράση καθαρισμού του περιβάλλοντος «Darom» είναι ευρέως γνωστή στη Λιθουανία. ⁶ Το αν ένα συμφυρμικό δημιούργημα είναι μεταφρασμένο μπορεί να προσδιοριστεί μόνο γνωρίζοντας την αρχική πηγή (το πρωτότυπο κείμενο) ή τουλάχιστον ένα πλαίσιο που αντανακλά μη λιθουανικές πραγματικότητες· επομένως η διάκριση αυτού του είδους συμφυρμικών δημιουργημάτων είναι αρκετά συμβατική. ⁷ Αξίζει να σημειωθεί ότι κατά τη μετάφραση συμφυρμικών δημιουργημάτων άλλων γλωσσών στα λιθουανικά δεν τηρείται κατ’ ανάγκην η κατά λέξη μετάφραση: μπορούν να εφαρμόζονται και άλλες μεταφραστικές στρατηγικές. Επομένως, ούτε τα θραύσματα διατηρούνται πάντοτε. Κατά τη μετάφραση ορισμένα από αυτά μετατρέπονται σε αυτοτελείς λέξεις ή συστατικά σύνθετων, οπότε λαμβάνει χώρα δευτερογενής διαδικασία σχηματισμού λέξεων (βλ. Miliūnaitė 2014: 258). Straipsniai / Articles 99 RITA MILIŪNAITĖ Καθώς αυξάνονται τα δεδομένα, υπάρχει πλέον βάση να μιλάμε και για κανονικότητα των συμφυρμικών δημιουργημάτων και για παραγωγικά πρότυπα σχηματισμού (πρβλ. Beliaeva 2019: 17· Tomić 2022a: 412). Για παράδειγμα, στην αγγλική γλώσσα από τις λέξεις work «εργασία» και vacation «διακοπές» σχηματίστηκε το συμφυρμικό δημιούργημα workcation (και η παραλλαγή workation⁸ «περίοδος κατά την οποία η εργασία συνδυάζεται με διακοπές και εκδρομές εκτός του χώρου εργασίας». Το τμήμα του νέου δημιουργήματος —cation — γενικεύτηκε με την πάροδο του χρόνου ως μέσο σχηματισμού ονομασιών διαφόρων τύπων διακοπών και έτσι κατέστη ένα είδος επιθήματος (πρβλ. spacation «διακοπές σε κέντρα παροχής υπηρεσιών σπα, διακοπές σε σπα»· staycation «διακοπές στο σπίτι ή κοντά σε αυτό, στη χώρα του ατόμου», MD). Τα εξαπλούμενα και ολοένα συχνότερα χρησιμοποιούμενα συμφυρμικά δημιουργήματα καθίστανται προβλέψιμα: οι ερευνητές παρατηρούν διάφορες φωνητικές και σημασιολογικές κανονικότητες στον τρόπο συγκόλλησης θραυσμάτων περισσότερων λέξεων (Arndt–Lappe, Plag 2013: 540–543· Mattiello 2013: 135–137· Renner 2015: 119–132). Η μεγάλη πλειονότητά τους, όχι μόνο στην αγγλική γλώσσα, σχηματίζεται από δύο λέξεις, συνήθως λαμβάνοντας την αρχή της πρώτης και το τέλος της δεύτερης. Υπάρχουν και άλλες παραλλαγές, συμπεριλαμβανομένου του σχηματισμού επικάλυψης (αγγλ. overlap), της εισαγωγής ενός τμήματος λέξης σε μια άλλη ακέραιη λέξη, της συγχώνευσης τριών (πρβλ. αγγλ. japornimation < Japan + porn + animation, παράδειγμα από Mattiello 2013: 307) ή περισσότερων λέξεων, ή της ανάμειξης τμημάτων περισσότερων λέξεων με άλλους μη παραδοσιακούς τρόπους (πρβλ. Lehrer 1996: 364· Beliaeva 2019: 2, 17). Στην αγγλική γλώσσα έχει παρατηρηθεί η κανονικότητα ότι το συμφυρμικό δημιούργημα συνήθως έχει αριθμό συλλαβών ίδιο με εκείνον της μακρύτερης βάσης ή είναι κατά μία συλλαβή μακρύτερο, ενώ συνήθως διατηρείται επίσης η θέση του τόνου του μακρύτερου συστατικού (Arndt–Lappe, Plag 2013: 558–559· Beliaeva 2019: 7–8). Θεωρείται ότι αυτό συνδέεται κυρίως με το πρόβλημα της αναγνωρισιμότητας των νέων δημιουργημάτων (Gries 2012: 159–160). 1.2. Η έννοια των θραυσμάτων και τα χαρακτηριστικά τους Ένα από τα σημαντικότερα τυπικά χαρακτηριστικά των συμφυρμικών δημιουργημάτων είναι ότι πολλές λέξεις συνενώνονται σε μία, ανεξάρτητα από τα όρια των μορφημάτων που αποτελούν τις βασικές λέξεις (Beliaeva 2019: 8–9). Είναι αλήθεια ότι στη λιθουανική γλώσσα κάποιο συστατικό μπορεί να συμπίπτει με το θέμα της πρωτογενούς λέξης⁹. Αυτά τα αποσπάσματα λέξεων, που χρησιμοποιούνται για τον σχηματισμό νέων λέξεων, άρα και συμφυρμικών δημιουργημάτων, αποκαλούνται θραύσματα (πρβλ. Šteckauer 2000: 108· Mattiello 2018: 5). Δεν χρησιμοποιούνται μόνα τους ως αυτοτελείς λέξεις (Lehrer 2007: 116). ⁸ Για το μεταφρασμένο δημιούργημα του συμφυρμικού δανείου darbostogos βλ. στο δεύτερο μέρος του άρθρου. ⁹ Μία από τις ελάχιστα μελετημένες ακόμη στη λιθουανική γλώσσα πτυχές των συμφυρμικών δημιουργημάτων (βλ. Murmul aitytė 2018: 67· 2021: 98–102) είναι ακριβώς η δομή των συστατικών τους και η διαφορά τους από τα σύνθετα ή τις συμπτυγμένες λέξεις (πρβλ. παλαιότερα μεταφρασμένα δημιουργήματα profsąjunga, santechnikas κ.ά.). 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje Η μορφή των θραυσμάτων συνδέεται στενά με τη σημασιολογία: συνήθως τα θραύσματα έχουν τέτοιο μήκος ώστε να είναι αναγνωρίσιμη η προέλευσή τους (η πρωτογενής λέξη από την οποία αποσπάστηκε το στοιχείο), για παράδειγμα: soeikoninė [< sveik[as] + [lig]onin ė] «μια άλλη ονομασία του νοσοκομείου — όταν είναι σημαντικότερο να τονιστούν η ανάρρωση και η υγεία»· Vilnecija [< Viln[ius] + [Ve]necija] «το Βίλνιους, το οποίο, όταν οι δρόμοι πλημμύρισαν από τη θερινή νεροποντή, έγινε παρόμοιο με τη Βενετία» κ.ά. Επομένως, οι χρήστες της γλώσσας αντιλαμβάνονται τη σημασία των θραυσμάτων μόνο συνδέοντάς τα με τις πρωτογενείς λέξεις. Μία ιδιότητα των συστατικών που αποτελούν τα συμφυρμικά δημιουργήματα προσελκύει την προσοχή των ερευνητών, ιδίως επειδή αναδείχθηκε τις τελευταίες δεκαετίες: ορισμένα συστατικά μπορεί να μην συνδέονται πλέον με την πρωτογενή λέξη και να χρησιμοποιούνται επανειλημμένα για τον σχηματισμό νέων λέξεων (Beliaeva 2019: 9)10. Τα θραύσματα μπορούν να προστίθενται στην αρχή των σχηματιζόμενων λέξεων (αγγλ. cyber–) ή στο τέλος (αγγλ. –tainment) (βλ. Correia Saavedra 2016: 57· Tomić 2019: 251–252), μολονότι για κάποιο διάστημα, πιθανότατα λόγω έλλειψης δεδομένων, θεωρούνταν ότι κατά τον σχηματισμό νέων λέξεων με επανερμηνευμένα θραύσματα αυτά εμφανίζονται μόνο στο τέλος της λέξης. Στην αγγλική γλώσσα (και από αυτήν σε άλλες γλώσσες) υπάρχει τάση τα μορφηματοποιημένα θραύσματα να περιορίζονται ακόμη και σε έναν ήχο (γράμμα), πρβλ. e– (αγγλ. email «ηλεκτρονικό ταχυδρομείο», esports «ηλεκτρονικός αθλητισμός, e-sport»), που δείχνει σύνδεση με το ηλεκτρονικό περιβάλλον· k– (kpop «δημοφιλής πολιτισμός της Νότιας Κορέας», kdrama «δραματική τηλεοπτική σειρά της Νότιας Κορέας»), που δείχνει σύνδεση με τον πολιτισμό της Νότιας Κορέας· s– (smarketing [< sales «πωλήσεις» + marketing «μάρκετινγκ»], λιθουανικό δάνειο smarketingas), που δείχνει σύνδεση με τις πωλήσεις, κ.ά. Έτσι, τα συστατικά των σχηματισμών από σύμφυση που χρησιμοποιούνται συχνά σε διάφορες γλώσσες μπορούν να γενικευτούν (να επανερμηνευτούν) ως μη μορφηματικά μέρη λέξεων, τα οποία μπορούν να επιτελούν τη λειτουργία μέσου σχηματισμού λέξεων και να δημιουργούν βάση αναλογίας για νέους σχηματισμούς (βλ. Jurado 2019: 1· Tomić 2019: 249–250· Rio–Torto, Sandrini 2022: 115). Τέτοια αποσπάσματα ονομάζονται μερικές φορές απελευθερωμένα επιθήματα (αγγλ. libfix < liberated + affix, βλ. Hamans 2021: 663–665), φανταστικά μορφήματα (βλ. Miliūnaitė 2022: 322–326). Κατά τον θεωρητικό ορισμό των αποσπασμάτων που χρησιμοποιούνται για τον σχηματισμό νέων λέξεων, επιχειρείται η διάκρισή τους από παρόμοια στοιχεία της παραδοσιακής παραγωγής λέξεων: τα προσφύματα (προθήματα και επιθήματα), τα ευρέως νοούμενα προσφυματοειδή (προθηματοειδή και επιθηματοειδή, βλ. Keinys 1999: 74, 111, 114· για την ποικιλία των αντιλήψεων σχετικά με τα προσφυματοειδή βλ. Rutkienė 2019: 141–146) και τα ριζικά μορφήματα (Lehrer 1996: 361–362· Mattiello 2018: 5–8). Τα αποσπάσματα, ως μη μορφηματικά μέρη λέξεων, θεωρούνται ενδιάμεσα στοιχεία μεταξύ προσφυμάτων και ριζών (Callies 2016: 11). Τα προσφύματα έχουν γενικευμένη (γραμματικοποιημένη) 10 Μερικές φορές ως αποσπάσματα χαρακτηρίζονται μόνο τα συστατικά των σχηματισμών από σύμφυση που έχουν ήδη αποσπαστεί με αυτόν τον τρόπο (βλ. Bauer κ.