Laimutis Bilkis. Linkmenų bažnyčios XVIII amžiaus metrikų oikonimai, neišlikę iki šių dienų

Recenzijos / Reviews 335 VYTAUTAS KARDELIS Vilniaus universitetas Kierunki badań naukowych: dialektologia, dialektometria, wariantywność w języku, historia języka, semantyka kognitywna. DOI: doi.org/10.35321/all90-14 Laimutis Bilkis OIKONIMY KOŚCIOŁA W LINKMENACH Z METRYK XVIII WIEKU, KTÓRE NIE ZACHOWAŁY SIĘ DO NASZYCH CZASÓW Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2023, 183 s. DOI doi.org/10.35321/e-pub.65.linkmenu-istoriniai-oikonimai ISBN 978-609-411-350-5 Pod sam koniec 2023 roku opublikowano [dzieło] starszego pracownika naukowego Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Laimučio Bilkio, profesionalaus ir kruopštaus lietuvių vietovardžių tyrėjo, monografija Linkmenų bažnyčios XVIII amžiaus metrikų oikonimai, neišlikę iki šių Litewskiego, dra. Monografia jest poświęcona 650. rocznicy pierwszej wzmianki o Linkmenach w źródłach historycznych. Została wydana w formie elektronicznej i jest dostępna dla czytelników w Internecie pod adresem: https://lki.lt/wp-content/uploads/2023/12/laimu tisbilkis-linkmenu-oikonimai-monografija-2023.pdf. Na okładce liczącej 183 strony monografii znajduje się zdjęcie kościoła w Linkmenach, wykonane przez samego autora monografii. W tekście znajdują się ilustracje, na przykład interesujący fragment mapy parafii Utena, Labanoras, Suvainiskis, Linkmeny i Kuktiškės z 1812 roku (s. 13), okładki ksiąg metrykalnych chrztów i ślubów kościoła w Linkmenach z lat 1740–1760 (LkmKrII, LkmJnII) (s. 18), a także fragmenty ksiąg metrykalnych. Są również statystyczne diagramy uzupełniające i ilustrujące uogólnienia. Interesujące, że księgi metrykalne kościoła w Liñkmenach autorowi monografii 20 lat temu przekazał badacz toponimii historycznej Vidas Garliauskas, symboliczne jest, VYTAUTAS KARDELIS 336 Acta Linguistica Lithuanica XC że badanie ukazało się w 2023 roku, kiedy Liñkmeny obchodzą piękny jubileusz – 650. rocznicę wzmiankowania w źródłach historycznych. Dlatego, jak mówi sam autor: „[p]rezentowane badanie jest między innymi także skromną próbą przyczynienia się do ukazania chwalebnej historii miasteczka i jego okolic, analizy oraz publikacji faktów mało komu znanych” (s. 9). Monografia składa się ze Słowa wstępnego, Wstępu, w którym przedstawiono przegląd badań, określono znaczenie i motywy wyboru przedmiotu badań, a także wskazano cel, zadania, zakres i metodologię pracy. Najważniejszą, analityczną i badawczą część monografii stanowią cztery rozdziały: „Oikonimy pochodzenia miejscowościowego”, „Oikonimy pochodzenia osobowego”, „Oikonimy pochodzenia apelatywnego” i „Oikonimy o niejasnym pochodzeniu”. Pierwszy rozdział dzieli się jeszcze na następujące podrozdziały: „Oikonimy pochodzące od nazw wodnych, określające nieistniejące miejsca zamieszkania”, „Wariantywnie używane oikonimy pochodzenia od nazw wodnych, określające istniejące obecnie lub istniejące w okresie międzywojennym miejsca zamieszkania”, „Oikonimy pochodzenia od nazw wodnych o niejasnym statusie”, „Oikonimy pochodzenia oronimicznego”. Podrozdziały drugiego rozdziału: „Oikonimy określające nieistniejące miejsca zamieszkania”, „Wariantywnie używane oikonimy określające istniejące obecnie miejsca zamieszkania”, „Oikonimy o niejasnym statusie”. Trzeci rozdział podzielono na następujące