Aurelija Tamulionienė, Nida Poderienė, Sonata Vaičiakauskienė. Lietuvos mokyklų lenkų ir rusų kalba mokinių kalbos vartojimo polinkiai ir kalbinės nuostatos

Recenzje / Reviews 341 IRENA SMETONIENĖ Vilniaus universitetas Kierunki badań naukowych: retoryka, stylistyka, teoria i praktyka normy, polityka językowa, lingwistyka kulturowa. DOI: doi.org/10.35321/all90-15 Aurelija Tamulionienė, Nida Poderienė, Sonata Vaičiakauskienė TENDENCJE W UŻYCIU JĘZYKA UCZNIÓW POLSKOI ROSYJSKOJĘZYCZNYCH SZKÓŁ LITEWSKICH ORAZ JĘZYKOWE POSTANOWIENIA Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2023, 178 s. DOI doi.org/10.35321/e-pub.63.mokyklu-lenku-rusu-kalba ISBN 978-609-411-347-5 Tym razem zacznę od wniosków, aby czytelnik od razu zrozumiał, że nie będzie to recenzja, w której szuka się punktów zaczepienia – na takie studium czekaliśmy długo. Wreszcie ją mamy. Dla twórców polityki językowej jest to książka podręczna; bez niej nie wyobrażam sobie przyszłych wytycznych ani rozmów z Ministerstwem Oświaty, Nauki i Sportu oraz przedstawicielami wspólnot narodowych. Dla nas, którym nie jest obojętne to, co zostało tu powiedziane, będzie to również podpora w pracy i podczas różnego rodzaju wykładów, ponieważ nie można już dłużej milczeć i mieć nadziei, że wszystko rozwiąże się samo. Gratuluję autorkom, które wykonały ogromną pracę. Czytasz stronę po stronie i czujesz, że je to boli, że nie jest im wszystko jedno, co dzieje się w litewskiej oświacie i życiu społecznym wkraczającym w 34. rok Na lata niepodległości. Jest to całkowicie nowe i odmienne badanie niż te, które zwykle czyta się w pracach koleżanek z Uniwersytetu Wileńskiego (Loretos Vilkienė, Lauros Vilkaitė-Lozdienė, Justinos Bružaitė-Liseckienė i innych). Do postaw językowych podchodzi się tu w nowy sposób, odmienny jest kwestionariusz i analiza odpowiedzi. Dobry przegląd badań pozwala zrozumieć, jakie są teoretyczne podstawy badaczy, jednak za teoriami nie podąża się ślepo, poszukuje się materiału IRENA SMETONIENĖ 342 Acta Linguistica Lithuanica XC podyktowanych spostrzeżeń i uogólnień. To samo dotyczy metodologii. Jej podstawy są jasne – podstawę teoretyczną stanowi koncepcja żywotności etnolingwistycznej Howarda Gilesa, jednak przy opracowywaniu danych z ankiet wykorzystano również odpowiednie metody jakościowe. We wstępie do studium czytelnik znajduje ważne dane statystyczne: ilu uczniów należało do wspólnot narodowych w szkołach i w których latach, a także jak ta liczba się zmieniała. Niezwykle ważne jest przedstawienie informacji o tym, jak wygląda kształcenie uczniów należących do wspólnot narodowych w innych krajach bałtyckich, oraz przegląd podobnych badań. Kiedy mówimy o kształceniu, wszystkie oczy zwracają się ku nauczycielom – na ich barkach spoczywa ten ciężki ciężar, jednak niewiele mówi się o tym, z jakimi problemami mierzą się nauczyciele w takich szkołach i jakiego wsparcia potrzebowaliby. O tym czytamy w pierwszym rozdziale studium. Cieszy podsumowująca myśl autorki pierwszej części, że „[w] szkołach mniejszości narodowych kraju pracują nauczyciele języka litewskiego z ogromnym doświadczeniem, aktywnie uczestniczący w procesie edukacyjnym zarówno jako twórcy, jak i autorzy treści kształcenia, potrafiący wybierać odpowiednie formy kształcenia oraz krytycznie oceniać środki dydaktyczne i materiały do nauczania” (s. 23). Jednak problemy wskazane przez nauczycieli skłaniają do niepokoju o