ά. 2013: 19). Straipsniai / Articles 101 RITA MILIŪNAITĖ σημασία, ενώ τα αποσπάσματα διατηρούν μόνο μέρος του αρχικού σημασιολογικού περιεχομένου της λέξης (Bauer κ.ά. 2013: 19). Από τα προσφυματοειδή (βλ. Ralli 2020: 220–222· Miliūnaitė 2022: 313–322), συμπεριλαμβανομένων των νεοκλασικών στοιχείων (βλ. Inčuraitė–Noreikienė 2015: 247–249), τα αποσπάσματα διαφέρουν ως προς το ότι τα προσφυματοειδή είναι σταθερές συντμήσεις της αρχής ή του τέλους μιας λέξης, οι οποίες διατηρούν σημασιολογική σχέση με τις ρίζες και χρησιμοποιούνται τακτικά για τον σχηματισμό νέων λέξεων (πρβλ. αγγλ. eco- ‘οικο-’ ← ecology ‘οικολογία’), (πρβλ. Mattiello 2018: 7). Ωστόσο, πολλοί ξένοι συγγραφείς, όταν μιλούν για τα αποσπάσματα, τονίζουν την ασταθή τους κατάσταση και τη μεγαλύτερη ή μικρότερη τάση τους προς τη μορφηματοποίηση (Lehrer 1996: 361–362· 2007: 121· Jurado 2019: 9–11) —τη μετατροπή τους σε μορφήματα, όταν τα αποσπάσματα χάνουν την άμεση σχέση τους με τον αρχικό σχηματισμό από σύμφυση και αρχίζουν να χρησιμοποιούνται τακτικά για τον σχηματισμό νέων λέξεων. Επομένως, τα ίδια συστατικά των σχηματισμών από σύμφυση ερμηνεύονται διαφορετικά σε διαφορετικές πηγές (και σε διαφορετικές χρονικές στιγμές)¹¹. Μπορεί να είναι δύσκολο να καθοριστεί το όριο μεταξύ ενός σχηματισμού από σύμφυση που προέκυψε κατ’ αναλογία και ενός παραγώγου με μορφηματοποιημένο απόσπασμα (Bauer κ.ά. 2013: 459). Μόνο με τη χρονολογική παρακολούθηση της ίδιας της διαδικασίας μπορεί να υποστηριχθεί ότι, στο αρχικό στάδιο της απομάκρυνσης του αποσπάσματος από τον σχηματισμό από σύμφυση, όταν λειτουργεί η αναλογία, είναι ακόμη δυνατό να διακρίνεται η σύμφυση ενός δεύτερου ή τρίτου σχηματισμού με το ίδιο απόσπασμα· όμως, καθώς αυξάνονται οι σχηματισμοί αυτού του είδους, πρέπει πλέον να μιλάμε για σχηματισμούς άλλου τύπου (παράγωγα ή σύνθετα) με μορφηματοποιημένα αποσπάσματα (πρβλ. Callies 2016: 6· Mattiello 2018: 7, 17· βλ. επίσης Jurado 2019: 9 και τις διάφορες απόψεις που συζητούνται εκεί). Ωστόσο, αυτό δεν συμβαίνει με όλα τα αποσπάσματα (Jurado 2019: 8). Αναζητώντας απάντηση στο ερώτημα γιατί μόνο ορισμένα αποσπάσματα είναι παραγωγικά και τείνουν να μορφηματοποιούνται, αναφέρονται δύο αναγκαίες προϋποθέσεις για τη διαδικασία αυτή: η συχνότητα χρήσης των σχηματισμών από σύμφυση (η οποία με τη σειρά της εξαρτάται από διάφορους μη γλωσσικούς παράγοντες) και η σημασιολογική διαφάνεια (Lehrer 2007: 115· Mattiello 2018: 15· Tomić 2019: 251). Εάν ένα απόσπασμα είναι παραγωγικό, τότε υπάρχει μεγαλύτερη τάση να αντιμετωπίζονται οι νέοι σχηματισμοί με αυτό ως αποτέλεσμα της μορφηματοποίησης του αποσπάσματος. Μερικές φορές αναφέρεται ότι θα πρέπει να υπάρχουν τουλάχιστον τρεις ή ακόμη και πέντε τέτοιοι νέοι σχηματισμοί (Tomić 2019: 251–252). Η σημασιολογική πτυχή των αποσπασμάτων είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη λειτουργικότητα των σχηματισμών από σύμφυση, επειδή μόνο κατανοώντας τη σχέση των αποσπασμάτων που αποτελούν έναν σχηματισμό από σύμφυση με τις αρχικές λέξεις μπορεί ο χρήστης της γλώσσας να κατανοήσει τη σημασία του ίδιου του σχηματισμού από σύμφυση και, μέσω της σημασιολογικής σχέσης των αποσπασμάτων, να αντιληφθεί τις υφολογικές συνδηλώσεις του νεολογισμού, το λογοπαίγνιο και άλλες επικοινωνιακές προθέσεις του δημιουργού του (Tomić 2022: 14–37). Έτσι, οι χρήστες της γλώσσας, όταν συναντούν συχνά συγκεκριμένους σχηματισμούς από σύμφυση, αναλύουν, έστω και ασυνείδητα, τη δομή τους και ορισμένα συστατικά ¹¹ Για παράδειγμα, στην αγγλική γλώσσα το προαναφερθέν συστατικό e θεωρείται σε ορισμένες πηγές απόσπασμα, ενώ σε άλλες προθηματοειδές ή πρόθημα· το συστατικό -gate (λιθ. -geitas), που δηλώνει σύνδεση με κάποιο σκάνδαλο σημαντικό για την κοινωνία, θεωρείται επιθηματοειδές ή επίθημα κ.ο.κ. (βλ. Lehrer 2007: 123–124). 102 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje επανερμηνεύουν ως φορείς σημασίας και στη συνέχεια τα χρησιμοποιούν για τη δημιουργία νέων λέξεων. Για παράδειγμα, στην αγγλική γλώσσα, με βάση τη λέξη alcoholic (‘αλκοολικός — αυτός που έχει εξάρτηση από το αλκοόλ’) δημιουργήθηκε ο σχηματισμός από σύμφυση workaholic (λιθ. μετάφρασμα darboholikas, –ė), και αργότερα εμφανίστηκαν περισσότεροι παρόμοιοι σχηματισμοί: chocoholic (λιθ. μετάφρασμα šokoholikas, –ė ‘αυτός που έχει εξάρτηση από τη σοκολάτα’), sugarholic ‘αυτός που έχει εξάρτηση από τη ζάχαρη’) κ.ά. Έτσι σχηματίστηκε το απόσπασμα –(a)holic και με την πάροδο του χρόνου απέκτησε γενικότερη σημασία ‘αυτός που έχει οποιουδήποτε είδους εξάρτηση’, αρκετά απομακρυσμένη από τη σημασία της αρχικής λέξης alcoholic. Με αυτό το σημασιολογικά επανερμηνευμένο απόσπασμα, που απέκτησε ειδική, πιο γενικευμένη σημασία από εκείνη της αρχικής λέξης (και επομένως εισήλθε στη διαδικασία μορφηματοποίησης), σχηματίζονται νέες λέξεις εντελώς άσχετες με την εξάρτηση από το αλκοόλ. Γενικά έχει παρατηρηθεί ότι, για παράδειγμα, στη σερβική γλώσσα οι σημασίες των αποσπασμάτων που γίνονται σημασιολογικά αυτόνομα συχνά μεταφορικοποιούνται (Tomić 2019: 262). Τη σημασιολογική αυτονομία ορισμένων αποσπασμάτων την απεικονίζει καλά και το αγγλικό παράδειγμα — ο σχηματισμός meatitarian (λιθ. mėsavalgis, –ė ‘αυτός στο διαιτολόγιο του οποίου κυριαρχεί το κρέας’), όπου το απόσπασμα –(i)tarian, παλαιότερα αποσπασμένο από τη λέξη vegetarian (λιθ. vegetaras, –ė ‘αυτός που ακολουθεί την αρχή να μην τρώει κρέας’), απέκτησε γενικευμένη σημασία για τον σχηματισμό ονομασιών προσώπων με βάση το είδος της τροφής που καταναλώνουν (Lehrer 2007: 126). Με άλλα λόγια, ο «κρεατοφάγος-τάριαν» δεν είναι τύπος vegetaro. Ένα ακόμη στάδιο στην εξέλιξη των αποσπασμάτων είναι η απογραμματικοποίησή τους, δηλαδή η μετατροπή τους σε αυτόνομα λεξήματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το αγγλ. hamburger [< Hamburg] ‘χάμπουργκερ (μπιφτέκι, ψωμάκι με κρέας)’, το οποίο επανερμηνεύτηκε ως ham ‘ζαμπόν’ + –burger, και με αυτό το απόσπασμα, σημασιολογικά αποσυνδεδεμένο από το hamburger, άρχισαν να σχηματίζονται περισσότερες παρόμοιες ονομασίες σνακ (cheeseburger ‘τσί cheesμπεργκερ (τυρόπιτο, ψωμάκι με τυρί)’, fishburger ‘φιςμπέργκερ (ψαρόπιτο, ψωμάκι με ψάρι)’ κ.ά. Και με την πάροδο του χρόνου το απόσπασμα –burger έγινε αυτοτελής λέξη burger (Lehrer 2007: 125· Bauer κ.ά. 2013: 528· Correia Saavedra 2016: 56· Mattiello 2018: 7) ‘μπέργκερ (ψωμάκι με γέμιση)’. Έτσι, οι λέξεις με αποσπάσματα μπορούν να ερμηνεύονται με περισσότερους από έναν τρόπους, ιδίως λαμβάνοντας υπόψη τη συχνότητα χρήσης και τα διαφορετικά στάδια μορφηματοποίησης των αποσπασμάτων (βλ. Lehrer 2007: 120· Bauer κ.ά. 2013: 528· Jurado 2019: 1): 1) θεωρούνται νέοι σχηματισμοί από σύμφυση, οι οποίοι στηρίζονται κατ’ αναλογία στον αρχικό σχηματισμό (alcoholic → workaholic)· 2) θεωρούνται παράγωγα ή σχηματισμοί που δημιουργήθηκαν με ένα νεοσχηματισμένο, δηλαδή αυτοτελούς σημασίας μορφηματικό στοιχείο — το απόσπασμα (για παράδειγμα, –(a)holic → chocoholic). Κατά τη διαδικασία της σύμφυσης αλληλεπιδρούν κάθε φορά δύο λέξεις και, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, συνήθως αποσπάται η αρχή ή το τέλος τους. Στη δεύτερη όμως περίπτωση, η αρχική λέξη δεν συμμετέχει στη διαδικασία σχηματισμού της νέας λέξης: το ήδη σχηματισμένο απόσπασμα απλώς Straipsniai / Articles 103 RITA MILIŪNAITĖ προστίθεται σε άλλη λέξη, ολόκληρο ή μαζί με συντετμημένο θέμα (πρβλ. επίσης λιθ. rūbaholikas, –ė [< rūbas + holikas, –ė] ‘αυτός που δεν μπορεί να αντισταθεί στην αρέσκεια να ψάχνει σε καταστήματα μεταχειρισμένων ρούχων’). 