podrozdziały: „Oikonimy określające nieistniejące miejsca zamieszkania”, „Wariantywnie używane oikonimy określające istniejące obecnie miejsca zamieszkania”, „Oikonimy o niejasnym statusie”. Czwarty rozdział nie jest podzielony na podrozdziały. Ponadto pierwszy, drugi i trzeci rozdział kończą się podsumowaniami. Na końcu monografii przedstawiono zwięzłe i konkretne wnioski. Dołączono również źródła i wykorzystaną literaturę, zamieszczono wykaz skrótów, streszczenie w języku angielskim oraz indeksy nazw miejscowych i osobowych. Monografia posiada cały aparat naukowy obowiązkowy dla prac tego rodzaju. Objętość pracy odpowiada wymaganiom stawianym monografii. Język monografii jest naukowy, płynny i poprawny. Struktura monografii jest dobrze przemyślana, jasna i konsekwentna: w pierwszych trzech rozdziałach, z uwzględnieniem pochodzenia, analizowane są ojkonimy oznaczające wymarłe miejscowości, ojkonimy używane wariantywnie, oznaczające obecnie istniejące miejscowości, oraz ojkonimy o niejasnym statusie. Każdy rozdział kończy się podsumowaniem, w którym dla większej poglądowości i przejrzystości przedstawiono również wspomniane już wykresy statystyczne. Przegląd badań jest zwięzły, lecz wystarczający jak na monografię. Celem pracy jest „[z]identyfikowanie zanikłych, tj. niezachowanych do naszych czasów, ojkonimów parafii Liñkmeny z XVIII wieku, ujawnienie osobliwości ich rozwoju i cech pochodzenia, a tym samym uzupełnienie inwentarza litewskich nazw miejsc zamieszkanych o nowe dane” (s. 16). W celu realizacji tego założenia w monografii sformułowano następujące zadania: 1) „[w]yodrębnić z obejmujących wskazany okres ksiąg metrykalnych Laimutis Bilkis. Linkmenų bažnyčios XVIII amžiaus metrikų oikonimai, neišlikę iki šių dienų Recenzijos / Reviews 337 (czy oznaczono zanikłą osadę, czy zachował się wariant nazwy), początek użycia, przyczynę zaniku, charakter zmian, omówić najważniejsze cechy ortograficzne, przeanalizować budowę i scharakteryzować związki z będącymi podstawą pochodzenia nazwami własnymi oraz pospolitymi” (s. 16). Nie wdając się w szerokie rozważania, można jedynie stwierdzić, że cel badań został osiągnięty, a postawione zadania wykonano. Metody badawcze wskazano następujące: opisowy, rekonstrukcyjny, a na potrzeby uzasadnienia wniosków zastosowano analizę statystyczną. Wybrane metody są co do zasady stosowane właściwie. Uwzględniając cele i zadania badania oraz stosowane metody, a także przeprowadzoną analizę, podsumowania rozdziałów monografii i końcowe wnioski z badania nie budzą wątpliwości. Choć jest to raczej szczegół techniczny, bardzo przydatne są indeksy nazw miejscowych i osobowych, znacznie ułatwiające pracę czytelnikowi. Nie sposób sformułować żadnych istotnych zarzutów ani ważnych uwag merytorycznych, które mogłyby niepokoić badaczy nazw miejscowych lub lingwistów o innej specjalizacji, czytających przeprowadzone badanie – analiza została wykonana poprawnie i w sposób umotywowany. Bardzo godne pochwały jest to, że autor monografii podjął się badań historycznego nazewnictwa. Wiadomo, że badania historycznego nazewnictwa wymagają nie tylko dużej uwagi, staranności i cierpliwości przy gromadzeniu materiału empirycznego, lecz także odpowiednich kompetencji przy podejmowaniu lingwistycznej analizy materiału. Z tymi zadaniami, jak właśnie wspomniano, autor monografii