to, jakie pokolenie dorasta, skoro jego zasób słownictwa jest ubogi, brakuje mu motywacji do nauki języka litewskiego, a język litewski uczniowie słyszą tylko podczas lekcji języka litewskiego. Wątpliwe, czy sytuacja uległaby poprawie, gdyby z pomocą przyszli „[p]rzedstawiciele szkół i administracji, nauczyciele innych przedmiotów, którzy zachęcaliby uczniów i angażowali ich w wydarzenia, projekty oraz inne zajęcia twórcze prowadzone w języku litewskim” (s. 25); uważam, że tutaj potrzebna jest decyzja polityczna, tak jak w krajach sąsiednich. Bez wątpienia na język uczniów wpływa również środowisko (rodzina, przyjaciele, język wyszukiwań w internecie, filmy, muzyka, gry, książki). Jak twierdzą nauczyciele uczestniczący w badaniu, „[b]rak środowiska językowego bezpośrednio koreluje z ubogim zasobem słownictwa uczniów” (s. 25), jednak na wpływanie na środowisko bezsilni są nie tylko nauczyciele, lecz także politycy. W rozdziale przedstawiono różne metody, za pomocą których można zachęcić uczniów do nauki; sami nauczyciele mówią o sposobach rozwiązywania problemów, jednak bez wsparcia rodziny i odpowiednich podręczników jeden nauczyciel nie jest w stanie stworzyć motywacji – „[N]auczyciel pozostawiony sam sobie” (s. 36). Szczególnie interesujące i cenne są dwa pozostałe rozdziały studium, w których analizuje się ankiety uczniów oraz ich osobowy stosunek do języka ojczystego i litewskiego. Gdy mowa o uczniach uczących się w języku polskim, oczekuje się, że w domu posługują się wyłącznie językiem polskim, jednak badanie wykazało, że „[m]niej niż połowa uczniów porozumiewa się w rodzinie po polsku, jedna trzecia jest dwulub wielojęzyczna, jedna piąta porozumiewa się w rodzinie po rosyjsku” (s. 79). Język, jak wiemy, kształtuje kulturę, wartości i myślenie, dlatego dane te powinny skłonić do refleksji wszystkich: polityków, twórców polityki językowej, nieobojętną część społeczeństwa, a także społeczność polską. Wpływ rodziców, przynajmniej w młodszym wieku, jest ogromny: „[R]odzice wpajają otwarty lub podejrzliwy stosunek do ludzi, przekazują i podtrzymują tradycje, kształtują zasady moralne Aurelija Tamulionienė, Nida Poderienė, Sonata Vaičiakauskienė. Tendencje w posługiwaniu się językiem i postawy językowe uczniów szkół litewskich z polskim i rosyjskim językiem nauczania Recenzijos / Reviews 343 cechy, kształtują postawy wobec potrzeby nauki, wyrabiają nawyki stylu życia, decydujące o jakości codziennego życia i gospodarstwa domowego.” Swoje postawy i oceny etyczne uczniowie opierają na wartościach ukształtowanych przez rodziców” (s. 47), „[J]ęzyk rodziny dominuje w większości codziennych dziedzin życia uczniów – w komunikowaniu się z rodzicami, braćmi, siostrami i dziadkami, oglądaniu programów telewizyjnych, graniu w gry, uczestniczeniu w nabożeństwach i wielu innych kontekstach używania języka rodziny” (tamże). Należy zwrócić uwagę na tabele 6 i 7, dotyczące języków, w których uczniowie komunikują się z przyjaciółmi, w sieciach społecznościowych i piszą wiadomości, oraz na tabele 10 i 11 – dotyczące języków, w których oglądają filmy i przeglądają internet. I w tej najważniejszej przestrzeni (od rodziny po internet) tak wiele języka rosyjskiego w polskich rodzinach? Jakaż radość i jakie możliwości otwierają się przed nieprzyjaznymi sąsiadami! A gdy mowa o używaniu języka litewskiego, badaczki zauważają, że „[Z] wyjątkiem czytania, we wszystkich