2. ΧΡΗΣΗ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟ ΝΕΩΝ ΛΕΞΕΩΝ ΣΤΗ ΛΙΘΟΥΑΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Τα αποσπάσματα που ήρθαν μαζί με τα δάνεια και επαναλαμβάνονται συχνά στη δομή περισσότερων του ενός νεολογισμών (συμπεριλαμβανομένων των υβριδίων) στη λιθουανική νεολογία ταυτίζονται συνήθως με διεθνή (νεοκλασικά) συστατικά, κατατάσσονται στους καταλόγους τέτοιων συστατικών και, επομένως, καταγράφονται ήδη ως μορφηματοποιημένα (βλ. Aleksaitė 2022). Όπως αναφέρθηκε στην εισαγωγή του άρθρου, η D. Murmulaitytė αποκαλεί τις λέξεις με τα συστατικά -nomika, -greitas, -holikas, –ė, -holizmas, –mobilis, –matas, –busas, –exit κ.ά., τα οποία προέκυψαν από σχηματισμούς από σύμφυση, νέα διεθνή συνθετικά μέρη και τα διακρίνει ως ξεχωριστή πτυχή της έρευνας της σύμφυσης (Murmulaitytė 2018: 62, 66· 2021: 81, 131). Οι λέξεις που περιέχουν τέτοια αποσπάσματα (δάνεια ή μεταφράσματα και εγγενείς σχηματισμοί) κατατάσσονται επίσης στην ομάδα των σχηματισμών από σύμφυση (πρβλ. Murmulaitytė 2021: 103). Για τα μορφηματοποιημένα αποσπάσματα που σχηματίζονται στην ίδια τη λιθουανική γλώσσα τα δεδομένα δεν είναι πολλά, ενώ σχεδόν δεν υπάρχουν ακόμη σχετικές έρευνες (βλ. Miliūnaitė 2022: 324–325). 2.1. Δεδομένα της έρευνας Οι σχηματισμοί από σύμφυση, ως μοναδικά γλωσσικά φαινόμενα, δεν εντοπίζονται εύκολα και απαιτούν συνεχή παρακολούθηση της χρήσης. Συνήθως, για παρόμοιες έρευνες, οι ξένοι συγγραφείς συλλέγουν δεδομένα από διάφορες πηγές —προηγουμένως δημοσιευμένες επιστημονικές εργασίες, μέσα ενημέρωσης, διαφημίσεις, διάφορα λεξιλόγια νεολογισμών κ.ά.—, αλλά και αυτά είναι περιορισμένα. Το δείγμα των σχηματισμών από σύμφυση που εξετάζονται από διάφορες πλευρές αποτελεί συνήθως 100–600 λέξεις (πρβλ. Jurado 2019: 14· Grlj 2022: 88· Tomić 2022a: 413). Στη λιθουανική γλώσσα πλεονέκτημα παρέχει η διαρκώς ανανεούμενη συλλογή νεολογισμών — η Βάση Δεδομένων Νεολογισμών της Λιθουανικής Γλώσσας (ND). Με έναν κατάλογο δανεικών σχηματισμών από σύμφυση και άλλων σχηματισμών, η μελέτη των μορφηματοποιημένων αποσπασμάτων είναι ευκολότερη και, αφού εντοπιστούν, μπορεί να πραγματοποιηθεί συμπληρωματική αναζήτηση σε διάφορες άλλες συλλογές δεδομένων (σώματα κειμένων). Στο λημματολόγιο της ND, στα τέλη Μαΐου 2023, είχαν καταγραφεί 8860 νεολογισμοί12· από αυτούς, σύμφωνα με τον τρόπο εμφάνισής τους, 204 φέρουν την ένδειξη ‘δάνειο από σύμφυση’, 12 Επισημαίνεται ότι στους νεολογισμούς της ND περιλαμβάνονται τόσο δάνεια όσο και νέες σημασίες λέξεων και διάφορες συντομογραφίες. 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje 236 — ‘σχηματισμός από σύμφυση’ (συμπεριλαμβανομένων των μεταφρασμάτων), ενώ άλλα 32 φέρουν την ένδειξη ‘(πιθανός) σχηματισμός από σύμφυση’ (τα τελευταία δεν εξετάζονται στο άρθρο λόγω της δυνατότητας πολλαπλής ερμηνείας των σχηματισμών στην προκειμένη περίπτωση, πρβλ. Murmulaitytė 2021: 97). Έτσι, με τη σύμφυση συνδέεται περίπου το 4,9% των νεολογισμών αυτής της βάσης δεδομένων (δανεικών σχηματισμών από σύμφυση και άλλων σχηματισμών)¹³· αυτά αποτελούν τη συλλογή δεδομένων βάσει της οποίας επιδιώκεται να εντοπιστούν τα μορφηματοποιημένα αποσπάσματα που χρησιμοποιούνται στη λιθουανική γλώσσα για τον σχηματισμό νέων λέξεων. Ωστόσο, η διάκριση αυτή είναι κάπως συμβατική, επειδή δεν είναι πάντοτε σαφές αν πρόκειται για δάνειο από σύμφυση ή για λέξη μεταφρασμένη ή σχηματισμένη στη λιθουανική γλώσσα, ιδίως όταν οι αρχικές λέξεις είναι δάνεια. Για παράδειγμα, το ουσιαστικό kavaholikas, -ė μπορεί να έχει σχηματιστεί στη λιθουανική γλώσσα ή να έχει μεταφραστεί από άλλες γλώσσες (πρβλ. αγγλ. coffeeholic). Το ουσιαστικό dramedija [< drama + komedija (αγγλ. dramedy ← drama + comedy)] το συμφραζόμενο δείχνει ότι είναι δάνειο¹⁴. Ο νεολογισμός kurjeristas, -ė [< kurjeris + karjeristas] ‘διανομέας που επιδιώκει να κάνει καριέρα’ χρησιμοποιήθηκε σε κείμενο όπου αναφέρονται και οι δημιουργοί αυτής της λέξης στη λιθουανική γλώσσα, αν και διαφορετικά θα μπορούσε να είναι και δάνειος. Επιπλέον, δεν είναι πάντοτε δυνατό να καθοριστεί με ακρίβεια αν μια λέξη είναι σχηματισμός από σύμφυση ή αν έχει σχηματιστεί με άλλους τρόπους. Για παράδειγμα, χωρίς συμφραζόμενα ο νεολογισμός eurāsamtis θα μπορούσε να γίνει κατανοητός ως σύνθετο από τα ουσιαστικά euras και samtis (‘κουτάλα για τη συλλογή ευρώ’), όμως τα συμφραζόμενα δείχνουν κάτι διαφορετικό: Πιθανότατα κανείς δεν έχει ακούσει ακόμη κάτι τέτοιο, αλλά ο λιθουανικός στρατός αγόρασε τα εργαλεία κουζίνας —κουτάλια, μαχαίρια, κουτάλες, καθώς και μία από τις περίφημες χρυσές κουτάλες, ή τρυπητές κουτάλες, ή «ευρωκουτάλες», αν μπορεί κανείς να το πει έτσι— αρκετές ή ακόμη και δεκαπλάσιες φορές ακριβότερα· η κουτάλα αυτή κόστισε στον στρατό 258 ευρώ. (delfi.lt/video, 2016–09–11). Πιθανότατα το eurāsamtis σχηματίστηκε με σύμφυση, συνδυάζοντας τις λέξεις euras και kiaurasamtis. Ένα άλλο παράδειγμα. Ο νεολογισμός driskuomenė μπορεί να έχει σχηματιστεί από το ουσιαστικό driskus με το επίθημα –uomenė, αλλά δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του πολέμου στην Ουκρανία, έχοντας κατά νου τον ρωσικό στρατό που αποκαλείται driskiai, επομένως μπορεί επίσης να θεωρηθεί σχηματισμός από σύμφυση των ουσιαστικών driskus + kariuomenė. Για τον λόγο αυτό, η ND σημειώνει το driskuomenė ως πιθανό σχηματισμό από σύμφυση. Έτσι, κατά την περιγραφή των δεδομένων στη ND, αναζητείται επιβεβαίωση σε λεξικά και βάσεις δεδομένων άλλων γλωσσών και εξετάζονται τα συμφραζόμενα χρήσης. Του άρθρου ¹³ Οι δανεικοί σχηματισμοί από σύμφυση και οι άλλοι σχηματισμοί στη ND αυξάνονται σταθερά, αν και ελαφρά· η αναλογία τους ανά έτος είναι σχεδόν ίση και μεταβάλλεται ελάχιστα (για τα ποσοτικά δεδομένα των ετών 2014–2021 βλ. Murmulaitytė 2021: 98, 107). ¹⁴ Στη δημόσια χρήση της λιθουανικής γλώσσας το dramedija καταγράφεται το αργότερο σε κείμενα του 2005, στα οποία γίνεται λόγος για ξένες πραγματικότητες (Μαζί με το έργο του Bahman Ghobadi, οι Λιθουανοί θεατές θα μπορέσουν να γνωρίσουν τη δραμεντί του Woody Allen «Melinda και Melinda» [...]