zasadniczo sobie poradził. Sprzyjającą okolicznością było również to, że „[i]zachowały się niemal wszystkie metryki kościelne z XVIII wieku (i późniejsze). W kościele w Liñkmenach przechowywane są (lub były przechowywane) następujące księgi metrykalne: księga chrztów z lat 1708–1940 (LkmKrI) i małżeństw z lat 1716–1739 (LkmJnI), księga chrztów z lat 1740–1760 (LkmKrII) i małżeństw, księga małżeństw z lat 1760–1795 (LkmJnIII), zgonów z lat 1760–1790 (LkmMr) oraz chrztów z lat 1760–1790 (LkmKrIII)” (s. 12). kościoła w Liñkmenach nazwy miejsc zamieszkanych, niemające odpowiedników w ojkonimii międzywojennej Litwy i późniejszej”; 2) „[w] miarę możliwości ustalić ich lokalizację, status W moim rozumieniu monografia Kolegi Laimuty Bilkisa jest ważna nie tylko dla badań toponimicznych i nie tylko w tradycyjnym kontekście lingwistycznym (choć jeden z celów, jak już wspomniano, brzmi: „[o]mówić najważniejsze osobliwości pisowni, przeanalizować budowę i scharakteryzować związki z będącymi podstawą pochodzenia nazwami własnymi i pospolitymi” (s. 16)). Nie chodzi tu wyłącznie o pisownię, budowę i etymologię. Ważne i cieszące jest to, że monografia nie zamyka się w pokoju, którego wystrój jest wyłącznie lingwistyczny. Jeszcze ważniejsze i bardziej radosne jest to, że monografia, mimo solidnej struktury, przejrzystej analizy i zrozumiałych wyników, nie jest badaniem zamkniętym, którego temat został wyczerpany do końca. Najważniejsze i najbardziej radosne jest to, że monografia otwiera i pozostawia perspektywy badawcze, stawia pytania i problemy, którym w przyszłości trzeba będzie poświęcić niemało uwagi. Osobiście ważnych i interesujących było dla mnie kilka aspektów mających perspektywę przyszłych badań. Pierwszy z nich dotyczy socjolingwistyki historycznej, przede wszystkim duchownych wypełniających księgi metrykalne. W tym miejscu zamieszczę dość długi cytat: „[O]czywiste jest, że nie pisał jeden duchowny, ponieważ znajduje to odzwierciedlenie w niektórych zapisach. LkmKrI co najmniej do 1723 roku rzeczywiście pisał wspomniany już Kazimierz Gonsiorowski. VYTAUTAS KARDELIS 338 Acta Linguistica Lithuanica XC Jako osoby, które później udzielały chrztów, wskazano jeszcze kilka osób: Antanas Rosa (Antonius Rosa) w 1731 r., Jokūbas Kazimieras Sadovskis (Iacobɡ Caſimiruſ ſadowſki) w latach 1732, 1733, zakonnik Steponas Vrozbitavičius (Fr Stephanɡ Wrozbitowicz) w 1738 r., zakonnik Pranciškus Lesota (Fr: Franciscus Laſsota) w latach 1738, 1739, Petras Pliščinskis (Petrɡ Pliszcʒynski) w 1739 r., Mykolas Toplickis (Nicolaus Toplicki) w 1739 r. W LkmKrII odnotowano nie tylko zapisy Kazimierasa Šukevičiusa. Wpisów dokonywali również komendarz (wikariusz) Kristoforas Lukoševičius (Chriſtophorɡ Łukaſzewicz) w 1743 r., komendarz (wikariusz) Liñkmenów Andriejus Vainoravičius (Andreas Woynarowicz) w latach 1743–1757, zakonnik Liudvikas Toplickis (Frater Ludovicus Toplicki) w 1746 r., franciszkanin zakonnik Marijonas Bogdanskis (Fr Marianus Bogdanski Franciſcanus) w 1747 r., Samuel Višniovskis (Samuel Wiszniowski) w 1751 r., franciszkanie zakonnicy Viktoras Karevičius (Fr Victor Karewicz Franciscanɡ) i Juozapas Jacevičius (Fr Iosephɡ Iacewicz Franciscanus) w 1757 r., Dominykas Stanevičius (Dominicɡ Staniewicz) w latach 1757–1760, Pranciškus Lygeika (Fransciscɡ Ligieyko) w 1758 r., Juozapas Augustinas Pavlovskis (Ioſephuſ Augustinuſ Pawłowſki) w 1759 r., zakonnik Bernardas Liubovickis (Fr Bernardanuſ Lubowicki) w 1759 r. Z drugiej strony nie można wykluczyć, że w niektórych przypadkach wpisów mogli dokonywać nie sami duchowni wskazani w metrykach jako udzielający chrztów lub zawierający małżeństwa, lecz inne osoby zajmujące się sprawami kościoła” (s. 17–18). Oikonimy w monografii zostały rzetelnie zbadane na podstawie tradycyjnej zasady strukturalnej: fonetyki, morfologii, słowotwórstwa. Bardzo ważne jest to, że ukazuje się i podkreśla wariantywność nazw miejscowych. A z wariantywności wynika pytanie, w jakim stopniu o wariantach oikonimów decydują czynniki strukturalne, a w jakim stopniu zapisujący. Właśnie tutaj pojawia się, moim zdaniem, trudna i niezbyt wdzięczna, ale ważna perspektywa badań socjolingwistyki historycznej. Zapewne trudno oczekiwać, że istniałyby jakiekolwiek dane dotyczące wykształcenia osób dokonujących zapisów, znajomości przez nie języków czy danych biograficznych, ale czasami archiwa ujawniają najróżniejsze niespodzianki. Aby pokazać, że aspekt socjolingwistyczny jest interesujący i ważny, spróbuję uczynić to na jednym przykładzie: w monografii zwyczajowe terminy fonetyczne zapisywane są w cudzysłowie, np. „monoftongizacja“. Autor w przypisie 24 zgrabnie wychodzi z sytuacji: „[T]erminy określające zjawiska uznawane za cechy pisowni zapisujących oikonimy („monoftongizacja“, „asymilacja odległa“, „asymilacja“, „hipernormalizm“, „monoftongizacja“) podawane są w cudzysłowie, ponieważ nie są to naturalne zjawiska fonetyczne zachodzące w żywym języku“ (s. 30). Ale tutaj, moim zdaniem, otwiera się perspektywa badawcza: czy rzeczywiście nie są to naturalne zjawiska fonetyczne zachodzące w żywym języku? Jeżeli rzeczywiście tak jest, wówczas uwaga kieruje się ku zapisującym: jakie warunki, jakie motywy, jakie konteksty mogły zadecydować o wariantywności? Z pytaniami tymi bezpośrednio wiąże się jeszcze jeden perspektywiczny aspekt socjolingwistyki historycznej, związany ze slawizacją nazw miejscowych. Autor w wielu miejscach tekstu posługuje się tym terminem i, jak należy rozumieć, nie ma wątpliwości co do samego procesu, por.: „[R]ekonstruowana Laimutis Bilkis. Linkmenų bažnyčios XVIII amžiaus metrikų oikonimai, neišlikę iki šių dienų Recenzijos / Reviews 339 z uwzględnieniem sposobów slawizacji, latynizacji1 i innego rodzaju zniekształcania onimów, już wyodrębnionych w wielu pracach dotyczących litewskiej toponimii historycznej i antroponimii, poszczególne przypadki zmian omawia się, analizując rozwój poszczególnych nazw” (s. 20). Wydaje mi się, że nie jest to takie proste, ponieważ slawizacja jest procesem, otwiera się więc perspektywa zbadania związków między naturalnymi zjawiskami fonetycznymi zachodzącymi w żywym języku, pisownią, intencjami zapisujących (jeśli to możliwe) oraz kontekstami slawizacji – szerszymi i związanymi konkretnie z Linkmenis. Drugim ważnym aspektem, niepozwalającym pominąć właśnie omówionego składnika socjolingwistyki historycznej, jest wariantywność nazw miejscowych. Już wspominałem, że ważną zaletą monografii jest poświęcenie dużej uwagi wariantywności: nie tylko wariantywnym formom fonetycznym czy morfologicznym, lecz – co szczególnie ważne – oikonimom używanym wariantywnie. Analiza ta jest przydatna nie tyle w sensie lokalnym, ile ma znaczenie