pozostałych dziedzinach aktywności językowej zakres używania języka litewskiego jest bardzo wąski” (s. 61), chociaż sami uczniowie podkreślają, że ważne jest dobrze znać język litewski, aby móc wszędzie się porozumieć, otrzymać dobrą pracę, a zatem język ma wysoką wartość społeczną. Jednak i w tych szkołach język angielski zyskuje coraz większą wartość, „[i]m starsi uczniowie, tym większą część ich codziennego życia, a także używania języka, zajmuje język angielski” (s. 66). Uczniowie kształcący się w szkołach z rosyjskim językiem nauczania na te same pytania badaczy odpowiedzieli nieco inaczej: „[d]zieci najczęściej wskazywały, że na co dzień w domu mówią po rosyjsku (90 proc.), bardzo rzadko – po litewsku (1 proc.), że używają kilku języków – rosyjskiego i litewskiego, wskazuje tylko 5 proc. uczniów, a że mówią po polsku, zaznaczyło 0,6 proc. uczniów” (s. 83). Zasadniczo tylko po rosyjsku komunikują się z przyjaciółmi, w sieciach społecznościowych, czytają książki; język ten dominuje przy wyborze filmów, natomiast „[I]nformacji w internecie szukają prawie zawsze w trzech językach: większość (69 proc.) po rosyjsku, po litewsku (15 proc.), po angielsku (14 proc.) oraz pojedyncze przypadki (2 proc.) po polsku [...]“ (s. 98). 70 proc. uczniów rozumie, że mieszkając na Litwie, trzeba znać język litewski, jednak ważniejsza jest znajomość angielskiego, ponieważ jest on modny. Należy również pochwalić autorki za bardzo przejrzystą i logiczną strukturę studium; jego poszczególne części łączy ten sam cel i idea autorek. Poszczególne części badania opierają się na badaniach naukowych, dzięki czemu nadają studium wagę i wiarygodność. Atrakcyjne jest to, że szczegółowo omawiane są wszystkie odpowiedzi, wyciągane są wnioski i, co bardzo ważne, przedstawiane są zalecenia, jak można byłoby rozwiązać powstałe problemy. Bardzo cenne są podsumowania rozdziałów, skłaniają one do wielu przemyśleń i refleksji. Autorki skromnie piszą, komu takie badanie mogłoby się przydać. Moim zdaniem jest ono bezcenne i, jak wspomniałem, konieczne do przeczytania dla wszystkich. Z tego, co mówią uczniowie i nauczyciele, można bez trudu dostrzec, jakie powinny być strategie polityki oświatowej i językowej oraz co należy zrobić, aby w szkołach mniejszości narodowych język litewski zajmował należne mu miejsce. Myślę, że wszyscy powinniśmy (w tym społeczność polska) IRENA SMETONIENĖ 344 Acta Linguistica Lithuanica XC zwrócić uwagę na dominację języka rosyjskiego, przecież naszym celem od samego odzyskania Niepodległości jest to, aby w tych dziedzinach życia przybywało języka litewskiego, a nie jakiegokolwiek innego. A zatem studium naukowe skłania do bardzo wielu refleksji – i jest to jego dobra cecha. Zasugerowałbym autorkom, aby nadal kontynuowały pięknie rozpoczętą pracę; myślę, że takie badanie byłoby ważne również w szkołach litewskich, aby także tam zobaczyć rzeczywistą sytuację językową. Studium jest pracą autorską. Z przedstawionymi w nim poglądami można dyskutować, wyjaśniać pewne niuanse, ale powinno to przenieść się na konferencje, seminaria i wydarzenia dyskusyjne, a teraz należy stwierdzić, że mamy doskonałą pracę; proponowałbym wszystkim ją przeczytać i zastanowić się… Złożono 6 maja 2024 r. IRENA SMETONIENĖ Vilniaus universitetas Wydział Filologiczny Instytut Lingwistyki Stosowanej Katedra Języka Litewskiego ul. Universiteto 5, LT-01131 Wilno, Litwa irena.smet[email protected]