. bernardinai.lt, 2005). Straipsniai / Articles 105 RITA MILIŪNAITĖ για το αντικείμενο —τον σχηματισμό μορφηματοποιημένων αποσπασμάτων στη λιθουανική γλώσσα— η προέλευση των σχηματισμών από σύμφυση είναι αρκετά σημαντική, προκειμένου να κατανοήσουμε τι ενθαρρύνει αυτή τη διαδικασία και πώς αυτή εξελίσσεται. Ωστόσο, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι, λόγω των πιθανών ποικίλων ερμηνειών, καθώς και επειδή οι πληροφορίες που σχετίζονται με τους νεολογισμούς μεταβάλλονται συνεχώς (καθώς εμφανίζονται περισσότερα δεδομένα, μπορεί να αλλάξει η ερμηνεία της προέλευσης ή της σημασίας), τα αποτελέσματα της έρευνας δεν μπορούν να είναι πολύ ακριβή. Από τους 440 νεολογισμούς που σχετίζονται με τη σύμφυση, οι 264 (60%) είναι μεμονωμένοι, δηλαδή στη ND δεν έχει καταγραφεί ότι τα αποσπάσματά τους επαναλαμβάνονται στη χρήση της λιθουανικής γλώσσας, πρβλ.: gustnadas (αγγλ. gustnado [< gust front tornado· gust ‘(ανεμο)ριπή’] ‘επιφανειακή δίνη αέρα που προκαλείται από καταιγιδοφόρα νέφη’· meškelionė [< meška + kelionė] ‘ταξίδι οικογένειας αρκούδων’. Από αυτούς, λίγο λιγότεροι από τους μισούς (118) είναι δανεικοί σχηματισμοί από σύμφυση, ενώ οι υπόλοιποι (146) είναι μεταφράσματα ή σχηματισμοί από σύμφυση που δημιουργήθηκαν στη λιθουανική γλώσσα. Επαναλαμβανόμενα αποσπάσματα έχουν το 40% (176) των νεολογισμών που καταγράφηκαν στη ND και σχετίζονται με τη σύμφυση (από αυτούς 84 είναι δανεικοί σχηματισμοί από σύμφυση και 72 μεταφράσματα ή σχηματισμοί). Αυτοί αποτελούν το πραγματικό αντικείμενο της έρευνας για τη μορφηματοποίηση των αποσπασμάτων. Στο Παράρτημα του άρθρου παρέχονται πληροφορίες για τους νεολογισμούς που καταγράφηκαν στη ND, σχηματίστηκαν ή μεταφράστηκαν στη λιθουανική γλώσσα και περιέχουν αποσπάσματα που επαναλαμβάνονται δύο ή περισσότερες φορές. 2.2. «Αποσυναρμολόγηση» δανεικών σχηματισμών από σύμφυση σε αποσπάσματα Οι λέξεις που ήρθαν στη λιθουανική γλώσσα ως δάνεια και αποτελούν σχηματισμούς από σύμφυση μόνο στις γλώσσες προέλευσής τους15, από την άποψη της λιθουανικής γλώσσας θεωρούνται αδιαίρετες, μορφολογικά μη αναλύσιμες, για παράδειγμα: flurona (αγγλ. flurona [< flu ‘γρίπη’ + corona ‘κορώνα (ιός)’]) ‘συνδυασμός της νόσου COVID–19 που προκαλείται από γρίπη και κορωνοϊό’· podkastas (podkestas) (αγγλ. podcast [< iPod ‘iPod’ (φορητή συσκευή αναπαραγωγής μουσικής που δημιούργησε η εταιρεία «Apple» το 2001) + broadcast ‘εκπομπή’]) ‘podcast — διαδικτυακή εκπομπή ηχητικής ή οπτικής μορφής (με δυνατότητα συνδρομής και λήψης)’. 2.2.1. Διαφανή δάνεια από σύμφυση. Οι σχηματισμοί από σύμφυση κατασκευάζονται έτσι ώστε ο αποδέκτης στη γλώσσα προέλευσης να μπορεί να τους αποκωδικοποιήσει — να τους «αποσυναρμολογήσει», 15 Πρέπει να αναγνωριστεί ότι η ικανότητα «αποσυναρμολόγησης» των δανείων από σύμφυση είναι αρκετά υποκειμενική. Για παράδειγμα, οι χρήστες της αγγλικής γλώσσας δεν αναγνωρίζουν πάντοτε τους σχηματισμούς από σύμφυση quasar [< quasi + stellar] (Lehrer 1996: 363), pulsar [< pulsating + star] κ.ο.κ. 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje να αναγνωρίζουν τις ανεξάρτητες λέξεις που έχουν συγχωνευθεί σε μία λέξη και με αυτόν τον τρόπο να κατανοούν τη σημασία τους. Όταν δανείζονται σε άλλες γλώσσες, μπορούν επίσης να αποκωδικοποιούνται. Επομένως, αυτή η ομάδα δανείων δεν πρέπει να αγνοείται ούτε στη λιθουανική γλώσσα, επειδή ακριβώς ορισμένα από τα δάνεια που ανήκουν σε αυτήν ενθαρρύνουν και το φαινόμενο της σύμφυσης στη λιθουανική γλώσσα. Ο λόγος είναι ότι τουλάχιστον ένα μέρος των χρηστών της γλώσσας (ιδίως όσοι γνωρίζουν άλλες γλώσσες) αντιλαμβάνονται συχνά αυτά τα δάνεια ως διαφανή, αποκωδικοποιούν τις αρχικές λέξεις της γλώσσας προέλευσης, ακόμη περισσότερο επειδή ορισμένες από αυτές χρησιμοποιούνται και στη λιθουανική γλώσσα ως δάνεια. Μερικά παραδείγματα τέτοιων δανεικών σχηματισμών από σύμφυση: banksteris (αγγλ. bankster [< banker + gangster]) ‘ανέντιμος τραπεζίτης που ασκεί εγκληματική τραπεζική δραστηριότητα’· rašizmas (ρωσ. рашизм, αγγλ. rashism [< Раша ‘αγγλική ονομασία της Ρωσίας σύμφωνα με την προφορά’ + фашизм ‘φασισμός’]) ‘ιδεολογία και πρακτική του εγκληματικού ρωσικού καθεστώτος των αρχών του XXI αιώνα’· sekstingas (αγγλ. sexting [< sex ‘σεξ’ + texting ‘γραφή μηνυμάτων, αποστολή γραπτών μηνυμάτων’]) ‘ανταλλαγή ερωτικών εικόνων (συχνά — δικών τους φωτογραφιών) σε ηλεκτρονικό περιβάλλον, συνήθως με την αποστολή γραπτών μηνυμάτων ή ηλεκτρονικών επιστολών’· tviteratūra (αγγλ. twitterature [< Twitter ‘Twitter’ + literature ‘λογοτεχνία’]) ‘σύντομο (συνήθως έως 140 χαρακτήρες) καλλιτεχνικό κείμενο, δημιουργημένο στο κοινωνικό δίκτυο Twitter ή προσαρμοσμένο σε αυτό’. 2.2.2. Δάνεια από σύμφυση με επαναλαμβανόμενα αποσπάσματα. Ορισμένα δάνεια από σύμφυση περιέχουν επαναλαμβανόμενα αποσπάσματα, με τα οποία, σύμφωνα με τα δεδομένα της ND, δεν έχουν ακόμη σχηματιστεί σχηματισμοί από σύμφυση στη λιθουανική γλώσσα16. Για παράδειγμα: -gingsai [< legingsai ‘κολάν — εφαρμοστό παντελόνι’]: džēgingsai, meggingsai, tregingsai· -(o)reksija [< anorekcija ‘διατροφική διαταραχή’]: alkoreksija, ortoreksija, streso­reksija, tanoreksija· -taras, -ė [< vegetaras, -ė ‘αυτός που δεν τρώει τροφή ζωικής προέλευσης’]: fleksitaras, -ė, pesketaras, -ė· -tyvistas, -ė [< aktyvistas, -ė ‘υποστηρικτής του ακτιβισμού που επιδιώκει πολιτικούς ή κοινωνικούς στόχους’]: haktyvistas, -ė, kliktyvistas, -ė, slaktyvistas, -ė· -teinmentas [< enterteinmentas ‘διασκέδαση, ψυχαγωγία’]: infoteinmentas, polıteinmentas· -tleris [< Hitleris]: kitleris, putleris· -tronika [< elektronika]: animatronika, infotronika, mechatronika, spintronika κ.ά. Εάν ένα τουλάχιστον συστατικό ενός δανεικού σχηματισμού από σύμφυση, δηλαδή ένα απόσπασμα, επαναλαμβάνεται σε πολλά δάνεια, αυτό δημιουργεί για τους χρήστες της γλώσσας τις προϋποθέσεις να ξεχωρίσουν το συστατικό αυτό 16 Τα αποσπάσματα αυτά δεν περιλαμβάνονται στον πίνακα του Παραρτήματος. Straipsniai / Articles 107 RITA MILIŪNAITĖ ως μέσο σχηματισμού νέων λέξεων. Επειδή πρόκειται για διαδικασία που βρίσκεται διαρκώς σε εξέλιξη, μπορούμε να δούμε τόσο τα πρώτα στάδια μορφηματοποίησης των αποσπασμάτων όσο και ανεπτυγμένα οικογένειες λέξεων με το ίδιο απόσπασμα. Για παράδειγμα, με ορισμένα αποσπάσματα δανεικών σχηματισμών από σύμφυση η ND καταγράφει από έναν σχηματισμό στην ίδια τη λιθουανική γλώσσα: -ganas, –ė [< veganас, –ė ‘αυτός που περιορίζει αυστηρά τη διατροφή του μόνο σε φυτικές τροφές’]: friganas, –ė· λιθ. veryganas, –ė ‘απέχων από το αλκοόλ, ο οποίος υποστηρίζει ενεργά την πολιτική του υπουργού Υγείας Aurelijaus Veryga για την αυστηροποίηση του ελέγχου του αλκοόλ’· -kinis [< bikinis]: burkinis, feiskinis, mankinis, monokinis, tankinis· λιθ. trikinis (‘μαγιό τριών τμημάτων, συμπεριλαμβανομένης προστατευτικής μάσκας προσώπου λόγω της πανδημίας’)· -nezas [< majonezas]: veganеzas· λιθ. batonezas ‘φέτα ψωμιού αλειμμένη με μαγιονέζα’ (στην περίπτωση αυτή η σημασία του αποσπάσματος δεν διατηρείται πλήρως: στη λιθουανική γλώσσα ο νεολογισμός που σχηματίστηκε με αυτό δεν σημαίνει είδος μαγιονέζας, αλλά σνακ με μαγιονέζα)· -zotas [< rizotas, ιταλ. risotto]: orzotas· λιθ. grizotas ‘ριζότο από φαγόπυρο (φαγόπυρο αντί για ρύζι)’. Μετά την «αποσυναρμολόγηση» των δανεικών σχηματισμών από σύμφυση, η σημασιολογική γενίκευση των αποσπασμάτων τους μεταφέρεται και στη λιθουανική γλώσσα, για παράδειγμα: dyzelgeitas (αγγλ. dieselgate [< diesel ‘ντίζελ’ + –gate ‘–geitas’ < Watergate]) ‘σκάνδαλο παραποίησης των δεδομένων ρύπανσης των πετρελαιοκίνητων αυτοκινήτων της «Volkswagen»’· Orlengeitas (αγγλ. Orlengate [< πολων. «Orlen» (πολωνική ενεργειακή εταιρεία — πετρελαϊκός όμιλος που διαχειρίζεται δίκτυο πρατηρίων καυσίμων στην Ευρώπη) + αγγλ. -gate ‘-geitas’] ‘σκάνδαλο της μεγαλύτερης πολωνικής πετρελαϊκής εταιρείας «PKN Orlen», που διήρκεσε από το 2002 έως το 2004, σχετικά με πιθανές σχέσεις με τη Ρωσία’· picageitas (αγγλ. pizzagate [< ιταλ. pizza ‘πίτσα’ + –gate ‘–geitas’] ‘σκάνδαλο που ξέσπασε το 2016 κατά την προεκλογική εκστρατεία για την προεδρία, σχετικά με αμερικανική πιτσαρία που συνδεόταν έμμεσα με τον επικεφαλής της προεκλογικής εκστρατείας μίας από τις υποψήφιες — της Hilary Clinton’. Μόλις έγινε κατανοητό ότι το συστατικό -geitas σημαίνει σκάνδαλο μεγάλης κλίμακας, συνήθως πολιτικό, στη λιθουανική γλώσσα άρχισαν να σχηματίζονται με αυτό νέες λέξεις για την ονομασία διαφόρων σκανδαλωδών γεγονότων στη Λιθουανία: Grigeogeitas ‘σκάνδαλο σχετικά με την εταιρεία «Grigeo Klaipėda», η οποία μόλυνε σε μεγάλη κλίμακα τη λιμνοθάλασσα Curonian’· kalafiorgeitas ‘σκάνδαλο που προκάλεσαν στη Λιθουανία οι εξαιρετικά αυξημένες τιμές’· koldūngeitas ‘σκάνδαλο που ξέσπασε στη Λιθουανία εξαιτίας ζυμαρικών μολυσμένων με βακτήρια και της πιθανής απόκρυψης αυτού του γεγονότος από την Κρατική Υπηρεσία Τροφίμων και Κτηνιατρικής, καθώς και εξαιτίας ενός βουλευτή που συνδεόταν με αυτό’ κ.