dla szerszych teoretycznych badań nad toponimią, a nawet dla studiów etnogenezy. Przykład: *Kalviai, *Kavoliai (← lit. kálvis, kavõlius, kavõlis) ⬄ obecnie Cijõnai (s. 101–102, 134) – gdyby nie było takich danych i świadectw wariantywności, nietrudno byłoby uznać, że Cijonai to stara, pierwotna nazwa miejscowa, a oparta na jej etymologii interpretacja socjolingwistyczna mogłaby sprowadzić na manowce. Ogólnie zaś z wariantywnością nazw miejscowych wiążą się dwa pytania: 1) dlaczego jeden z wariantów nazw miejscowych (konkurujących?) zanikł? Na to pytanie autor przedstawia najwięcej umotywowanych i przekonujących odpowiedzi we wnioskach. To pytanie jest oczywiście łatwiejsze od drugiego – trudnego: 2) dlaczego w ogóle powstały warianty nazw miejscowych (warianty konkurujące?)? Autor uważa, że „[I]storiczną obfitość wariantów najprawdopodobniej powodowało to, że były one zapisywane w metrykach z żywej mowy (usłyszawszy je od miejscowych mieszkańców uczestniczących w obrzędach), nie były normalizowane, unifikowane ani kodyfikowane. Można przychylić się do przypuszczenia innych badaczy, że wariantywność mogła powstać również w wyniku używania odrębnych nazw części osad (samotnych gospodarstw, działek)” (s. 133). To prawda, ale moim zdaniem jest to zaledwie wierzchołek góry lodowej, ponieważ ośmielam się przypuszczać, że powstawanie wariantywności jest zjawiskiem niemało złożonym. Jako o jednym z elementów tego kompleksu można wspomnieć o wypełniaczach metryk. Można by jednak przyjrzeć się temu, jaka jest obecna sytuacja – czy nazwy miejscowości również różnią się w dzisiejszym żywym języku? Zatem widzę tu niemałą perspektywę przyszłych badań. Jako środek techniczny być może odpowiedni byłby następujący sposób analizy: w badawczej części monografii oikonimy ze wszystkich ksiąg analizuje się łącznie. Taki wybór autora jest całkowicie możliwy i zrozumiały. W przyszłości można by również pomyśleć o alternatywie: pogrupować oikonimy i ich warianty według ksiąg oraz porównać je między sobą – być może ujawniłyby się jeszcze jakieś prawidłowości. 1 Wyróżnienie moje – V. K. VYTAUTAS KARDELIS 340 Acta Linguistica Lithuanica XC Ir paskutinė su perspektyvomis susijusi mintis: monografijoje įdėta 1812 metych fragmentów mapy parafii. Bardzo interesujące i wartościowe byłoby zobaczyć również całą mapę, a jeszcze ciekawsza byłaby współczesna mapa, na której widoczne byłyby oikonimy, które nie zachowały się do dziś, oraz ich relacje geograficzne ze współczesnymi – i to wszystko w formacie cyfrowym! Nietrudno zrozumieć, że przedstawione tu kwestie nie są tym, czego brakuje w monografii. Są one niczym drogowskazy, za pomocą których autor monografii bezinteresownie wyznacza tor wodny przyszłych badań – zarówno sobie, jak i innym badaczom. Monografia Kolegi Laimutisa Bilkisa jest niewątpliwie cenna i interesująca nie tylko dla badaczy oikonimów, lecz także dla dialektologów, historyków języka, badaczy etnogenezy i historyków. Jako sam będąc mieszkańcem Linkmenys cieszę się z pracy Kolegi i życzę mu dalszego pomyślnego kontynuowania badań nad metrykami kościoła w Linkmenach z XVIII wieku. Złożono 6 maja 2024 r. VYTAUTAS KARDELIS Vilniaus universitetas Wydział Filologiczny Katedra Języka Litewskiego Instytutu Lingwistyki Stosowanej ul. Universiteto 5, LT-01131 Wilno, Litwa vytautas.karde[email protected]