ά. Τα συχνότερα αποσπάσματα (κατά φθίνουσα σειρά) που ξεχωρίστηκαν από δανεικούς σχηματισμούς από σύμφυση και διαθέτουν τουλάχιστον δύο σχηματισμούς (ή μεταφράσματα) στη λιθουανική γλώσσα είναι τα εξής: –(m)obilis, –nomika, –geitas, –matas, –(a)holikas, –ė, –demija, –busas (βλ. Παράρτημα). 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje Τα παραδείγματα αποσπασμάτων που παρουσιάστηκαν μέχρι τώρα στο άρθρο είναι αποσπάσματα του τέλους της λέξης. Οι λειτουργίες τους είναι παρόμοιες με εκείνες των επιθηματοειδών. Τα αποσπάσματα της αρχής της λέξης που καταγράφονται στη ND είναι πολύ λιγότερα, έχουν έρθει όλα μαζί με δάνεια και είναι παρόμοια με προθηματοειδή, πρβλ.: e– [< elektroninis, –e]: emeilas, esportas17 robo– [< robotas]: robofilija, robotaksi, robotankas· λιθ. robotītė, robošuo. šoko– [< šokoladas]: šokocino, šokoholikas, –ė. Στην ξένη επιστημονική βιβλιογραφία εξετάζονται κυρίως οι αγγλικοί σχηματισμοί από σύμφυση, οι οποίοι σχεδόν δεν δανείζονται από άλλες γλώσσες, επομένως η πτυχή των υβριδικών σχηματισμών δεν είναι εκεί επίκαιρη. Έρευνες άλλων γλωσσών από αυτή την άποψη δεν υπάρχουν ακόμη πολλές, ωστόσο τα ίδια τα δεδομένα αυξάνονται και το σημαντικότερο χαρακτηριστικό τους είναι ότι το δανεισμένο συστατικό προέρχεται συνήθως από την αγγλική γλώσσα (πρβλ. πολωνικά — Konieczna 2012: 51–56· ισπανικά — Balteiro 2017: 1–14· σερβικά — Tomić 2022a: 409–428). Από τις περιπτώσεις που εξετάστηκαν φαίνεται ότι οι οικογένειες δανεικών σχηματισμών από σύμφυση, αν και σε καμία περίπτωση όλες, με επαναλαμβανόμενα αποσπάσματα αποτελούν δυνητικούς «προμηθευτές» αποσπασμάτων στη λιθουανική γλώσσα και θέτουν τη βάση για τον σχηματισμό αποσπασμάτων στη λιθουανική γλώσσα. Αυτά μορφηματοποιούνται, σημασιολογικά καθορίζονται και ενθαρρύνουν τακτικά μοντέλα σχηματισμού νέων λέξεων. Βασική προϋπόθεση αυτής της διαδικασίας είναι να γίνεται αντιληπτή η δομή των δανεικών σχηματισμών από σύμφυση, ώστε να μπορούν να «αποσυναρμολογούνται» σε αποσπάσματα και αυτά να χρησιμοποιούνται για τον σχηματισμό νέων λέξεων. 2.3. Μορφηματοποίηση αποσπασμάτων με βάση λέξεις της λιθουανικής γλώσσας Δεν θα ήταν δυνατό να υποστηριχθεί ότι πριν από τον XXI αιώνα δεν υπήρχε καθόλου μορφηματοποίηση αποσπασμάτων στη λιθουανική γλώσσα. Ωστόσο, πρόκειται μόνο για μεμονωμένες περιπτώσεις, οι οποίες θα μπορούσαν να εντοπιστούν, λόγου χάρη, εξετάζοντας τους νεολογισμούς σε σώματα κειμένων της λιθουανικής λογοτεχνίας ή της δημοσιογραφίας του XX αιώνα. Ένα από τα παραδείγματα μπορεί να θεωρηθεί το λεξικοποιημένο απόσπασμα niolika, αποσπασμένο από τα αριθμητικά 17–19 και γενικευμένο με τη σημασία ενός κατά προσέγγιση αριθμού που εμπίπτει σε αυτό το διάστημα. Χρησιμοποιείται τόσο ως συστατικό σχηματισμών (πρβλ. niolikmetis, –ė, niolikinis, –ė ‘έφηβος, νέος κάτω των είκοσι ετών’) όσο και ως αυτοτελές λέξημα18. 17 Στην πρότυπη λιθουανική γλώσσα τέτοιοι σχηματισμοί θεωρούνται μη κανονικοί και/ή αντικαθίστανται από πολυλεκτικά ισοδύναμα (elektroninis paštas), ή διαμορφώνονται σύμφωνα με τους ορθογραφικούς κανόνες: e. sportas, el. sportas κ.ο.κ. 18 Πρβλ.: Περίεργο, ποιο είναι το συναίσθημα να στέκεσαι δίπλα σε έναν άνθρωπο όχι δεκαεννέα χρόνια, αλλά, για παράδειγμα, μισό αιώνα. (instagram.com, 2029–10–07)· Ο κόσμος των παιδιών είναι ένας τόπος όπου οι «δεκαεννιάχρονοι» και οι εικοσάχρονοι άνδρες δεν έχουν τίποτε άλλο να κάνουν παρά να μεθούν και να διηγούνται πόσο πολύ ήπιαν το προηγούμενο βράδυ [...]. (15min.lt, 2008–10–11) Straipsniai / Articles 109 RITA MILIŪNAITĖ Παρόλο που τα kontaminaciniai παράγωγα που σχηματίζονται με βάση λιθουανικές λέξεις αυξάνονται σταθερά, η πλειονότητά τους αποτελεί μεμονωμένες περιπτώσεις, χωρίς επαναλαμβανόμενα αποσπάσματα, για παράδειγμα: geldija [< gelda + eldija] ‘αστείος χλευαστικός χαρακτηρισμός ενός ρωσικού πλοίου που έχει υποστεί ζημιές’· kiauradiatorius [< kiauras + radiatorius] ‘καλοριφέρ με τρύπα’· picelinas [< pica + cepelinas] ‘πίτσα που σερβίρεται με κομμένο cepelinas από πάνω’. Σε σύγκριση με τα αποσπάσματα που σχηματίστηκαν με βάση τα προαναφερθέντα kontaminaciniai δάνεια, στη λιθουανική γλώσσα, από αυτόχθονες λέξεις ή απόσπασμένα στοιχεία καθιερωμένων δανείων, υπάρχουν προς το παρόν ελάχιστα. Ως υπό διαμόρφωση και πολλά υποσχόμενα λιθουανικά αποσπάσματα μπορούν να θεωρηθούν τα αποσπάσματα –stogos [< atostogos] και –(l)ėdos [< Kalėdos]. Το απόσπασμα –stogos προέκυψε από τη μετάφραση kontaminaciniai σχηματισμών από τα αγγλικά, και μέχρι στιγμής έχουν καταγραφεί μαζί του τέσσερις νεολογισμοί: darbostogos, ornitosstogos, spatosstogos, sportostogos (κατά τη διόρθωση του άρθρου, προστέθηκε και το vasarostogos). Με το απόσπασμα –(l)ėdos έχουν καταγραφεί δύο νεολογισμοί: Klaikėdos και Oktalėdos, επομένως δεν μπορεί ακόμη να θεωρηθεί μορφηματοποιημένο, αλλά, μολονότι καθορίζεται από την εποχικότητα της χρήσης, είναι εύκολα αναγνωρίσιμο και στο μέλλον μπορεί να αποτελέσει βάση για νέους σχηματισμούς. Στο ND, στο ίδιο κείμενο, καταγράφηκαν τέσσερις kontaminaciniai σχηματισμοί – υβριδικές ονομασίες υποθετικών μηνών vasguzė, vaslandis, vasovas, vasželis με αρχικό απόσπασμα vas– [< vasaris], και δηλώνουν ονομασίες μηνών με χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Φεβρουαρίου. Είναι περιστασιακοί, εφάπαξ σχηματισμοί και δεν αναμένεται να δημιουργήσουν νέες λέξεις, επομένως αυτό το απόσπασμα δεν θα πρέπει να προχωρήσει περαιτέρω προς τη μορφηματοποίηση. Προβληματική είναι η ερμηνεία των στοιχείων των νεολογισμών –saka και –ėdra¹⁹. Με το στοιχείο –saka, το οποίο περιλαμβάνει το μόρφημα –sak– με την κατάληξη –a και σχηματίζεται σε σύνθετες λέξεις από ουσιαστικό και το ρήμα sekti (πρβλ. tautosaka), στο ND έχουν καταγραφεί τρεις σχηματισμοί: eurosaka, okupantsaka και vatosaka. Σημασιολογικά δεν έχουν απομακρυνθεί από την αρχική λέξη tautosaka και σχηματίστηκαν κατ’ αναλογία προς αυτήν· ωστόσο, αν αυξηθούν τέτοιοι σχηματισμοί, το –saka μπορεί να επανασημασιολογηθεί και να γίνει απόσπασμα με γενικότερη σημασία και ειρωνική απόχρωση: ‘είδος αφήγησης ανύπαρκτων πραγμάτων, σχετικό με αυτό που δηλώνει η λέξη που αντιστοιχεί στο πρώτο στοιχείο’. Ωστόσο, είναι δύσκολο να θεωρηθεί αυτό το στοιχείο πραγματικό απόσπασμα λόγω της μορφηματικής του προέλευσης. Με το στοιχείο –ėdra στο ND έχουν καταγραφεί επτά σχηματισμοί: batonedra, čiulpėdra, knygėdra, ledėdra, musėdra, rusėdra, trešnėdra. Όταν είχε καταγραφεί μόνο ένας σχηματισμός, το trešnėdra, η D. Murmulaitytė (Murmulaitytė 2021: 91–92) τον ερμήνευσε ως αναλογικό (όχι kontaminacinis) σχηματισμό: Πιθανότατα σχηματισμός συγγραφέα που δημιουργήθηκε κατ’ αναλογία προς το žmogėdros είναι το trešnėdra ‘φαγανό των κερασιών’. (πρβλ. trešnės + ėsti (ėda, ėdė) + –ra), η kontaminacija (trešnės + žmogėdra) στην περίπτωση αυτή ¹⁹ Το στοιχείο αυτό δεν συμπεριλήφθηκε στο Παράρτημα, επειδή στο ND οι νεολογισμοί που το περιέχουν κατατάχθηκαν στους πιθανούς kontaminaciniai σχηματισμούς. 110 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje πιθανώς λιγότερο πιθανή. Η δυνατότητα σχηματισμού ουσιαστικού και επιθέτου (: trešnės + ėdrus, -i) απορρίφθηκε λόγω της σπανιότητας αυτού του τύπου συναρμογής [...]. Η αύξηση των σχηματισμών με –ėdra δείχνει τον τυπικό σχηματισμό αποσπάσματος, όταν διακόπτεται η άμεση σημασιολογική σχέση με την αρχική λέξη žmogėdra και, λόγω σημασιολογικής γενίκευσης, το στοιχείο αποκτά γενικότερη σημασία ‘αυτός που είναι λαίμαργος για ό,τι δηλώνει η λέξη που αντιστοιχεί στο πρώτο στοιχείο’. Από την εξέταση των μορφηματοποιημένων δανεισμένων και των υπό διαμόρφωση αυτόχθονων αποσπασμάτων που χρησιμοποιούνται στη λιθουανική γλώσσα, φαίνεται ότι η διάκρισή τους εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ποσότητα των διαθέσιμων δεδομένων. Οι λίγοι kontaminaciniai σχηματισμοί που περιέχουν ένα απόσπασμα συνήθως δείχνουν ότι η διαδικασία μορφηματοποίησης του αποσπάσματος μόλις έχει αρχίσει, όταν ακόμη διατηρείται η σημασιολογική σχέση με την αρχική λέξη, ενώ η αύξηση των σχηματισμών οδηγεί στη σημασιολογική και παραγωγική αυτονομία των αποσπασμάτων. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 1. Η συχνότητα χρήσης των kontaminaciniai δανείων και των kontaminaciniai σχηματισμών μπορεί να ενθαρρύνει την επανερμηνεία των στοιχείων τους — των αποσπασμάτων — και να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για τον σχηματισμό νέων σχηματισμών με αυτά. Ο σχηματισμός μορφηματοποιημένων αποσπασμάτων είναι μια διαδικασία, τα αποτελέσματα της οποίας γίνονται εμφανή διαχρονικά. Επομένως, κατά τη μελέτη αυτών των όχι ιδιαίτερα συχνών, δύσκολα ανιχνεύσιμων και όχι πάντοτε ομοιόμορφα οριζόμενων γλωσσικών φαινομένων, που απαιτούν συνεχή παρακολούθηση της χρήσης και συλλογή νέων δεδομένων, εμφανίζεται σημαντική αβεβαιότητα και η δυνατότητα διαφορετικών ερμηνειών. Επειδή οι πληροφορίες που σχετίζονται με τους νεολογισμούς (η προέλευση και η ερμηνεία της σημασίας τους) μπορούν να μεταβάλλονται ανάλογα με τα νέα δεδομένα που προκύπτουν, ασφαλέστερα συμπεράσματα μπορούν να εξαχθούν μόνο από συγκεκριμένο όγκο δεδομένων σε συγκεκριμένη χρονική περίοδο. 2. Τα αποσπάσματα, ως μη μορφηματικά μέρη των kontaminaciniai σχηματισμών, θεωρούνται ενδιάμεσα στοιχεία μεταξύ προσφυμάτων και ριζών. Διαφέρουν ως προς την προέλευσή τους από τα afiksoidai (πρβλ. bio-, eko-, neuro-· -grafija, -logija κ.ά.), τα οποία είναι σταθερές συντμήσεις στην αρχή ή στο τέλος μιας λέξης, χρησιμοποιούνται τακτικά για τον σχηματισμό νέων λέξεων και διατηρούν σημασιολογική σχέση με τις ρίζες. Η ερμηνεία της προέλευσης των kontaminaciniai σχηματισμών καθορίζει ουσιαστικά και την άποψη για τον σχηματισμό των αποσπασμάτων: σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούμε να μιλάμε για μεταφραστικά ισοδύναμα, ενώ σε άλλες για πρωτότυπη νεολογία με δανεισμένα ή αυτόχθονα αποσπάσματα μέσα στην ίδια τη λιθουανική γλώσσα. 3. Τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά των αποσπασμάτων είναι τα εξής: 3.1. Τα αποσπάσματα είναι κατηγορία που μεταβάλλεται στον χρόνο και μπορεί να περάσει από διαδικασία μορφηματοποίησης και σημασιολογικής επανερμηνείας — να γίνει παραγωγικό μόρφημα (συνήθως afiksoidas), και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και αυτοτελές λέξημα (πρβλ. αγγλ. hamburger → burger). Straipsniai / Articles 111 RITA MILIŪNAITĖ Αυτή την τάση την καθορίζουν η συχνότητα χρήσης, η παραγωγικότητα και η σημασιολογική αυτονομία που διαμορφώνεται ως αποτέλεσμα. 3.2. Τα αποσπάσματα που τείνουν προς τη μορφηματοποίηση μπορεί να μοιάζουν με afiksoidai: 3.2.1. σπανιότερα — με prefiksoidai, όταν τοποθετούνται πριν από τη δεύτερη βάση (robošuo < robo- + šuo) ή από άλλο απόσπασμα (šokoholikas, -ė < šoko- + -holikas)· 3.2.2. συχνότερα — με sufiksoidai, όταν τοποθετούνται μετά την πρώτη βάση (griponomika < gripas + -nomika) ή μετά από άλλο απόσπασμα (šokoholikas, -ė < šoko- + -holikas). 4. Η μελέτη 440 νέων λέξεων που σχετίζονται με την kontaminacija (δανεισμένων και σχηματισμένων ή μεταφρασμένων στη λιθουανική γλώσσα), οι οποίες είχαν καταγραφεί στη Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas (ND) έως το τέλος Μαΐου 2023, έδειξε ότι τα περισσότερα αποσπάσματα εισέρχονται στη λιθουανική γλώσσα μέσω kontaminaciniai skoliniai από την αγγλική γλώσσα. Οι συχνά χρησιμοποιούμενες αυτές δάνειες λέξεις ενθαρρύνουν τον σχηματισμό kontaminaciniai dariniai με τα αποσπάσματά τους στη λιθουανική γλώσσα (πρβλ. τις δάνειες λέξεις influenceris, -ė, finfluenceris, -ė, granfluenceris, -ė, unfluenceris, -ė και τα λιθουανικά νεολογήματα που σχηματίστηκαν με το απόσπασμα –(flu)enceris, -ė burbulenceris, -ė, išsigimenceris, -ė). Τα συχνότερα αποσπάσματα που εισήλθαν μαζί με τις δάνειες λέξεις (κατά φθίνουσα σειρά) είναι τα –(m)obilis, –nomika, –geitas, –matas, –(a)holikas, –ė, –demija, –busas, –(k)alipsė, –(flu)enceris, robo-. Επομένως, οι συχνά χρησιμοποιούμενες στη λιθουανική γλώσσα kontaminaciniai skoliniai μπορούν να θεωρηθούν δυνητικές πηγές μορφημοποιημένων αποσπασμάτων για τον σχηματισμό νέων λέξεων στη λιθουανική γλώσσα. Ως υπό διαμόρφωση λιθουανικά αποσπάσματα μπορούν να θεωρηθούν τα αποσπάσματα –stogos [< atostogos] και –(l)ėdos [< Kalėdos]. 5. Στη λιθουανική γλώσσα η διαδικασία μορφηματοποίησης των αποσπασμάτων εξελίσσεται κανονικά, παρόμοια με ό,τι συμβαίνει και σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες. Από συγχρονική άποψη, ορισμένα από τα εξεταζόμενα επαναλαμβανόμενα αποσπάσματα είναι μη παραγωγικά και χαρακτηριστικά μόνο των kontaminaciniai δανείων, ορισμένα μορφηματοποιούνται (τείνουν να μετατραπούν σε afiksoidai), ενώ σε σπάνιες περιπτώσεις λεξικοποιούνται (πρβλ. holikas ‘αυτός που έχει εξαρτήσεις’). 6. Τα αποσπάσματα χαρακτηρίζονται από σημασιολογική επανερμηνεία, η οποία τα απομακρύνει από τη σημασία της αρχικής λέξης: πραγματοποιείται γενίκευση ή (σπανιότερα) εξειδίκευση της σημασίας του αποσπάσματος. 7. Κατά την εξέταση των kontaminaciniai σχηματισμών αναδείχθηκε το πρόβλημα των αναλογικών σχηματισμών (το οποίο τίθεται και από ξένους συγγραφείς). Η αναλογία αποτελεί συχνά το πρώτο βήμα που δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τον σχηματισμό μορφηματοποιημένων αποσπασμάτων· ωστόσο, δεν είναι πάντοτε δυνατό να προσδιοριστεί αν μια νέα λέξη είναι kontaminacinis σχηματισμός που δημιουργήθηκε κατ’ αναλογία προς μια ήδη υπάρχουσα λέξη, με υιοθέτηση του μοντέλου του αρχικού σχηματισμού, ή παράγωγο (σύνθετη λέξη) που σχηματίστηκε με ένα νεοσχηματισμένο μορφηματοποιημένο απόσπασμα. 8. Η μελέτη των νεολογισμών με μορφηματοποιημένα αποσπάσματα, τα οποία αποκτούν το καθεστώς μέσου τακτικής παραγωγής, θα πρέπει να εντάσσεται στην παραδοσιακή (μορφολογική) παραγωγή λέξεων, όμως οι ίδιες οι απαρχές του φαινομένου θα πρέπει να παραμείνουν αντικείμενο της μελέτης της kontaminacija. 112 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje ŠALTINIAI MD – Macmillan Dictionary. Prieiga internete: https://www.macmillandictionary.com. ND – Miliūnaitė R., Aleksaitė A. Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas [Tęstinis internetinis žinynas nuo 2011 m.], sud. R. Miliūnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: https://ekalba.lt/naujazodziai [žiūrėta 2023 m. kovo–gegužės mėn.]. TŽŽ – Tarptautinių žodžių žodynas, red. D. Svetikienė, Vilnius: Alma littera, 2013. LITERATŪRA Aleksaitė Agnė 2021: Lexical Blends in the Lithuanian Language: The Case of The Database of Lithuanian Neologisms. – Buletin Științific, seria A, Fascicula Filologie / Scientific Bulletin, A Series, Philology Fascicle 30, 17–34. Prieiga internete: https://journals.indexcopernicus.com/search/article?articleId=3278576. Aleksaitė Agnė 2022: Lietuvių kalbos naujažodžių daryba (2011–2019 m. Naujažodžių duomenyno pagrindu): daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Arndt-Lappe Sabine, Plag Ingo 2013: The Role of Prosodic Structure in the Formation of English Blends. – English Language and Linguistics 17(3), 357–563. DOI: doi.org/10.1017/S1360674313000154. Balteiro Isabel 2017: Emerging Hybrid Spanish-English Blend Structures: ‘Summergete con socketines’. – Lingua 205, 1–14. DOI: doi.org/10.1016/j.lingua.2017.12.010. Bauer Laurie 2005: The Borderline Between Derivation and Compounding. – Morphology and Its Demarcations, eds. W. U. Dressler, D. Kastovsky, O. E. Pfeiffer, F. Rainer, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 97–108. Bauer ir kt. 2013: Bauer Laurie, Lieber Rochelle, Plag Ingo. The Oxford Reference Guide to English Morphology, Oxford: Oxford University Press. DOI: doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198747062.001.0001. Beliaeva Natalia 2019: Blending Creativity and Productivity: On the Issue of Delimiting the Boundaries of Blends as a Type of Word Formation. – Lexis [Online] 14, 1–22. DOI: doi.org/10.4000/lexis.4004. Bombi Raffaella 2017: Anglicisms in Italian: Typologies of Language Contact Phenomena with Particular Reference to Word-Formation Processes. – Towards a New Standard: Theoretical and Empirical Studies on the Renstandardization of Italian, eds. M. Cerruti, C. Crocco, S. Marzo, Berlin: De Gruyter Mouton, 269–292. DOI: doi.org/10.1515/9781614518839–010. Straipsniai / Articles 113 RITA MILIŪNAITĖ Cacchiani Silvia 2016: On Italian Lexical Blends: Borrowings, Hybridity, Adaptations, and Native Word Formations. – Crossing Languages to Play with Words: Multidisciplinary Perspectives, eds. S. Knospe, A. Onysko, M. Goth, Berlin, Boston: De Gruyter, 305–336. DOI: doi.org/10.1515/9783110465600-015. Callies Marcus 2016: Of Soundscapes, Talkathons and Shopaholics: On the Status of a New Type of Formative in English (and Beyond). – STUF – Language Typology and Universals 69(4), 1–22. DOI: doi.org/10.1515/stuf-2016-0021. Correia Saavedra David 2016: Automatically Identifying Blend Splinters that Are Morpheme Candidate. – Digital Scholarship in the Humanities 31(1), 55–71. DOI: doi.org/10.1093/llc/fqu059. Gries Stefan Th. 2004: Shouldn’t It Be breakfunch? A Quantitative Analysis of Blend Structure in English. – Linguistics 42(3), 639–667. Gries Stefan Th. 2012: Quantitative Corpus Data on Blend Formation: Psychoand Cognitive-Linguistic Perspectives. – Crossdisciplinary Perspectives on Lexical Blending, eds. V. Renner, F. Maniez, P. J. L. Arnaud, Berlin: De Gruyter Mouton, 145–167. Grlj Tanja 2022: Blending as a Word-Formation Process: A Comparative Analysis of Blends in English and French. – Vestnik za tuje jezike / Journal for Foreign Languages 4(1), 85–106. DOI: doi.org/10.4312/vestnik.14.85–106. Hamans Camiel 2021: A Lesson for Covidiots About Some Contact Induced Borrowing of American English Morphological Processes into Dutch. – Studia Anglica Posnaniensia 56(s1), 659–691. DOI: doi.org/10.2478/stap-2021-0009. Inčiuraitė-Noreikienė Lina 2015: Lietuvių kalbos dūriniai su neoklasikiniais dėmenimis. – Baltistica 50(2), 245–259. Prieiga internete: http://www.baltistica.lt/index.php/baltistica/article/view/2238. Jurado Alejandro B. 2019: A Study on the ‘wordgasm’: The Nature of Blends’ Splinters. – Lexis: Journal of English Lexicology [Online] 14, 1–51. Prieiga internete: http://journals.openedition.org/lexis/3916. DOI: doi.org/10.4000/lexis.3916. Kabašinskaitė Birutė 1998: Lietuvių kalbos liaudies etimologija ir artimi reiškiniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Keinys Stasys 1999: Bendrinės lietuvių kalbos žodžių daryba, Šiauliai: Šiaulių universitetо leidykla. Konieczna Ewa 2012: Lexical Blending in Polish: A Result of the Internationalisation of Slavic Languages”. – Cross-Disciplinary Perspectives on Lexical Blending, eds. V. Renner, F. Maniez, P. J. L. Arnaud, Berlin, New York: Mouton de Gruyter, 51–74. DOI: doi.org/10.1515/9783110289572.51. 114 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje Lalić-Krstin Gordana 2008: Portmanteau Animals and Their Portmanteau Names in English and Serbian. – English Language and Literature Studies: Structures Across Culture, international conference proceedings 1, eds. K. Rasulić, I. Trbojević Milošević, Belgrade: Faculty of Philology of the University of Belgrade, 231–239. Lehrer Adrienne 1996: Identifying and Interpreting Blends: An Experimental Approach. – Cognitive Linguistics 7(4), 359–390. DOI: doi.org/10.1515/cogl.1996.7.4.359. Lehrer Adrienne 2007: Blendalicious. – Lexical Creativity, Texts and Contexts. Studies in Functional and Structural Linguistics 58, ed. J. Munat, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins, 115–133. Ločmele Gunta, Veisbergs Andrejs 2011: The Other Polysystem: The Impact of Translation on Language Norms and Conventions in Latvia. – Contexts, Subtexts and Pretexts: Literary Translations in Eastern Europe and Russia, ed. B. J. Baer, Amsterdam: John Benjamins, 295–316. DOI: doi.org/10.1075/btl.89.23lo269. Mattiello Elisa 2013: Extra-Grammatical Morphology in English. Abbreviations, Blends, Reduplicatives, and Related Phenomena, Berlin, Boston: Mouton de Gruyter. Mattiello Elisa 2018: Paradigmatic Morphology Splinters, Combining Forms, and Secreted Affixes. – SKASE Journal of Theoretical Linguistics 15(1), 2–22. Prieiga internete: http://www.skase.sk/Volumes/JTL36/pdf_doc/01.pdf. Miliūnaitė Rita 2014: Naujieji kontaminaciniai dariniai lietuvių kalboje. – Acta Linguistica Lithuanica 71, 246–264. Prieiga internete: http://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/930/1020. Miliūnaitė Rita 2022: Įvairuojantys ir nauji lietuvių kalbos reiškiniai XXI a. pradžioje: sistematika ir pokyčių kryptys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DOI: doi.org/10.35321/e-pub.42.lietuviu-kalbos-pokyčiai. Murmulaitytė Daiva 2018: Kontaminacija ir lietuvių kalbos naujadara. – Kalba ir kontekstai 8(1), 60–70. Prieiga internete: http://talpykla.elaba.lt/elaba-fedora/objects/elaba:31651794/datastreams/MAIN/content. Murmulaitytė Daiva 2020: Naujųjų dūrinių analizės ir klasifikacijos galvosūkiai. – Acta Linguistica Lithuanica 82, 34–51. Prieiga internete: http://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/1023/1398. DOI: doi.org/10.35321/all82-02. Murmulaitytė Daiva 2021: Naujažodžių darybos ir morfemikos tyrimų perspektyvos (Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno atvejis), Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DOI: doi.org/10.35321/e-pub.16.naujadaros-tyrimu-perspektyvos. Straipsniai / Articles 115 RITA MILIŪNAITĖ Pharies David A. 1987: Blending in Spanish Word-Formation. – Romanistisches Jahrbuch 38(1), 271–289. DOI: doi.org/10.1515/9783110244946.271. Ralli Angela 2020: Affixoids: An Intriguing Intermediate Morphological Category. – Complex Words. Festschrift to Laurie Bauer, ed. by L. Körtvėlyessі, P. Štekauer, Cambridge: Cambridge University Press, 217–240. Renner Vincent 2015: Lexical Blendings as Wordplay. Wordplay and Metalinguistic / Metadiscursive Reflection, ed. by A. Zirker, E. Winter-Froemel, Berlin, Munich, Boston: Walter de Gruyter, 119–133. DOI: doi.org/10.1515/9783110406719-006. Renner Vincent 2018: Structural Borrowing in Word-Formation: An Exploratory Overview. – SKASE Journal of Theoretical Linguistics 15(2), 2–12. Rio-Torto Graça, Sandrini Rafael 2022: Splinter’ na língua portuguesa: concepções e padrões de formação. – Língua portuguesa: temas em filologia e linguística histórica, natival A. S. Neto, A. V. dos Santos, H. I. de Oliveira Nascimento [Organizadores], Feira de Santana, UEFS Editora, 108–116. Rutkienė Lina 2019: Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais. – Terminologija 26, 140–161. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/381/460. DOI: doi.org/10.35321/term26-07. Stamenov Christo 2015: Borrowing Word-Formation: -ing Suffixation and Blending in Bulgarian. – Съпоставително езикознание [Săpostavitelno ezikoznanie] / Contrastive Linguistics 40(3), 163–197. Štekauer Pavol 2000: English Word-Formation: A History of Research, 1960–1995, Tübingen: Narr. Tomić Gorica R. 2019: On a New Type of Word-Forming Element in Serbian. – Филолог [Filolog] 20, 248–266. DOI: doi.org/10.21618/fil1920248t. Tomić Gorica R. 2022: Lexical Blends in Serbian: An Analysis of Morphemsemantic Transparency. – Зборник радова Филозофског факултета у Приштини [Zbornik radova Filozofskog fakulteta u Prištini] 52(3), 13–37. DOI: doi.org/10.5937/zrffp52-32090. Tomić Gorica R. 2022a: Hybrid English-Serbian and Serbian-English Lexical Blends in Serbian. – Philologia Mediana 14, 409–428. DOI: doi.org/10.46630/phm.14.2022.29. Urbutis Vincas 2009: Žodžių darybos teorija, 2-asis leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje Word Formation with Splinters in the Lithuanian Language SUMMARY The spread of blend loanwords and formations in the contemporary Lithuanian language – just like in any other European language – has created a fertile soil for new models of word formation to thrive. One such model is word formation with elements of blend formations – morphemised splinters. The goal of the article is to take a deep dive into the structure of blend loanwords and indigenous or translation blends making their way into the Lithuanian language, and to identify the trends concerning the usage of splinters to make new words in the Lithuanian language as such. The data were gathered from the online Database of Lithuanian Neologisms, which contained 440 words connected to blending as of late May 2023. Nearly half of these words are blends created in or translated into the Lithuanian language, while the rest are blend loanwords. The article consists of a foreword, two chapters, conclusions, and an appendix: a list of the most common morphemised splinters involved in the formation of new words in the Lithuanian language. Chapter one features an overview of the topic of splinters in studies by foreign researchers. Chapter two describes the morphemised and semantically reinterpreted splinters in the usage of the Lithuanian language that are used to form new words. The most common (in descending order) splinters distilled from blend loanwords that have at least two formations (or translations) in the Lithuanian language are as follows: –(m)obilis, –nomika, –geitas, –matas, –(a)holikas, –ė, –demija, –busas, –(k)alipsė, –(flu)enceris, robo–. Thus, blend loanwords used frequently in the Lithuanian language are potential sources of morphemised splinters for the formation of new words. Another trend follows the formation of Lithuanian splinters: –stogos [< atostogos, cf. darbostogos (Eng. workation), ornitostogos (Eng. orniholidays), sportostogos (Eng. sportcation)] and –(l)ėdos [< Kalėdos ‘Christmas’, cf. Klaikėdos (Horristmas, ‘a horrible Christmas’), Oktalėdos (Oktaristmas, ‘a Christmas by the band Oktava’)]. Įteikta 2023 m. birželio 15 d. RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT–10308 Vilnius, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 117 RITA MILIŪNAITĖ PRIEDAS. Dažniausios morfemizuotos atskal os ND naujažodžiuose 118 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje 20 Anglų kalboje pirmas kontaminacinis darinys su šia atskala autorholic (darboholikas, -ė) fiksuotas dar 1947 m. (Mattiello 2018: 10). Straipsniai / Articles 119 RITA MILIŪNAITĖ 120 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Žodžių darymas su atskalomis lietuvių kalboje Morfemizuotos atkalos –nominika Naujų žodžių skaičius ND 13 Apibendrinta atkalos reikšmė ekonomikos rūšis, sielama su tuo, kas pasakyta pirmąjį dėmenį atitinkančiu žodžiu Atkalos kilmė (pagal TŽŽ) < ekonomika < gr. oikonomiké Skoliniai su atkalomis abėnomika putinomika regionomika fotonömika žmonomika Vertiniai ir nauji dariniai su atkalomis dykonomika douonomika gerontomika griponomika kelledonomika keistonomika laukonomika mononomika –(o)rama 4 plačiai aprėpiamas vaizdas, susijęs su tuo, kas pasakyta pirmąjį dėmenį atitinkančiu žodžiu < panorama < gr. pan- + horama miriorama Diorama keledorama koronorama –(r)endumas 3 referendumu rūšis, susijusi su tuo, kas pasakyta pirmąjį dėmenį atitinkančiu žodžiu < referendum < lot. referendum putirendumas meronendumas okupendumas robo- 5 roboto rūšis pagal tai, kas pasakyta antrąjį dėmenį atitinkančiu žodžiu, kas siejama su roboto < robotas < ček. robot robofilija robotaksi robotanekas robotité robosūo –ska 3 nebutų dalykų pasakojimas žanras, susijęs su tuo, kas pasakyta pirmąjį dėmenį atitinkančiu žodžiu < liet. tautosaka — eurosaka okupuent­saka zatosaka Straipsniai / Articles 121 RITA MILIŪNAITĖ Morfemizuotos atskalos –stogos –tonas –tronas Naujų žodžių skaičius ND 5 4 3 Apibendrinta atskalos reikšmė atostogų rūšis, susijusi su tuo, kas pasakyta pirmąjį dieną atitinkamų žodžių įgai trunkančios varžytuvės, susijusios su tuo, kas pasakyta pirmąjį dieną atitinkamų žodžių elektroninis įrenginys, susijęs su tuo, kas pasakyta pirmąjį dieną atitinkamų žodžių Ataskalos kilmė (pagal TŽŽ) < liet. atostogos < maratonas < graik. Marathōn (vietovardis) < elektronas < graik. elektron Skoliniai su atskalom – bihodetonas haletronas lochatronas Vertiniai ir naujai sudaromi su atskalomis autostogos darbstogos orritostogos spatostogos sportostogos ideatonas perhatonas mesotronas sovetronas 122 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX