Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’

ALEXANDER I. ILIADI Państwowa Instytucja „Południowoukraiński Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. K. D. Uszynskiego” Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0001-5078-8316 Dziedziny badań: etymologia, językoznawstwo porównawczo-historyczne, językoznawstwo ogólne i typologiczne. ILONA M. DERIK Państwowa Instytucja „Południowoukraiński Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. K. D. Uszynskiego” Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-8979-4745 Dziedziny badań: językoznawstwo ogólne i typologiczne, translatoryka, lingwistyka korpusowa. DOI: doi.org/10.35321/all90-07 UNIWERSALNOŚĆ W DYNAMICE SEMANTYCZNEJ: OD „CIAŁA” DO „OSOBY”, „SAMEGO SIEBIE”, „DUSZY” Uniwersalność dynamiki semantycznej: od „ciała” do „osoby”, „samości”, „duszy” ADNOTACJA Celem badań jest opisanie istotnej prawidłowości rozwoju semantyki, która na podstawie danych z wielu języków wykazuje tendencję do uniwersalności. Przedmiotem badań jest identyczna sekwencja etapów ewolucji semantycznej „ciało”, „corpus” → „osoba”, „samość”, „dusza” oraz jej rezultat ujawniony w analizowanych językach. Omawiana zmiana semantyczna występuje w językach spokrewnionych genetycznie i niespokrewnionych, w różnych okresach ich historii, co pozwala zdefiniować ją jako zjawisko odtwarzane diachronicznie w każdym przekroju chronologicznym. Postulat uniwersalności korelacji semantycznej między „ciałem”, „częściami ciała” a „duszą”, „duchem”, „osobą” i „samością” opiera się na wiarygodnie ustalonej regularnej sekwencji „kroków” od etymologicznego „ciała” do innych znaczeń w językach jedenastu rodzin genetycznych. Tę korelację sememów można zdefiniować jako skupisko łańcuchów zmian semantycznych. Pomimo pewnych różnic łańcuchy te 170 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ nadal mieszczą się w ramach tego samego modelu semantycznego, który realizował się w różnych warunkach, z czego wynikają te różnice. Oznacza to, że wszystkie warianty przesunięć semantycznych zachodziły w określonych warunkach i zostały włączone w „pole operacyjne” jednego modelu. SŁOWA KLUCZOWE: uniwersalność semantyczna, korelacja znaczeń, typologia językowa, model, zaimek, wyraz złożony, refleks. STRESZCZENIE Celem badania jest opisanie prawidłowości rozwoju semantyki, która na podstawie dowodów z wielu języków ma charakter uniwersalny. Przedmiotem badania jest identyczna sekwencja etapów ewolucji semantycznej ‘ciało’, ‘korpus’ → ‘osoba’, ‘osobowość’, ‘dusza’ oraz jej rezultaty ujawnione w analizowanych językach. Analizowane przesunięcie semantyczne występuje w językach genetycznie spokrewnionych i niespokrewnionych, w różnych okresach ich historii, co pozwala zdefiniować je jako zjawisko odtwarzające się diachronicznie w każdym przekroju chronologicznym. Postulat uniwersalności korelacji semantycznej między ‘ciałem’, ‘częściami ciała’ a ‘duszą’, ‘duchem’, ‘osobą’ i ‘sobą’ opiera się na wiarygodnie ustalonej prawidłowej sekwencji „kroków” od etymologicznego ‘ciała’ do innych znaczeń w językach jedenastu rodzin genetycznych. Korelację tych sememów można zdefiniować jako klaster łańcuchów zmian semantycznych. Mimo pewnych różnic łańcuchy te nadal mieszczą się w ramach jednego i tego samego modelu semantycznego, realizowanego w różnych warunkach, z których różnice te wynikają. Oznacza to, że wszystkie warianty przesunięć semantycznych zachodziły w określonych warunkach i zostały włączone w „pole operacyjne” jednego modelu. SŁOWA KLUCZOWE: uniwersalność semantyczna, korelacja znaczeń, typologia lingwistyczna, model, zaimek, wyraz złożony, refleks. 1. WPROWADZENIE 1.1. Ukształtowała się szczególna tradycja badania problemu typowości, a nawet uniwersalności zmian semantycznych. Jak dotąd nie została ona jednak powszechnie zaakceptowana, funkcjonując jako suma idei zawartych w pracach przedstawicieli różnych szkół językoznawczych. Początkowo wąsko zdefiniowana przez Michail M. Pokrovskij jako zjawisko prawidłowości przerw w znaczeniu w językach Europy (według niego „identyczne, dość oryginalne znaczenia w kilku językach, niezależnie od siebie, są wypracowywane w ten sam sposób”; Pokrovskij 1895: 13), została ona później urzeczywistniona w czysto praktycznym zastosowaniu przez Carla Darlinga Bucka, mianowicie w jego pracy Słownik wybranych synonimów w głównych językach indoeuropejskich (Buck 1949). Przez długi czas poszukiwanie uniwersaliów w dynamice semantycznej słów pozostawało domeną badań etymologicznych, Straipsniai / Articles 171 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK w których przekonującość interpretacji zrekonstruowanego znaczenia i jego ewolucji zależy od wiarygodności typologicznie podobnych przykładów z innych języków. W szczególności koncentracja na analogiach typologicznych w semantyce wyróżnia takie fundamentalne dzieła etymologiczne, jak Historyczny i etymologiczny słownik języka osetyjskiego (1958–1995) autorstwa Vasilija I. Abaeva, a także Etymologiczny słownik języków słowiańskich (1974–2021), opublikowany w Moskwie, oraz niedawny Etymologiczny słownik języków germańskich (2010) autorstwa Victora V. Levitsky’ego. Jednak badania etymologiczne, ze względu na szeroki zakres swoich zadań, nie ograniczają się do wyliczania analogii typologicznych w rozwoju znaczenia i nie ustalają obszaru ich rozpowszechnienia; gromadzą one fakty na własne potrzeby, które mogą stać się podstawą przyszłych badań teoretycznych w odpowiedniej dziedzinie uniwersologii. 1.2. Wyniki badań etymologicznych i semazjologicznych nad znaczeniem leksykalnym w synchronii i diachronii wymagają podstawy teoretycznej dla licznych przykładów typowości i regularności dynamiki semantycznej w czasie i przestrzeni. Potrzebna jest teoria, która mogłaby opracować zasady metodologiczne opisu i weryfikacji modeli zmian semantycznych wspólnych dla dużej liczby języków spokrewnionych i niespokrewnionych. Odpowiedni zespół zagadnień teoretycznych i metodologicznych został częściowo przeanalizowany w nowszych: (1) badaniach Anny A. Zalizniak, która jako pierwsza analizowała uniwersalia w polisemii i przystąpiła do opracowania katalogu przejść semantycznych (Zalizniak 2013: 397–409; 2018); (2) badaniach Eleny G. Mikiny (Mikina 2009; 2012; 2020; 2022) nad ewolucją semantyczną łacińskich i romańskich czasowników mowy. Prace E. G. Mikiny ilustrują organiczną syntezę językoznawstwa porównawczo-historycznego i typologii językowej, ponieważ łańcuchy etapów dynamiki znaczenia ustalane są na szerokim tle indoeuropejskim. Zbliżone idee przedstawiono w: (Nerlich 1992; Geeraerts 1997: 28 i nast.). 1.3. Poszukuje się odpowiedzi na dwa fundamentalne pytania istotne dla obecnego stanu tego zagadnienia. Pierwsze z nich dotyczy wyważonej relacji między synchronicznym stanem semantyki a jej dynamiką historyczną w aparacie naukowym badań. Wiadomo, że „ewolucja semantyczna i polisem ia synchroniczna są dwiema stronami tego samego zjawiska” (Zalizniak 2013: 413), nie wiadomo jednak (względnie: nie jest oczywiste), czy jest to szczególny przypadek derywacji semantycznej w języku lub językach określonej epoki, czy też mamy do czynienia ze starożytną korelacją sememów, odtworzoną w późnym przekroju chronologicznym. Oba te zjawiska należy rozróżnić. Na przykład czasowniki indoeuropejskie o wiarygodnie ustalonym pierwotnym znaczeniu ‘znaleźć’ regularnie mają wtórny semem ‘urodzić’ (: osetyjskie aryn (południowo- waryn), erun ‘znaleźć’ i ‘spłodzić’, pamirskie ormuri vār- ‘znaleźć’ i ‘urodzić’ ~ PIE *uer- ‘znaleźć’ (Abaev 1958: 73–74); ros. dial. ребя́ненок 172 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ naʒде́тся „urodzi się dziecko”, ukr. dial. зна́йти дитину́ „urodzić dziecko”, serb. dial. нашло се дете oraz inne ~ *na-joti (ESS) XXII 113–114, 116; Tolstaja 1997: 290–291)) o odpowiednio starożytnym wieku. Nawiasem mówiąc, wśród Słowian powstało to w ramach języka rytualnego (jeszcze pogańskiego!) działania mającego oszukać los: noworodka miał rzekomo przynieść gość, który znalazł dziecko na drodze. Można zatem przypuszczać, że w późnym okresie historii języków obu grup odtworzyły się dawno ustalone relacje semantyczne. Jednak w przypadku tureckiego tap- „znaleźć”, „urodzić” (Abaev 1958: 74) nie ma takiej jasności jak w języku pratureckim (Starostin, Dybo, Mudrak, eds., 2003: 1436: *tāp-; Tenišev et al. 2006: 208, 288) ani nawet w stanie języka starotureckiego (VII–XIII w.), ponieważ poświadczono tylko pierwsze znaczenie (DTS 533); brak jednak danych o znaczeniu „urodzić” dla *tāp w starożytności, można je więc uznać za lokalne późne derywowanie semantyczne w jednym z języków. Otóż warunki kulturowe tej derywacji wśród Indoeuropejczyków (Irańczyków, Słowian) i Turków również nie są zbieżne. Druga polega na tym, że każdy przykład przypuszczalnie uniwersalnego typu rozwoju semantycznego należy rozpatrywać „pod lupą” i weryfikować za pomocą wystarczającej liczby argumentów. Gromadzenie dowodów dla każdego przypadku, ich weryfikacja, klasyfikacja zebranego materiału i jego wyjaśnienie to praca czasochłonna i niezwykle żmudna, ale niemal zawsze takie badania prowadzą do bardzo interesujących rezultatów. Prace nad językoznawczym rozumieniem wielu zjawisk semantyki dopiero nadejdą, zwłaszcza że znaczenie badań nad uniwersaliami w dynamice znaczenia leksykalnego nie zostało jeszcze w pełni uświadomione. 2. CEL I ZADANIA Interesujący przykład korelacji sememów „ciało” oraz „osoba”, „jaźń” i „dusza”, badanych w niniejszej pracy, z pewnymi zastrzeżeniami można uznać za ilustrację tezy o uniwersalności niektórych modeli rozwoju semantycznego. Korelacja ta była pomijana w literaturze specjalistycznej, tymczasem od dawna istniały ku temu naukowe przesłanki. Na przykład w elektronicznym katalogu „The Catalogue of Semantic Shifts” (Zalizniak et al.: https://datsemshift.ru/shift4380), odnotowano przejście „ciało” → „jaźń” w kilku nieindoeuropejskich językach. Chociaż „The Catalogue” jedynie rejestruje synchroniczną korelację tych sememów, zgromadzone dane skłaniają do poszukiwania przejawów podobnej korelacji w indoeuropejskich językach oraz do zbadania warunków jej pojawienia się. Straipsniai / Articles 173 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK W związku z tym celem badań jest opisanie modelu rozwoju semantycznego „ciało/część ciała”, „corpus” → „osoba”, „jaźń”, „dusza” (lub jego wariantów) oraz udowodnienie jego uniwersalnego charakteru, tj. jego realizacji w systemach leksykalnych i semantycznych języków należących do różnych rodzin genetycznych, synchronicznie i diachronicznie. Osiągnięcie tego celu wymaga realizacji kilku zadań, a mianowicie: 1) podsumowania wszystkich znanych świadectw korelacji sememów „ciało”, „corpus” oraz „osoba”, „jaźń”, „dusza”; 2) udowodnienia bezpośredniego charakteru derywacji semantycznej we wszystkich (jeśli to możliwe) przypadkach, z wykluczeniem możliwości występowania etapów pośrednich; 3) uzasadnienia odtwarzalności rozpatrywanego modelu na różnych przekrojach chronologicznych w historii języków objętych analizą; 4) ustalenia przyczyn tego przesunięcia semantycznego. 3. MATERIAŁ I METODOLOGIA BADAŃ 3.1. Badanie obejmuje materiał leksykalny jedenastu rodzin genetycznych języków, w których obserwujemy realizację tego modelu rozwoju semantycznego. O ile nam wiadomo, dane te nie były dotąd przedmiotem specjalnych badań językoznawczych (w ramach zarysowanego problemu), a zatem nie odnotowano ani nie wyjaśniono typologicznego podobieństwa różnych słów, ukazujących wspólnotę ich rozwoju semantycznego. Ponieważ pierwszeństwo znaczenia „ciało” wobec sememów „jaźń”, „osoba”, „dusza” itd. jest istotne dla proponowanego badania, pierwszym krokiem procedury dowodzenia pierwotności znaczenia somatycznego jest odwołanie się do ustaleń etymologii i rekonstrukcji. Dane te przedstawiono w słownikach etymologicznych i w paragrafach gramatyk porównawczych. Liczne fakty zawarte w tych źródłach często wymagają uogólnienia na szerokim tle typologicznym. Jeśli mamy do czynienia z językami, których słownictwo nie doczekało się jeszcze opracowania etymologicznego, materiał czerpie się z dostępnych opisów gramatycznych tych języków, ich słownictwa i tekstów. Dotyczy to w większym stopniu języków algonkińskich i austronezyjskich. Ponieważ niniejszy artykuł nie jest badaniem korpusowym, lecz ma na celu uzasadnienie uniwersalności jednego modelu derywacji semantycznej, wydaje nam się wystarczające jedynie wskazanie jego przejawów w kilku językach każdej z rozpatrywanych rodzin językowych. 3.2. Podczas analizy materiału opieraliśmy się na ogólnych teoretycznych zasadach pracy z dynamiką struktury semantycznej słowa, przedstawionych w pracach naszych poprzedników, a mianowicie: (Budagov 1963; Stern 1964; 174 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ Trubačіov 1964; Schuster-Šewc 1975; Nerlich 1992; Geraerts 1997: 23–122; Traugott 1999; Traugott, Dasher 2002; Geraerts 2010: 25–41; Mikina 2012). Zadania badania określiły wybór jego metod. W szczególności zastosowano tu pewne techniki następujących metod: (1) historyczno-porównawczej (w celu ustalenia względnej chronologii stanów semantyki rozpatrywanych obiektów (słów) w różnych okresach ich historii oraz określenia pokrewieństwa genetycznego porównywanych leksemów); (2) typologicznej (w celu opisania heterogenicznych jednostek o podobnej ewolucji semantycznej); (3) metody komentowania haseł słownikowych (w celu wyjaśnienia logiki rozwoju i kierunku związków semantycznych między sememami danego leksemu). Są one realizowane w ramach procedury analizy, której istota jest opisana poprzez: – sumę kryteriów wyboru materiału do badania; – interpretację badanego materiału; – schemat przedstawienia faktów (zob. sekcja 4). Kryteria 1. Leksemy wykorzystane w badaniu mają dwa bieguny spektrum semantycznego: ‘ciało/część ciała’, ‘corpus’ VS ‘osoba’, ‘ja’, oraz ‘dusza’. 2. Między obiema grupami znaczeń muszą zachodzić relacje derywacyjne, mianowicie: sememy ‘osoba’, ‘ja’ i ‘dusza’ wywodzą się od ‘ciała’ lub ‘części ciała’. 3. W obrębie klastra semem ‘osoba’, ‘ja’ i ‘dusza’ w niektórych przypadkach dopuszcza się również relacji derywacyjnych. 4. Uwzględnia się, że semem ‘(ja) sam’ w ciele może rozwijać się w następujących trzech warunkach: a) wskutek modyfikacji morfologicznej ciała (przez afiksację); b) jako część wyrazów złożonych; c) syntaktycznie, tj. w funkcji zaimka zwrotnego (‘self’ jako ‘moje/jej/jego ciało’). Ostatni warunek jest prawdziwy tylko dla kilku języków tej samej gałęzi rodziny indoeuropejskiej oraz sporadycznie kilku języków w obrębie indoeuropejskiego arealu językowego. 5. Leksemy, w których między oboma klastrami znaczeń zaznaczone są sememy pośrednie, z wyłączeniem bezpośredniej derywacji semantycznej ‘ciało’ → ‘osoba’ itd., wyklucza się z rozważań, ponieważ nie odpowiadają modelowi derywacji semantycznej. Jednak kryterium to nie zawsze może być spełnione z powodu braku zabytków piśmiennictwa w niektórych językach lub niskiego poziomu ich rozwoju etymologicznego. 6. Leksemy o tym samym typie korelacji semantycznej, który powstał w różnych warunkach kulturowo-semiotycznych (mitologicznych, religijnych, apotropaicznych) (por. wyżej przykład korelacji ‘znaleźć’: ‘urodzić’) również nie są uwzględniane. Straipsniai / Articles 175 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK Interpretacja (podstawy ogólne) 1. Charakter korelacji znaczeń jednego wyrazu lub grupy wyrazów pokrewnych opisuje się za pomocą modelowania, jednak każdy model musi zostać zweryfikowany poprzez paralele typologiczne odpowiadające sumie parametrów określonych przez model. Oznacza to, że kierunek i rezultat rozwoju semantycznego (przede wszystkim w przypadkach wymagających rekonstrukcji semantycznej) zostały dowiedzione pod warunkiem, że ten sam wektor ewolucji znaczenia, jego początkowe, pośrednie i końcowe etapy można prześledzić w różnych wyrazach z różnych języków. Dla analizy kluczowy jest tylko fakt odpowiedniej chronologii stanów semantycznych wyrazu oraz weryfikacja zachowania korelacji sememów jako pierwotnych i wtórnych w różnych językach i w różnych okresach ich historii. 2. Im szersza jest geografia realizacji modelu (jest on poświadczony w wielu językach), tym większe prawdopodobieństwo, że mamy do czynienia z uniwersalnym typem ewolucji semantycznej. 3. Jeśli materiał ujawnia aktualność (pilność) wspomnianego typu derywacji semantycznej na kilku przekrojach chronologicznych, a nawet w ciągu całego okresu historycznego, nie należy mówić o innowacji w strukturze semantycznej wyrazów, która powstała w pewnym momencie historii języka, lecz o dawnych relacjach derywacji semantycznej odtwarzanych diachronicznie. 4. PROCEDURA A zatem oto kilka faktów pro domo sua świadczących o uniwersalności transformacji znaczeń leksykalnych wzdłuż tego wektora. Badanie obejmuje następujący porządek przedstawienia faktów i ich analizy. 4.1. Świadectwa z języków indoeuropejskich 4.1.1. Leksyka irańska Prairańskie *gṛuā- ‘szyja, kark’, którego refleksy wykazują następujące znaczenia (z rozszerzeniem semantyki na ‘ciało w ogólności’): Chorezmijski γryʷ ‘ciało’ & ‘dusza’, a następnie wskazywane są znaczenia ‘jaźń, ona sama, on sam, ty sam’, wtórne wobec ‘duszy’ (Ēdelʹman 2008: 57), por. połączenie wyrazów yʹ γryʷ ‘sam; on sam’; dalej por. sogdyjskie ʾγryʷ, man. γryʷ ‘ciało’ & ‘osoba’, ‘dusza’, ‘jaźń’ (Livšic 1962: 128, 192; Rastorgueva, Ēdelʹman 2007: 291–292; Gharib 1995: 130, 167), średnioperskie grīw |glyw| 176 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ ‘szyja’, ‘gardło’, grīw [gɫyw], gryw [gryw] ‘jaźń’, ‘dusza’ (MacKenzie 1986: 37; tutaj oba słowa podano w różnych hasłach słownikowych), gryw, gryw [grīw] ‘szyja’, ‘postać’ & ‘jaźń’, ‘dusza’, por. Gryw hsyng ‘Człowiek Pierwotny’ VS gryw zyndg, gryw jywndg ‘Żywa Dusza’ (Durkin-Meisterernst 2004: 164). Takie przykłady interpretuje się jako gałąź semantyczną (Rastorgueva, Ēdelʾman 2007: 292) lub rozwój semantyczny (Ēdelʾman 2008: 57), lecz przyczyny i warunki tej specjalizacji semantycznej nie zostały wyjaśnione. Oto przykłady użycia sogdyjskiego ʾyryw jako odpowiednika zaimka zwrotnego w następujących frazach: ʾXRZY ZNH ʾyrywh nwšk(wʾ?) mynʾm – ‘Wtedy uważam siebie za nieśmiertelnego’ VS ʾXRZY ZNH ʾyrywh ʾmrtch mynʾm, dosł. ‘wtedy uważam siebie za zmarłego’ (Livšic 1962: 128, 192). W kwestii rozwoju semantycznego ‘kończyny ciała’, ‘części ciała’ → ‘ciało w ogólności’ w przykładach irańskich por. najnowsze badanie Velizara Sadovskiego (Sadovski 2017: 567–599; w szczególności zob. s. 577 i 579). Protoirańskie *tanū- ‘ciało’; awestyjskie tanū- ‘ciało’ & ‘osoba’, ‘samo’ (używane również jako zaimek zwrotny) (Bartholomae 1904: 633; Abaev 1979: 261), por. ‘[…] hīiat mā vōhū pairī.jasət̰ manaŋhā / pərəsaətā mā čīs ahī kahiiā ahī / kaθa auiarə.daxšārā frasaiiai dīsā / aibī θβahū gaēθāhū *tanušucā’ – ‘[…] gdy *otacza mnie dobrym myśleniem / i pyta mnie: „Kim jesteś? Czyj jesteś?” / Jak przedstawiłbyś do zbadania swoje dzienne *dochody-*znaki / *w odniesieniu do swoich stad i osób’ (Skjærvø 2018: 121). Ponadto por. staroperskie tanūš (tnūš) ‘ciało’, ‘tułów’ & ‘osoba’, ‘jaźń’ (Hinz 1973: 152; Abaev 1979: 261: ‘używane jest również jako zaimek zwrotny’), chorezmijskie tn ‘ciało’, ‘tułów’ & ‘jaźń’, por. y’ tn’h ‘jego ciało’ i ‘on sam’ (Benzing 1983: 612), średnioperskie tan [tn] ‘ciało’ & ‘osoba’, ‘jaźń’, por. xwēš tan ‘własna jaźń’ (MacKenzie 1986: 81; Durkin-Meisterernst 2004: 324), perskie tan, tanda, palawijskie tan ‘ciało’ & ‘osoba’ (Abaev 1979: 261), zaza tan ‘człowiek, osoba’ < *tanu- ‘ciało’ (Cabolov 2010: 373), perskie tän ‘ciało, mięso’ & ‘osoba’, ‘człowiek’ (Rubinčik 1970: 398). Jak widzimy, w językach irańskich *tanū jest często używane jako zaimek zwrotny. Aryjskie *tanū pełni tę samą funkcję w językach dardyjskich i indoaryjskich (zob. niżej). Ogólnie zakres semantyczny protoirańskiego *tanū jest identyczny z zespołem podstawowych znaczeń jego indoaryjskiego odpowiednika etymologicznego (zob. niżej). Można mówić o dwóch prawdopodobnych warunkach, w których ten leksem rozwinął znaczenie ‘mnie samego’ oraz ‘jaźni’. 1. W połączeniu wyrazowym awestyjskiego tanū z xʷa- ‘jego, jej, jego własny’, ‘jaźń’, ‘samo’, ‘on sam’, por. auuaēnaātā sūčā manaŋhā / āuuaranā vīčiθahiiā narəm.naram xʷačiiāi tanuiie – ‘Obserwuj poprzez (ten) płomień, za pomocą (swojej) myśli / *preferencje rozróżniania (= osądu), poczynione człowiek po człowieku dla jego własnego ciała’ (Skjærvø 2018: 34, 82), por. wyżej średnioperskie xwēš tan. To samo prawdopodobnie Straipsniai / Articles 177 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK przyjmowane dla staroindyjskiego tanū- ‘jaźń’, por. svā́ya tanvā̀ (przykład przytoczony za: Mayrhofer 1992: 621). Zatem, ‘własne ciało’ → ‘ja sam’, ‘jaźń’, ‘osoba’. 2. W połączeniach wyrazowych i złożeniach utworzonych na podstawie połączeń wyrazowych z refleksami *tanū-, por. młodoawestyjskie tanu.karata przym. ‘wykonany samodzielnie, stworzony przez siebie’ (Bartholomae 1904: 636), tanūm (ā)guz ~ staroindyjskie tanvàm gúh ‘ukryć się’ (Mayrhofer 1992: 622) = ‘ukryj się’. Rozwój semantyki ‘ciało’ → ‘osobowość, osoba (= jeden, jedyny)’ obserwuje się również w derywacji morfologicznej, por. pahlewijski tanīhā ‘samotny’ (MacKenzie 1986: 82), perski tanha ‘samotny’, ‘pojedynczy’, ‘jedyny’, wywodzące się od tan ‘ciało’ za pomocą przyrostka przysłówkowego -ihā (Cabolov 2010: 373–374). Prairańskie *sarah- ‘głowa’: Sogdyjskie sr- /sar/ ‘głowa’ (→ ‘jaźń’) jest używane jako odpowiednik zaimka zwrotnego w następujących wyrażeniach: ZKW srw nwš’kw myn’m – ‘uważam siebie za szczęśliwego’ (dosł. nieśmiertelnego), prw srw pcyrβ’n – ‘(rozkaz) z pewnością wykonam’, dosł. ‘wezmę go na swoją głowę (= na siebie)’ (Livšic 1962: 128); Osetyjskie sæр ‘głowa’ → ‘osoba’, ma również użycie funkcjonalnie zbliżone do ‘jaźń’, ‘ja sam’, por.: (a) ‘nal mæ xæssys dæ særmæ’ – ‘stałeś się przewrażliwiony na moim punkcie’; (b) (Kosta) ‘adærny farnæj køy skænir mæxæcn kad æmæ sæр!’ – ‘Gdybym tylko mógł stworzyć dla siebiehonor i godność z farnem ludu!’, ‘dæ særyl mæ ’rxæssaj’ – ‘obyś poświęcił mnie dla siebie (‘twoja głowa’)’ (Abaev 1979: 73, 74). Opozycja W tym miejscu należy wskazać na odwrotny kierunek rozwoju semantycznego, poświadczony również w słownictwie irańskim. Chodzi o refleksy staroirańskiego *vi-āna- ‘oddychanie’ (Bailey 1943: 106–107), *vyāna- (Nyberg 1974: 106), por. jego semantykę kulturową w: średnioperskim jān [y’n] ‘zwierzęcy duch człowieka’ (tamże: 106), perskim jān ‘dusza’, ‘duch’, ‘życie’ oraz ‘żywe ciało’ i ‘istota’, ‘dziecko, małe dziecko, niemowlę’ (Rubinčik 1970: 425; Avdoev 2017: 18). Pierwotna jest tu grupa sememów ‘dusza’, ‘duch’, ‘życie’, motywowana prapierwotnym znaczeniem ‘oddychanie’ (por. prasłowiańskie *duxъ ‘duch’, *duša ‘dusza’ (poetyckie ‘życie’: rosyjskie душа моя ‘moje życie’): *dyšati, *(vъz)dyxnoti ‘oddychać’), natomiast sememy ‘żywe (=oddychające) ciało’, ‘istota’ (→ ‘dziecko, małe dziecko, niemowlę’) są wtórne. Należy podkreślić, że derywacja semantyczna ‘oddychanie’ → ‘dusza’ → ‘(oddychające) ciało’ → ‘istota’ → ‘dziecko’ jest przykładem stosunkowo późnej chronologii, ponieważ teksty średnioperskie nie zawierają świadectw dawnego występowania znaczeń ‘ciało’, ‘dziecko’. 178 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ Podobnie jak słownictwo somatyczne, słowa o znaczeniu „oddychanie” (→ „duch”, „dusza”) mogą być izofunkcjonalnymi zaimkami zwrotnymi, ponieważ również rozwijają semem „siebie”, por.: Awestyjski (Gathy) oyānā- (w at̰ ā vaočāt ahurō mazdā … oyānayā – „wtedy on sam przemówił Ahura Mazda z mądrością”) (Bartholomae 1904: 1478: vī + *yanā-) = *uyāna- „oddychanie”. W (tamże): „znaczenie i etymologia są niepewne”, jednak według Harolda Waltera Baileya „można to rozumieć jako „siebie”, lecz trudno wyjaśnić jako „inteligentną duszę” (Bailey 1943: 107). Zatem prawdopodobny łańcuch semantyczny to „oddychanie” → *„oddychające ciało” → „siebie”; Chotański uysana „oddech” (*uz-ana-) oraz uysānā „siebie” (*uz-ānakā-) w uysānā dištai tīn̄a dānā – „ty (jako zając) rzuciłeś siebie w ogień” (tamże); Starożytna greka ψυχή „aspiracja”, „oddech”, „dusza (zmarłego)”, „duch” (Beekes 2010: 1671) oraz „sami” w homeryckiej „Iliadzie”, por.: πολλὰς δ’ ἰφθίμους ψυχὰς Ἄϊδι προΐαψεν / ἡρώων, αὐτοὺς δὲ ἑλώρια τεῦχε κύνεσσιν… (Homeri 1920: Book I, lines 3 and 4) – „[Gniew Achillesa] zesłał do Hadesu wiele dzielnych dusz bohaterów i uczynił ich samych łupem dla psów....” Zaimek sami odnosi się tutaj do martwych ciał (= dusz) bohaterów (przykład ten został uprzejmie przytoczony przez recenzenta niniejszego artykułu, za co autorzy pracy wyrażają mu głęboką wdzięczność). Typ rozwoju semantycznego „oddychanie” → „dusza”, „duch” → „siebie”, „osoba” również wydaje się uniwersalny, ponieważ odnotowano go nie tylko w językach indoeuropejskich, lecz także w językach semickich, por.: Słowiańskie *duša „duch”, „dusza” (spokrewnione z *dbxṇqti, *dyšati „oddychać”, „wzdychać”) → „osoba”, „człowiek”, por. rosyjskie ни души „ani jednej osoby”, „nikt”, пять душ = пять человек „pięć osób”; Semickie: arabski nafas „oddychanie”, nafs (nefs) „dusza”, „żywotność”, „siła życiowa”, „istota” i „osoba”. Aramejskie nafšī „moja dusza” i „moja tożsamość”, „moje „ja””, „moje własne ja” (Abaev 1973: 196) ~ *naf- „oddech” (Orel, Stolbova 1994: 395–396). 4.1.2. Leksyka indoaryjska Powyżej rozważyliśmy korelację sememów w refleksach prairańskiego *tanū-. Taka sama sytuacja występuje w sanskrycie, gdzie poświadczone są tanūḥ „ciało” i „osoba”, „siebie” (Monier-Williams 2002: 435). Znaczenie „osoba” w tanū pojawia się również w składzie wyrazów złożonych tanū-kṛtī „kształtujący osobę”, tanū-pāna „ochrona osoby” itd. Monier Monier-Williams (tamże), które często są zleksykalizowanymi frazami. To właśnie z tych złożeń wyabstrahowano tanū z innowacyjną semantyką. Słowo to jest często używane jako zaimek zwrotny w sanskrycie, gdzie tānū-napāt „syn samego siebie; samorodny” (tamże), tanvā tāńca „z samym sobą i swoim Straipsniai / Articles 179 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK poświadcza się „potomków”, tanū-kṛt- „stworzony przez siebie”, tanuàm gūh „ukrywać się” (= „ukryj się”). Podobnie w północno-zachodnim prakrycie tanuvakka- (Mayrhofer 1956: 475). Ten sam stan semantyki poświadcza się w językach dardyjskich (zob. niżej). 4.1.3. Leksyka dardyjska Praaryjskie *tanū- „ciało” w językach dardyjskich zmieniło swój status gramatyczny, przekształcając się w zaimki, por. kaszmirski pān „on sam, ja sam”, a także „ciało”, panun „własny”, szyński tomū „własny”, (zwrotny) khowarski, kalasza tan, paszajski tānuk, gawar-bati, tirahi tanū i inne, a także phalurski ṭēṇi „własny” < *tān(u)wa- (Kogan 2005: 182–183), por. także torwalski tanu „własny” (Mayrhofer 1956: 475) oraz khowarski tān „jaźń”, „własny” (Mayrhofer 1992: 621). Por. paszajskie tānek = šēr-a eke jāy-a ma b-e-č-e – „Obyś nigdy nie zgromadził(a) się w jednym miejscu” (Lehr 2014: 195; „status kategorialny tānek jest niejasny”), gdzie tānek może oznaczać „siebie” = „własne ciała”. Paszajski tānek jako zwrotna forma posesywna ujawnia mechanizm rozwoju sememu „jaźń”: jest on utworzony od słowa tān „ciało” + przyrostek nominalizujący –ek (tamże: odwołanie do Georga Morgenstiernego). 4.1.4. Leksyka starogrecka σῶμα „żywe ciało” i „człowiek” jako „on sam”, por. καὶ χρήματα καὶ τὰ ἑαυτῶν σώματα = (ich) majątek i oni sami (Dvoreckij 1958: 1596). Korelacja sememów, która rozwinęła się w okresie starogreckim, została zachowana (odtworzona) w grece średniowiecznej; por. σῶμα jako „ciało”, „ciało Chrystusa, chleb sakramentalny” oraz „niewolnik” (Sophocles 1900: 1065). Semem „niewolnik” = „bezimienna osoba”. Dla σῶμα zakłada się preformę *tuoH-m̥ o podstawowym znaczeniu „zwartość, obrzmienie” (?) lub *(s) tioH-m̥ „to, co zesztywniało” (Beekes 2010: 1439–1440). 4.1.5. Leksyka łacińska corpus, –oris „ciało, mięso”, „corpus” oraz „osoba”, „człowiek”, por. liberum corpus = wolna osoba, nostra corpora = nos „my” (Forcellini, Gesner, Bailey 1828: 498; Dvoreckij 1976: 264). Drugi zespół znaczeń jest innowacją łaciny, ponieważ dla praindoeuropejskiego prototypu łacińskiego corpus rekonstruuje się wyłącznie semem „ciało” (PIE *kʷrp-os- „ciało”, por. mlr. crí „ciało”; Vaan 2008: 137); 180 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ Możliwość rozwoju semantycznego omówiono powyżej, mianowicie ‘część ciała’ → ‘osoba’ itd. Ewolucję tę może ilustrować łacińskie pectus, -oris ‘pierś’, ‘serce’, użyte jako ‘osoba’, ‘człowiek’ w Metamorfozach Owidiusza, por. ‘Aut ultor vestrae, fidissima pectora, mortis, / Aut comes, inquit, ero’ (Ovidius 1984: księga III, wers 58 i nast.), gdzie fidissima pectora = oznacza najbardziej lojalnych/najbardziej godnych zaufania ludzi. Typologicznie transfer ten znajduje potwierdzenie w ros. poetyckim верные сердца = lojalni ludzie, gdzie сердца – Nom. plur. od сердце ‘serce’. 4.1.6. Leksyka hetycka tuekk-/tukk-, tuekka- „ciało” (l.mn. „części ciała”, „kończyny”) oraz „osoba”, „jaźń” (< PIE *tuék ~ sanskr. tvác- „skóra”). Znaczenie „jaźń” < *„własne ciało” występuje w liczbie pojedynczej (Kloekhorst 2008: 885). Innowacja semantyczna okresu hetyckiego. 4.1.7. Leksyka germańska Średnioangielskie bodie, bodi „ciało” oraz „osoba”, por. wymienność body i self in my ioly body and my jolly self (Mayhew, Skeat 1888: 31). Trudno ustalić naturę relacji między sememami „ciało” a „osoba”, „człowiek” we współczesnym angielskim słowie body, jeśli nie odwołamy się do typologicznie podobnych jednostek leksykalnych. Jednak wewnętrzna logika derywacji semantycznej tego słowa staje się jasna, gdy uwzględni się je na szerokim tle typologicznym. Niemieckie Leib „ciało” we wczesnym okresie nowo-wysoko-niemieckim było używane również w znaczeniu „osoba”, obok późniejszego „corpus” (Kluge 2002: 566). 4.1.8. Leksyka słowiańska Rosyjskie тело „ciało” stosunkowo niedawno zyskało znaczenia „osoba” i „człowiek” we współczesnym języku potocznym, por. со мной разговаривают тело в должности директора – rozmawiałem z ciałem na stanowisku dyrektora; открывается дверь и выходит тело – drzwi się otwierają i wychodzi ciało. Jednak frazeologia XIX wieku nieco przesuwa wstecz datowanie tego rozwoju semantycznego w języku rosyjskim, por. Не такое тело попало в дело (Dal’ 1989: 263) – o niedoświadczonej osobie w trudnej sytuacji. 4.1.9. Leksyka bałtycka Łotewskie augums „wzrost” i „postawa”, „sylwetka człowieka”, które w tekście poetyckim zyskuje nowe znaczenie „(moja) jaźń” jako „moje ciało” (manu augumiņu), por. w „Kur tu jāsi, bāleliņi”: „Šķir, Dieviņi, manu ceļu / Sargā manu augumiņu / Lai godam Straipsniai / Articles 181 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK es varētu / Ienaidnieku uzvarēt? (Lyrics Translate 2024) – ‘Wybierz [dla mnie], drogi Dievs [najwyższe bóstwo panteonu bałtyckiego lub chrześcijański Bóg], moją drogę / [I] chroń mnie (= moje ciało/posturę) / Abym mógł w chwale / Pokonać [moich] wrogów’ (przykład ten wyeksponowała profesor Grasil da Blažienė, za co składamy jej w związku z tym wyrazy głębokiej wdzięczności). 4.2. Świadectwa języków należących do innych rodzin genetycznych 4.2.1. Leksyka fińsko-ugryjska W leksyce fińsko-ugryjskiej naszą uwagę przyciąga węgierski zaimek osobowy używany w uprzejmym zwrocie, por. Maga ‘ty’ (jedna osoba), Maguk ‘wy’ (wiele osób), które zawierają maga, wywodzące się od mag ‘ciało’. Ponadto w języku węgierskim zaimki zwrotne-wzmacniające oznaczające ‘siebie’ utworzono od mag ‘ciało’ + odpowiednie osobowo-dzierżawcze przyrostki, por. mag-am ‘siebie’ (mnie), mag-ad ‘siebie’ (ciebie), mag-a ‘siebie’ (jego), mag-unk ‘my sami’, mag-atok ‘siebie’ (was), mag-uk ‘siebie’ (oni) (Majtinskaja 1976: 392, 394). 4.2.2. Leksyka turecka Proto-turecki Turecki (osmański) beden ‘ciało’ i ‘siebie’ (Vladimircov 1989: 261), ujgurski dial. boj ‘ciało’ oraz ałtajski poj ‘siebie’ (używane z afiksami dzierżawczymi), ‘jaźń’ i ‘ktoś’ itd. (Sevortian 1978: 177), ‘osoby’, ‘ludzie’. Por. starotureckie kalın bod kara baš – ‘gęsty tłum, pospólstwo’, 1622 (Clauson 1972: 296–297: bod ‘postura’ i ‘siebie’). Dla okresu pratureckiego zakłada się istnienie obu sememów: *bod (1) ‘ciało’, ‘postura’, (2) ‘siebie’ (w wyniku użycia zaimkowego *bod) itd., natomiast dla wcześniejszego (praaltajskiego) przekroju chronologicznego rekonstruuje się wyłącznie semem ‘ciało’ (‘jelita’, ‘brzuch’) (Tenišev 2001: 266; Starostin, Dybo, Mudrak, eds., 2003: 365). Zob. także (Sevortian 1978: 177): ‘ciało’ jest najstarszym znaczeniem, podczas gdy semem ‘siebie’ pojawił się później. Mamy tu zatem przykład odtworzenia dawnych (jeszcze prajęzykowych) relacji semantycznych w późniejszych okresach historii języków tureckich. 182 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ 4.2.3. Leksyka mongolska Mongolski bu̇din, bu̇dün ‘ciało’ & bu̇düm ‘jego’, ‘własny’, beje ‘ciało’, ‘osobowość’, ‘istota’, ‘samotny’, mongoriański Bīje ‘ciało’, ‘tułów’, ‘łodyga rośliny’ & ‘osoba’ (Sevortian 1978: 178), por. zwłaszcza mongoriańskie bījepa ‘osobiście’, dosłownie – ‘ciałem’, jako rzeczownik ze znacznikiem przypadku instrumentalnego -pa; por. także bījepernә ‘na sobie’, dosłownie – ‘na jego ciele’, będące formą miejscownika ze znacznikiem -pe & znacznikiem zaimka zwrotnego dzierżawczego –hā (Sanžeev 1953: 172, 173), mongolski (forma pisana) beye ‘ciało’ & ‘osoba’, ‘ja sam’ (Vladimir­cov 1989: 261). Por. w zabytkach piśmiennictwa, gdzie beye, bei poświadczone są jako ‘osoba’ i ‘ja sam’: ‘sayi beye yuyen saki’at ger iyen tegusgen cidaju’ jako ‘osoba’ (Haenisch 1952: 22); ‘Bii bei ~ ee uji–sen’ – ‘zobaczyłem siebie samego’ (Martin 1961: 121). 4.2.4. Leksyka tungusko-mandżurska Mandżurski ǯəjə ‘człowiek’, ‘mężczyzna’, ‘samiec’, ‘osoba’, ‘pokolenie’, ‘wiek’ & ‘ciało’, eweński ǯəjə (boje) ~ ǯəi ‘człowiek’, ‘siebie’, ǯəj (bēj, bəj) ‘człowiek’, ‘mężczyzna’ & ‘ciało’, ǯəjə ‘ciało’ & ‘siebie’, ‘ciało, mięso, corpus’, ‘życie, byt’, ‘osoba’, ‘siebie’, ‘własny’ (mandżurski) (Sevortian 1978: 178; Vladimircov 1989: 261); Udehe ǯəjə (w funkcji rzeczownika) ‘ja sam’ (‘Бэйэнгиэ, бэйэнгиэ […] йэу йэгдiг’эни бiниэ?!’ – ‘[Śmieje się ze mnie], a on sam, i on sam … co to za егдыга?!’) & ‘(ludzkie) ciało’ (‘Нуани бэйэни донғор сўнъалини!’ – (o szamanie) Jego ciało zaczęło drżeć jak w gorączce) (Simonov, Kialundziuga 1998: 217–218). Korelacja sememów ‘ciało’: ‘osoba’, ‘człowiek’: ‘ja sam’ w wyrazach zawierających ten etymon występuje we wszystkich językach tej rodziny genetycznej (Cincius, red., 1975: 122–123). Jednak bez danych historycznych trudno mówić o pierwotności lub wtórności znaczeń. W „Katalogu” (dla eweńskiego ǯəe występują tylko dwa znaczenia ‘ciało’ – ‘osoba’; Zalizniak et al.: https://datsemshift.ru/shift3666) kierunek derywacji semantycznej nie jest określony (ibid.: https://datsemshift.ru/shift4380), co jest poprawne przy braku etymologii. 4.2.5. Leksyka czukocko-kamczacka Koriacki уwik ‘ciało’ i ‘ja sam’ (Žukova 1990: 82). Por. Mei, Ká’li–ná ut, ū’wik muna’yatən! – ‘Hej, Malowana-Kobieto! Zrzucę się sama!’ (dosł. moje własne ciało) (Bogoras 1917: 32). Straipsniai / Articles 183 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK Leksyma koriacka odtwarza bardzo dawny stan semantyki, ponieważ oba znaczenia rekonstruuje się dla epoki praczukockiej, por. semantyzację praczukockiego prototypu *uwiki ‘ciało’, ‘ja sam’ (Mudrak 2000: 146). Jednak rekonstrukcja jego praczukocko-kamczackiego poprzednika *uwɨki potwierdza tylko semem ‘ciało, padlina’ (ibid.: 146), co dowodzi innowacyjności znaczenia ‘ja sam’ w języku praczukockim. Zatem względna chronologia praczukocko-kamczackiego ‘ciało, padlina’ > praczukockiego ‘ciało’, ‘ja sam’ wskazuje na wyprowadzenie semantyczne ‘ja sam’ od ‘ciała’, podobnie jak w innych przypadkach. 4.2.6. Leksyka drawidyjska Przesunięcie semantyczne postulowane w naszym badaniu jest również poświadczone w obrębie dwóch rodzin wyrazowych drawidyjskich (klastrów etymologicznych), por.: Tamil piṇam, piṇan ‘ciało’, ‘zwłoki’, ‘padlina’ oraz ‘bezcielesna dusza’, ‘diabeł’, ‘duch’, Maṇḍa piṇam ‘zwłoki’, ‘martwe ciało zwierząt’ itd., Tulu puṇa ‘zwłoki’, ‘martwe ciało’ itd. (Burrow, Emeneau 1984: 368). Kognaty z różnych języków wykazują ten sam zestaw znaczeń: ‘ciało’, ‘zwłoki’, ‘padlina’ i ‘martwe ciało’, podczas gdy ‘dusza’ i ‘duch’ wyróżniają się tylko w tamilskim, co prowadzi do założenia lokalnej innowacji semantycznej: ‘ciało’, ‘martwe ciało’ → ‘bezcielesna dusza’, ‘dusza’. Ten sposób rozwoju semantycznego (‘ciało’ → ‘dusza’) znajduje potwierdzenie we wzorcu archaicznej bezczasowej negacji, por. yaareyyum kaṇṇoom – ‘nie widzę żadnej duszy’ (dosł. wszyscy niewidziani). Przytoczono za Schriffman 1999: 149. Tamil mey ‘prawda’, ‘rzeczywistość’, ‘świadomość’, ‘dusza’ oraz ‘ciało’ (używane eufemistycznie), meym-mai ‘prawda’, ‘istnienie’, Maṇḍa mey, mai ‘ciało’ oraz ‘osoba’, Toda moy ‘ciało’, Kannada may(i), mey(i), mai ‘ciało’, ‘strona’, ‘część’, Tulu mai ‘ciało’ oraz ‘osoba’ (Burrow, Emeneau 1984: 458). Specyfika korelacji ‘ciało’: ‘dusza’: ‘osoba’, przedstawionej w przykładach drawidyjskich, nieco różni się od pozostałych analizowanych przypadków. W szczególności mamy archaiczne znaczenia ‘ciało’ i ‘zwłoki’ (są używane eufemistycznie, a także w pieśniach, to znaczy w archaicznych formach mowy, co wskazuje na ich dawność) oraz innowacyjne ‘dusza’ = ‘bezcielesna dusza’ (por. wyżej tamilski piṇam) → ‘osoba’. Głównym argumentem na rzecz pierwotności sememu ‘ciało’ w tamilskim mey, Maṇḍa mey, mai itd. oraz wtórności pozostałych znaczeń jest odwołanie do tamilskiego mēni ‘ciało’, ‘kształt’, Maṇḍa mēni ‘ciało’, ‘kształt’ itd., przedstawionego przez autorów A Dravidian Etymological Dictionary (Burrow, Emeneau 1984: 458, 461). Por. także prototyp *may-(mt)- → *mē-nd dla mey jako ‘część ciała’ w: (Krishnamurti 2003: 483). Zatem sekwencję etapów można przedstawić jako ‘ciało’ → ‘(bezcielesna) dusza’ → ‘osoba’. W innych przykładach wyłania się odmienny obraz, w którym ‘ciało’ → ‘żywe (oddychające) ciało’ → ‘dusza’, ‘duch’ / ‘osoba’, ‘ja’ (w irańskim; zob. wyżej) 184 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ lub ‘ciało (= główna część istoty)’ → ‘ja (= własne ciało)’, ‘osoba’, ‘dusza’ (w innych przypadkach). 4.2.7. Języki wajnachskie Czeczeński дoц ‘serce’ oraz ‘dusza’ (por. дaгaтх ‘w sercu’, ‘w duszy’) (Karasaev, Maciev 1978: 147, 555), дyоɣ ‘serce’, inguski дyоɣ ‘serce’, batsbijski дoкI ‘serce’ (Dešeriev 1963: 527) ~ czeczeński деI ‘ciało’ (деIан меженаш ‘części ciała’) (Karasaev, Maciev 1978: 615), por. Догмайра Асланбек / Ша юккъе иккхича, / Болатчу шен герзех / Кадетта и вавлча […] – ‘Aslanbek jest odważny duchem, / Wdzierając się w środek wrogów, / Stał się stalową bronią, / Aby powalić wroga […]’ (B. Saidov) (Index 2011: 67). Najwyraźniej semem ‘dusza’ jest innowacją czeczeńskiego wyrazu, ponieważ dla jego genetycznych „odpowiedników” w innych językach odnotowuje się wyłącznie znaczenie ‘serce’. We wszystkich tych przypadkach widzimy odrębne formy, które kontynuują etymologicznie wspólny prototyp. W językach wajnachskich został on rozdzielony w wyniku pierwotnej alternacji samogłosek w rdzeniu (zob. na przykład: Dešeriev 1963: 527). 4.2.8. Leksyka afroazjatycka Semicki Ge’ez ’akal ‘ciało’, ‘kończyna’, ‘substancja’, ‘hipostaza’ oraz ‘osoba’, ‘objętość’, tygrinia ’akal ‘ciało’, amharski akal ‘osoba’ ~ arabski ’ukl- ‘korpus’ (Belova 2012: 53). Dawność korelacji ‘ciało’: ‘osoba’ wynika z jej poświadczenia już w starożytnym języku etiopskim (Ge’ez), obecnie wymarłym. Jak widzimy, języki współczesne zachowały tę korelację. Ge’ez »abāl ‘ciało’, ‘mięso, kawałek mięsa’, ‘członek ciała’ oraz ‘(ja) sam’, ‘osoba’ itd. (Majzel’ 1983: 197; Leslau 1987: 3). Por. ›Emma ‘ayneka ›enta yamān tāseḥḥetaka, melexā wa-’ awdə’ā em-lā ‘lēka, ›esma yexēyyesaka kama […] ›emenna »abāleka ›em-kʷellu […] jako ‘osoba’, ‘ja’ (Lambdin 1978: 307). Aramejski gūp- ‘ciało’ oraz ‘osobowość’, ‘ja sam’, hebrajski gūp-ā ‘zwłoki’, (pobiblijny) gūp ‘ciało’ i gap ‘ja sam’, ‘ja’ (Majzel’ 1983: 197), be-gappō ‘własnym ciałem = sam’, tigre gōf ‘ciało’, ‘serce’ oraz ‘dusza’ (Cohen 1970: 108). Arabski ġutt-at- ‘ciało’, ‘zwłoki’, soqotryjskie giteh ‘zwłoki’, ‘ciało’ (ibid.: 199) < *gṭṭ ~ egipskie ṣs [< *gs] ‘osoba’, ‘-siebie’ (Takács 1999: 255). Południowoarabski gitt-eh ‘ciało’, ‘zwłoki’ ~ egipskie (Pyr) ʒs ‘ja sam’ < afrazjatyckie *gVc-. Zob.: (Majzel’ 1983: 197). Epigraficzny południowoarabski grb ‘ciało’, ‘życie (cielesne)’ & ‘osoba’, sabejskie grb ‘ciało’ & ‘osoba’, tigre gārob ‘ciało’ & ‘osoba’ (Cohen 1970: 178) i Straipsniai / Articles 185 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK mehri garabēt ‘masa’, ‘grupa ludzi’ itd. < *gVrVb- (Blažek 2020: 56: wraz z literaturą). Jest to przykład stosunkowo dawnej chronologii korelacji ‘ciało’: ‘osoba’, ponieważ oba sememy są poświadczone w staroarabskim słownictwie. Kuszycki Bedża gari ‘ciało’, ‘tułów’ & ‘siebie’, acc. garob (Rp) = garoot ‘ciało’ & ‘siebie’ ~ Se *gVrVb- (Blažek 2020: 56). Odnośnie do innych semickich kognatów zob. poprzednią pozycję. Jeśli chodzi o przykłady z języka bedża, użycie somatyzmu ciało w funkcji zaimka zwrotnego osiąga się dzięki technice podobnej do przedstawionej w języku węgierskim (zob. wyżej). Tutaj bedża gari ‘ciało’ przechodzi w ‘siebie’ dzięki dodaniu przyrostka dzierżawczego, por. ugarooyu ‘ja sam’. W ten sam sposób semem ‘siebie’ występuje w nifis ‘dusza’ > unifsu ‘ja sam’ (BPG 2005: 225). 4.2.9. Leksyka algonkiańska Mohegańsko-pequot –ahak ‘ciało’ oraz ‘ja sam’ używane jako zaimek zwrotny, por.: ‘Tapi ni nukucusumó nahak’ – ‘Potrafię umyć siebie’; ‘Mus numic wici kahak wiwáhcumunsh’ – ‘Będę jeść kukurydzę z tobą’ (Fielding 2006: 56). Ilustracyjny przykład zmiany statusu gramatycznego wyrazu, której towarzyszy pojawienie się semantyki zaimkowej. Starożytność transformacji gramatyczno-semantycznej jest niejasna. Menomini (jako część zdania jednowyrazowego) vail taskųcikēw – ma krótkie ciało VS dni nēyaw – ja sam (= moje ciało). Zob.: (MD 20–21, 151). Arapaho (jako część zdania jednowyrazowego) honoo3i3insin̨enoo – leżę na plecach VS ceniiko’ooteihin̨oo – jestem samolubny (Cowell, Moss et al. 2012: 22, 177; DoReCo: doreco.huma-num.fr/languages/arap1274). Natick lub Wôpanâak (Wampanoag) /hogᵏ/ ‘żywe ciało lub osobowość’ & ‘stworzenie’, ‘osoba’, ‘dusza, duch’, /–hogk(a)/ ‘ciało’, ‘siebie’, por.: ‘[…], n noh keteahogkou pish tummuswau wutch ummissinninnuttu, […]’ – ‘[…], ta dusza zostanie odłączona od jego ludu; […]’; ‘[…]. kah noh keteahogkou kesohkóadtog’ – ‘[…], a ta osoba będzie winna’ (AT 2011: 225, 226). Czejen –vétove ‘ciało’ w użyciu dzierżawczym rozwija semantykę ‘ja sam’ (Leman 2011: 12; ChD: https://www.cheyennelanguage.org/dictionary/lexicon.php?letter=13#e21037). 186 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ 4.2.10. Leksyka austronezyjska Malajo-polinezyjskie: Cham trāj ~ ṭaj ‘ciało’ oraz ‘ja sam’, ‘nasz’ (Alieva, Buj Kchan’ Tche 1999: 134). Kierunek i wiek derywacji semantycznej są kwestionowane. Indonezyjski badan ‘ciało’, ‘tors’ & ‘ja sam’, ‘osobiście’ (Korigodskij 1990: 69). Według Roberta Blusta i Stephena Trussela (Blust, Trussel 2013: https://www.trussel2.com/ACD/acd-lo_b.htm?zoom_highlight=badan), to słowo, zapożyczone ‘z arabskiego za pośrednictwem malajskiego’, we wszystkich językach austronezyjskich oznacza ‘ciało’. Zatem sememy ‘ja sam’, ‘osobiście’ wynikają z derywacji semantycznej w języku indonezyjskim. Zachodniofutunańsko-anewiański hkano ‘ciało’, ‘mięso’, ‘istota’ (tradycyjnie najważniejszy aspekt jaźni) & ‘dusza’, ‘duch’, ‘świadoma jaźń’, por.: ‘[…] kaie uri tano hkano – ‘[…] lecz czarne jest jego ciało’ VS ‘[…] tiona noh kano’ – ‘jego duch, umysł (świadoma jaźń’). Jednakże semem ‘dusza/duch’ powstał w wyniku zmiany znaczenia ata i hkano dokonanej przez misjonarzy (Dougherty 1983: 263). Malagaski tēna ‘ciało’ jest używane w znaczeniu jaźń, ponieważ w języku malgaskim nie ma zaimka zwrotnego, por. namòno tēna izy – zabił siebie (Parker 1883: 40). * * * * * Dostępny do obserwacji materiał z niektórych współczesnych języków należących do innych rodzin potwierdza jedynie korelację między ‘ciałem’ & ‘człowiekiem’ i ‘osobą’ (Zalizniak et al.: https://datsemshift.ru/shift3666), jednak brak danych dotyczących ich historii i etymologii uniemożliwia określenie kierunku i stopnia dawności ewolucji semantycznej. Dotyczy to następujących języków: Cavineña (rodzina takana), Yuwana lub Hodi (język niesklasyfikowany genetycznie), Otomi (rodzina języków oto-mangue), Inanwatan (Suabo) i Warembori (rodzina języków transnowogwinejskich), Mikir (rodzina języków sino-tybetańskich), She (rodzina języków hmong-mien (lub miao-yao)), Yaminahua (rodzina języków pano). 5. WYNIKI (SYNTEZA I KOMENTARZE) 5.1. Przeanalizowany materiał pozwala wyróżnić trzy istotne cechy. Należą do nich w szczególności: A) Leksemy o etymologicznych znaczeniach ‘ciało (ogólnie)’ i ‘corpus (ogólnie)’ stanowią regularną podstawę rozwoju sememów ‘dusza’, ‘jaźń’, ‘osoba’ oraz rzadszych przypadków, gdy te wtórne sememy powstają w Straipsniai / Articles 187 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK słowa oznaczające „szyję”, „gardło”, „głowę” lub „serce”. Możliwą przyczyną (tłem mitologicznym) derywacji semantycznej „serce” → „dusza” była archaiczna idea serca jako siedziby duszy lub uczuć, por. łacińskie pectus „pierś”, „serce” & „dusza” oraz przytoczone wyżej przykłady wajnachskie i afroazjatyckie (tigrajski), a także najbliższa analogia w języku manda sondomme „serce jako siedziba uczuć”, „odwaga” (Vydrin 1997: 234). B) Żaden z przedstawionych przykładów nie ma pełnego paradygmatu znaczeń; ukazują one luki w strukturze semantycznej. Opisany obraz przedstawiono w tabeli w najbardziej ogólnej formie. Możemy jednak z przekonaniem mówić o uniwersalności takich typów rozwoju semantycznego, jak (1) „ciało” → „ja”, „osoba” lub „ciało” → „ja” → „osoba”; (2) „ciało” → „ja”, [„osoba”], „własny”; (3) „ciało” → „dusza”, „osoba” (modele 2 i 3 są reprezentowane w językach trzech rodzin językowych); (4) „ciało” & „osoba”. Wszystkie one okazują się wariantowymi realizacjami 188 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ of a single pattern of semantic derivation (cf. Geeraerts 1997: 23–24), the difference between which is due to the grammatical (morphological-syntactic) and cultural (worldview) conditions for the functioning of lexemes with the specified set of meanings. About the local manifestations of this pattern ([‘body’, ‘dead body’ → ‘disembodied soul’, ‘soul’]; [‘body’ → ‘(disembodied) soul’ → ‘person’]; [‘body’ → ‘live (breathing) body’ → ‘soul’, ‘spirit’ / ‘person’, ‘self’]; [‘body (= main part of being)’ → ‘self (= own body)’, ‘person’, ‘soul’] etc.) see above. Jeśli chodzi o niewielką częstotliwość przykładów derywacji semantycznej „ciało” → „dusza”, „duch” (co nie neguje faktu, że jest ona reprezentowana w językach kilku rodzin), to stan ten można częściowo wyjaśnić jako konsekwencję realizacji znaczenia „dusza” w specjalnych terminach sakralnych, dlatego nie było potrzeby ekstrapolowania „duszy” na inne słowa. Wniosek ten wymaga jednak weryfikacji na podstawie danych z zabytków pisanych. C) Brak znaczenia „ja” w zakresie semantycznym niektórych analizowanych słów można wyjaśnić ograniczeniami wpisanymi w sam system języka. W szczególności zaimek „ja” mógł być derywowany i dalej funkcjonować wyłącznie w obrębie specjalnej klasy gramatycznej słów, wraz z właściwą jej morfologią; dlatego żaden inny leksem z odmiennego paradygmatu gramatycznego (rzeczownikowego, liczebnikowego), o innych cechach formalnych, nie mógł wytworzyć odpowiedniej zaimkowej semantyki. Na przykład taki obraz poświadczają języki wajnachskie, gdzie ja może pojawić się wyłącznie w paradygmacie zaimkowym i nigdy wśród rzeczowników, por. tutaj: zaimek „ja” сӧ (1. osoba, liczba pojedyncza), хьӧ (2. osoba), шуӓ (3. osoba), вай–вашу (1. osoba, liczba mnoga), шайна (2. osoba), цӀара шваши (3. osoba) & rzeczownik „dusza”, „duch” дог, са, „ciało” дегӀ (Karasaev, Maciev, 1978: 146, 147, 552, 615). Zatem semem „ja” może pojawić się w rzeczowniku tylko pod warunkiem braku bezpośredniej zależności znaczenia zaimkowego od formy, która wiąże semantykę z określoną klasą gramatyczną słów. System językowy dopuszcza co najmniej dwa warunki, w których słowa oznaczające ciało lub jego części rozwijają sememy „ja” i „siebie”: 1) w określonym kontekście; 2) jako część słów złożonych (zob. niżej). 5.2. Uwagi dotyczące szczególnej relacji między „ciałem” & „osobą”, „duszą” i „ja”. Jak pokazano wyżej, analizowana korelacja semantyczna jest poświadczona w wielu językach. Pomijając znaczenia „odrost”, „łodyga rośliny” jako wtórne (od pierwotnych „ciało”, „corpus”), badacz powinien zwrócić szczególną uwagę na inne znaczenia. Przede wszystkim możemy stwierdzić, że wtórność „ja”, „własny”, „osoba”, „dusza” względem „ciała”, „corpus” i „pnia” wskazują dane haseł słownikowych, teksty, etymologia i rekonstrukcja (zob. wyżej). Możliwe jest więc stwierdzenie uniwersalnej zmiany semantycznej, ale jaki jest jej mechanizm? Straipsniai / Articles 189 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK A) Aspekt semantyczny. Jej podstawą semantyczną (w niektórych przypadkach) było prawdopodobnie postrzeganie ciała jako głównej części istoty ludzkiej, stąd „ciało” lub „głowa” → „osoba”, „ja”; „ciało” → „ja” → „osoba”. Wariantowy rozwój znaczenia „dusza”: „żyjące (ciało)” i dalej – „uduchowione” → „dusza”. Jeśli leksemy są reprezentowane przez „ja” i „osobę” w zespole znaczeń, to w większości przypadków „osoba” jest wtórna względem „ja”, ponieważ „ja” pojawiło się w ciele, gdy jest ono używane jako „czyjeś ciało” =„(ja) sam(a)” (por. także „ciało” → „czyjś własny”, „własny” = „własne ciało”), a następnie „osoba”, „człowiek” powstały w wyniku „alienacji” (abstrakcji) z kontekstu „zaimkowego”. Bezpośrednia zmiana „ciało” → „osoba”, „człowiek” opiera się na synekdosze, jak w przypadku rosyjskiego тело „ciało” i wtórnego znaczenia „osoba”, „człowiek”. B) Czynnik morfologiczny. W niektórych językach zmiana „ciało” → „ja” dokonała się w określonych formach gramatycznych rzeczownika ciało, gdzie spowodowały ją same warunki (semantyka gramatyczna). Mechanizm semantyczny „ja” ← „ciało” opiera się więc na morfologicznej modyfikacji słów o znaczeniu „ciało”. Przykłady tego ilustrują dane z: (1) języka paszajskiego tānek jako zwrotnej formy dzierżawczej względem tān „ciało”; (2) języka węgierskiego, gdzie zaimek wzmacniająco-zwrotny self utworzono od rzeczownika mag „ciało” + odpowiednie przyrostki osobowo-dzierżawcze; (3) języka beja gari „ciało”, które przekształca się w „ja” wskutek dodania przyrostka dzierżawczego; (4) języków mongolskich, gdzie биеpa „osobiście” = „przez ciało”, czyli rzeczownik ze znacznikiem przypadka instrumentalnego -pa; биеpeнä „na sobie” = „na jego ciele” – forma lokatywu ze znacznikiem -pe & znacznikiem zwrotnej dzierżawczości -нä. Zatem tutaj semantyka „ja”, „siebie” rozwinęła się w formach przypadkowych oznaczających „przez ciało” (→ „osobiście” → „ja”, „siebie”), „na jego ciele” (→ „na sobie”, „siebie”) oraz w rzeczowniku ciało rozszerzonym o osobowo-dzierżawcze przyrostki („ciało” → „moje, jego ciało” → „ja” itd.). C) Czynnik kompozycji tematu. W niektórych przykładach leksem ciało nabył sememy „ja”, „siebie” w ramach fraz, które później przekształciły się w słowa złożone. Oznacza to, że połączenia wyrazowe z ciałem zostały skondensowane w złożony leksem, w którym znaczenie „ciało” zostało zneutralizowane, podobnie jak „(ja) sam(a)”, por. awestyjskie tanu.kərata przym. „wykonany samodzielnie”. Starindyjskie tanū-kṛt „stworzony przez siebie”. Podobna sytuacja występuje w języku węgierskim (zob. wyżej), gdzie „ciało” zostało zneutralizowane w derywatach zaimkowych. W tych samych warunkach semantyka „osoba” pojawia się w ciele: w szczególności w staroindyjskim tanū pojawia się również w strukturze słów złożonych tanū-kṛt „kształtujący osobę”, tanū-pāna „ochrona osoby”. D) Warunki składniowe. Znaczenia „ja”, „siebie”, „własny” w ciele pojawiają się w wyniku jego użycia w zdaniu jako zaimka zwrotnego lub jako wyrazu funkcjonalnie bliskiego zaimkom zwrotnym i dzierżawczym. Zaimek 190 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ użycie ciała samo w sobie pierwotnie opierało się na takich frazach jak awestyjskie xᵛaxīiāi tanuiiē „jego własne ciało”, staroindyjskie svāyā tanuā „własne ciało” itd. Inne przykłady występują sporadycznie w językach średnioirańskich, współczesnych językach irańskich (osetyjskim) oraz w językach turkijskich, mongolskich, tungusko-mandżurskich, czukocko-kamczackich itd. Por. mohegańsko-pequotskie –ahak „ciało”, które zmieniło swój status gramatyczny, włączając się w strukturę konstrukcji polisyntetycznej itd. Następnie ciało w funkcji zaimkowej zastąpiło podobne konstrukcje. Warunki powstania znaczenia „sam” w ciele E) Czynnik „zerowej korelacji semantycznej”. Istnieją jednak języki, w których opisane wyżej przesunięcie semantyczne jest niemożliwe. Szczególną uwagę zwracają takie leksemy w językach Afryki, jak rwandyjskie umu-biri „ciało”, kinga emi-hano „ciała” (Toporova 2000: 28, 29), pulaarsko-fulfulde (fula) ter-gal „ciało”, ter-de „części ciała” (Koval’ 2000: 223), bandu „ciało”, sereerskie fo baal ol „ciało”, wolof yar W „ciało” ~ sereerskie njer/cer „ciało” (Pozdniakov 1993: 40, 101), pulaarsko-fulfulde fitan-du „dusza”, pital-i „dusze” (Koval’ 2000: 162: z odwołaniem do Edwarda Sapira). Słowa oznaczające „ciało” i „duszę” należą tu do różnych klas semantycznych: „klasy aktywnej” (klasy obiektów aktywnych, nazw aktywnych) oraz „klasy pasywnej” (klasy obiektów pasywnych, nazw pasywnych) itd. Prawa tych klas nie pozwalają na wytworzenie znaczenia jednej klasy w ramach innych klas. Innymi słowy, derywacja semantyczna jest tu dość ściśle regulowana i różni się od sytuacji obserwowanej w innych językach, gdzie powstanie nowego znaczenia jest możliwe dzięki szerszemu spektrum skojarzeń kulturowych (religijnych, poetyckich Straipsniai / Articles 191 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK i innych), przy bardziej swobodnym i elastycznym charakterze relacji między znaczeniami. 6. WNIOSKI 1. Analizowane w niniejszym badaniu słownictwo dostarcza wystarczających ilustracji uniwersalności modelu derywacji semantycznej, realizowanego w różnych językach na obszarze o największym zasięgu geograficznym (przykłady z 11 rodzin językowych!). Semantyczne i gramatyczne prawa tych języków stworzyły warunki dla sumy podobnych przesunięć semantycznych, definiowanych jako wielokrotne przejawy tego modelu. Wielość zakłada obecność klastra łańcuchów przesunięć semantycznych (zob. wyżej), na podstawie których modelowana jest derywacja semantyczna. 2. W rzeczywistości mamy podstawy, by twierdzić, że kierunek derywacji semantycznej przebiega od „ciała” do „siebie”, „osoby”, „duszy”, ponieważ „ciało” i „corpus” są pierwotne, co potwierdzają dane etymologiczne. 3. Odtwarzalność rozpatrywanego modelu w diachronii potwierdza jego reprezentacja w semantyce leksykalnej języków w różnych okresach ich historii. Późna derywacja semantyczna w językach, w których wcześniej jej nie odnotowano, świadczy o typowości niektórych struktur semantycznych myślenia językowego. 4. Mamy do czynienia z jednym z uniwersalnych przesunięć semantycznych, jednak w ramach tego wzorca semantycznego jego „aspekt techniczny” (warunki i mechanizm) powstawania znaczeń „duszy”, „osoby”, „człowieka” i „siebie” może być różny. W szczególności przyczyny generowania tych sememów są uwarunkowane osobliwościami obrazu świata, tłem kulturowym, specyfiką morfologicznej zmienności słów, ich funkcją w zdaniu oraz konstrukcjami, które powstały na podstawie odpowiednich połączeń wyrazowych. REFERENCES Abaev Vasilij I. 1958: Абаев, Василий И. Историко-этимологический словарь осетинского языка [Istoriko-etimologičeskij slovar’ osetinskogo jazyka] 1, Москва, Ленинград: Издательство АН СССР [Moskva, Leningrad: Izdatel’stvo AN SSSR]. Abaev Vasilij I. 1973: Абаев, Василий И. Историко-этимологический словарь осетинского языка [Istoriko-etimologičeskij slovar’ osetinskogo jazyka] 2, Москва, Ленинград: Наука [Moskva, Leningrad: Nauka]. 192 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ Abaev Vasilii I. 1979: Абаев, Василий И. Историко-этимологический словарь осетинского языка [Istoriko-ètimologičeskij slovar’ osetinskogo jazyka] 3, Москва, Ленинград: Наука [Moskva, Leningrad: Nauka]. Alieva Natal’ja F., Buj Kchan’ Tche 1999: Алиева, Наталья Ф., Буй, Кханъ Тхе. Язык чам. Устные говоры восточного диалекта [Jazyk čam. Ustnye govory vostočnogo dialekta]. Санкт-Петербург: Петербургское востоковедение [Sankt-Peterburg: Peterburgskoe vostokovedenie]. AT – The State of the Material: algonquian texts, available online, 2011. Available at: https://web.archive.org/web/20120606165553/http://people.umass.edu/aef6000/Texts/AlAlgonqui/Massachusett/Alia/Trmbll.pdf [retrieved 02.05.2024]. Avdoev Teimuraz V. 2017: Авдоев, Теймураз В. Езидско-русский словарь [Ezidsko-russkij slovar’] (Ferhengoke Êzdîkî-Rûsî), ч. 1: Лексический словарь [č. 1: Leksičeskij slovar’], Калининград: Апокриф [Kaliningrad: Apokrif]. Bailey Harold W. 1943: Zoroastrian Problems in the Ninth-Century Books, Oxford: Clarendon Press. Bartholomae Christian 1904: Altiranisches Wörterbuch, Strassburg: Verlag von Karl J. Trübner. Beekes Robert S. P. 2010: Etymological Dictionary of Greek, with the assist. of L. van Beek, Leiden, Boston: Brill. Belova Anna G. 2012: Белова, Анна Г. Этимологический словарь древнеарабской лексики (на материале избранных текстов доисламской поэзии) [Ètimologičeskij slovar’ drevnearabskoj leksiki (na materiale izbrannych tekstov doislamskoj poèzii)], вып. 1 [вып. 1], Москва: Институт востоковедения РАН [Moskva: Institut vostokovedenija RAN]. Benzing Johannes 1983: Chwaresmischer Wortindex, mit einer Einleitung von H. Humbach, hrsg. von Z. Taraf, Wiesbaden: Otto Harrassowitz. Blažek Václav 2020: An Excerpt from the Comparative and Etymological Dictionary of Beja: Anatomical Lexicon. – Folia Orientalia 57, 25–125. Blust Robert, Trussel Stephen 2013: The Austronesian Comparative Dictionary, web edition. Available at: https://www.trussel2.com/ACD/ [retrieved 03.05.2024]. Bogoras Waldemar 1917: Publications of the American Ethnological Society 5: Koryak Texts, ed. by F. Boas, Leyden: Brill. BPG – Wedekind Klaus, Wedekind Charlotte, Abuzeinab Musa. Beja Pedagogical Grammar, Aswan 2004 – Asmara 2005. Straipsniai / Articles 193 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK Buck Carl D. 1949: A Dictionary of Selected Synonyms in the Principal Indo-European Languages: A Contribution to the History of Ideas, Chicago: University of Chicago Press. Budagov Ruben A. 1963: Будaгов, Рубен А. Сравнительно-семасиологические исследования (романские языки) [Sravnitelʹno-semasiologičeskie issledovanija (romansкие jazyki)], Москва: МГУ [Moskva: MGU]. Burrow Thomas, Emeneau Murray B. 1984: A Dravidian Etymological Dictionary, 2nd edition, Oxford: Clarendon Press. Cabolov Ruslan L. 2010: Цаболов, Руслан Л. Этимологический словарь курдского языка [Ėtimologičeskij slovarʹ kurdskogo jazyka] 2 (N–Z), ред. Д. Н. Ушаков [red. D. N. Ušakov], Москва: Восточная литература [Moskva: Vostočnaja literatura]. ChD – Cheyenne Dictionary, available online. Available at: https://www.cheyennelanguage.org/dictionary/index.html [retrieved 28.05.2024]. Cinсius Vera I., ed., 1975: Цинциус, Вера И., ред. Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков: материалы к этимологическому словарю [Sravnitelʹnyj slovarʹ tunguso-mančžurskich jazykov: materialy k ėtimologičeskomu slovarʹju] 1 (А–Н), составители В. А. Горцевская, В. Д. Колесникова, О. А. Константинова, К. А. Новикова, Т. И. Петрова, В. И. Цинциус, Т. Г. Бугаева [sostaviteli V. A. Gorcevskaja, V. D. Kolesnikova, O. A. Konstantinova, K. A. Novikova, T. I. Petrova, V. I. Cincius], Ленинград: Наука [Leningrad: Nauka]. Clauson Gerard 1972: An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford: Clarendon Press. Cohen David 1970: Dictionnaire des racines sémitiques ou attestées dans les langues sémitiques, comprenant un fichier comparative de J. Cantineau, Paris, La Haye: Mouton & Co. Cowell Andrew, Moss Alonzo Sr. et al. 2012: Dictionary of the Arapaho Language, 4th edition, Wyoming: University Press of Colorado. Dalʹ Vladimir I. 1989: Даль, Владимир И. Пословицы русского народа [Poslovicy russkogo naroda] 1, Москва: Художественная литература [Moskva: Chudožestvennaja literatura]. Dešeriev Junus D. 1963: Дешериев, Юнус Д. Сравнительно-историческая грамматика нахских языков и проблемы происхождения и исторического развития горских кавказских народов [Sravnitelʹno-istor ičeskaja grammatika nachskich jazykov i problemy proischoždenija i istoričeskogo razvitija gorskich kavkazskich narodov], Грозный: Чечено-ингушское книжное издательство [Groznyj: Čečeno-ingušskoe knižnoe izdatelʹstvo]. 194 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ D o R e C o – Language Documentation Reference Corpus. Language: Arapaho. Available at: https://doreco.huma-num.fr/languages/arap1274 [retrieved 28.05.2024]. D o u g h e r t y J a n e t W. D. 1983: West Futuna-Aniwa: An Introduction to a Polynesian Outlier Language, Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press Publications in Linguistics 102. D T S – Древнетюркский словарь [Drevnetjurkskij slovar’], редакторы В. М. Наделяев, Д. М. Насилов, Э. Р. Тенишев, А. М. Щербак [redaktory V. M. Nadeliaev, D. M. Nasilov, Ė. R. Tenišev, A. M. Ščerbak], Ленинград: Наука Ленинградское отделение [Leningrad: Nauka Leningradskoe otdelenie], 1969. D u r k i n - M e i s t e r e r n s t D e s m o n d 2004: Dictionary of Manichaean Middle Persian and Parthian, Corpus Fontium Manichaeorum Subsidia: Dictionary of Manichaean Texts 3: Texts from Central Asia and China, Part 1, Turnhout: Brepols. D v o r e c k i j J o s i f C h., c o m p., 1958: Дворецкий, Иосиф Х., сост. Древнегреческо-русский словарь [Drevnegrečesko-russkij slovar’] 2, ред. С. И. Соболевский [red. S. I. Sobolevskij], с прил. грамматики, сост. С. И. Соболевским [s pril. grammatiki, sost. S. I. Sobolevskim], Москва: ГИС [Moskva: GIS]. D v o r e c k i j J o s i f C h. 1976: Дворецкий, Иосиф Х. Латинско-русский словарь [Latinsko-russkij slovar’], ред. К. Н. Яблонская, Г. А. Барышева [red. K. N. Jablonskaja, G. A. Baryševa], издание 2-е, переработ. и доп. [izdanie 2-e, pererabot. i dop.], Москва: Русский язык [Moskva: Russkij jazyk]. È d e l ’ m a n D ž o j I. 2008: Эдельман, Джой И. Хорезмийский язык [Chorezmijskij jazyk]. – Основы иранского языкознания: среднеиранские и новоиранские языки [Osnovy iranskogo jazykoznanija: sredneiranskie i novoiranskie jazyki], отв. ред. В. А. Ефимов [otv. red. V. A. Efimov], редколлегия М. Н. Боголюбов, В. А. Ефимов, Д. И. Эдельман [redkollegija M. N. Bogol’jubov, V. A. Efimov, D. I. Èdel’man], Москва: Издательская фирма «Восточная литература» РАН [Moskva: Izdatel’skaja firma “Vostočnaja literatura” RAN], 6–60. E S S J X X I I – Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд [Ètimologičeskij slovar’ slavjanskich jazykov. Praslavjanskij leksičeskij fond] 22 (*naděliti – *narodъ), ред. О. Н. Трубачёв [red. O. N. Trubačov], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 1995. F i e l d i n g S t e p h a n i e 2006: A Modern Mohegan Dictionary. For the Council of Elders, reviewed by the Cultural and Community Programs Department. Available at: https://ja902904.us.archive.org/16/items/mohegan-dictionary/MoheganDictionary.pdf. F o r c e l l i n i E g i d i o, G e s n e r J o h a n, B a i l e y J a m e s 1828: Totius latinitatis lexicon 1, red. J. Bailey, Londini: sumptibus Baldwin et Cradock. Straipsniai / Articles 195 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK Geeraerts Dirk 1997: Diachronic Prototype Semantics: A Contribution to Historical Lexicology, Ser. Oxford Studies in Lexicography and Lexicology, Oxford: Clarendon Press. Geeraerts Dirk 2010: Theories of Lexical Semantics, New York: Oxford University Press. Gharib Badrozaman 1995: Sogdian Dictionary: Sogdian–Persian–English, Tehran: Farhangan Publications. Haenisch Erich 1952: Sino–Mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts, Ser. Abhandlungen der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Klasse für Sprachen, Literatur und Kunst Jahrg. 1953, 3; 1954, 2. Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Klasse für Sprachen, Literatur und Kunst. Abhandlungen; 1953, 3, etc. Berlin: Akademie Verlag. Hinz Walther 1973: Neue Wege im Altpersischen, Wiesbaden: Otto Harrassowitz. Homeri 1920: Opera, Tomvs 1, Iliadis Libros I–XII Continens, eds. D. B. Munro, T. W. Allen, Ser. Scriptorum classicorum bibliotheca Oxoniensis, Oxford: Oxford University Press. Index 2011: Index of /pdf/Books/Linguistics/Mega linguistics pack/Caucasian/. Available at: https://theswissbay.ch/pdf/Books/Linguistics/Mega%20linguistics%20pack/Caucasian/ [retrieved 01.05.2024]. Karasaev Aisaš T., Maciev Achmet G. 1978: Карасаев, Айсаш Т., Мациев, Ахмет Т. Русско–чеченский словарь [Russko–čečenskij slovarʹ], отв. ред. И. Ю. Алироев [otv. red. I. J. Aliroev], ред. А. Т. Карасаев, А. Д. Тимаев, Я. У. Эсхаджиев [red. A. T. Karasaev, A. D. Timaev, J. U. Èschadžiev], эл. версия [ěl. versija], Москва: Русский язык [Moskva: Russkij jazyk]. Kloekhorst Alwin 2008: Etymological Dictionary of the Hittite Inherited Lexicon, Ser. Leiden Indo–European Etymological Dictionary, 5, Leiden, Boston: Brill. Kluge Friedrich 2002: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache, bearb. von E. Seebold, 24., durchges. und erw. Aufl., Berlin, New York: Walter de Gruyter. Kogan Anton I. 2005: Коган, Антон И. Дардыские языки. Генетическая характеристика [Dardskie jazyki. Genetičeskaja charakteristika], Москва: Издательская фирма «Восточная литература» РАН [Moskva: Izdatelʹskaja firma “Vostočnaja literatura” RAN]. Korigodskij Robert N. 1990: Коригодский, Роберт Н. Большой индоенизийско–русский словарь [Bolʹšoj indonezijsko–russkij slovarʹ] 1 (A–L), Москва: Русский язык [Moskva: Russkij jazyk]. 196 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ K o v a l ’ A n t o n i n a I. 2000: Коваль, Антонина И. Морфемика пулaр-фульфульде [Morfemika pular–ful’ful’de]. – Основы африканского языкознания: морфемика, морфонология [Osnovu afrikan̄skogo jaz̄ykoznanija: morfemika, morfonologija], отв. ред. В. А. Виноградов [otv. red. V. A. Vinogradov], Москва: Восточная литература [Moskva: Vostočnaja literatura], 103–290. K r i s h n a m u r t i B h a d r i r a j u 2003: The Dravidian languages, Ser. Cambridge Language Surveys, Cambridge: Cambridge University Press. L a m b d i n T h o m a s O. 1978: Introduction to Classical Ethiopic (Ge’ez), Ser. Harvard Semitic series, 24, Missoula, Montana: Scholars Press. L e h r R a c h e l 2014: A Descriptive Grammar of Pashai: The Language and Speech Community of Darrai Nur: A dissertation submitted to the faculty of the division of the humanities in candidacy for the degree of Doctor of Philosophy, Chicago, Illinois. L e m a n W a y n e 2011: A Reference Grammar of the Cheyenne Language, 4th edition, Raleigh: Lulu Press. L e s l a u W o l f 1987: Comparative Dictionary of Ge’ez (Classical Ethiopic) – Ge’ez-English, English-Ge’ez, with an Index of the Semitic Roots, reprinted, Wiesbaden: Otto Harrassowitz Verlag. L y r i c s T r a n s l a t e 2024: Kur tu jāsi, bālelini. Available at: https://lyricstranslate.com/en/kur-tu-j%C4%81si-b%C4%81leli%C5%86i-where-will-you-ride-brother.html. L i v š i c V l a d i m i r A. 1962: Лившиц, Владимир А. Согдийские документы с горы Муг. Чтение, перевод, комментарий [Sogdijskie dokumenty s gory Mug. Čtenie, perevod, kommentarij], вып. 2: Юридические документы и письма [vyp. 2: Juridičeskie dokumenty i pis’ma], Москва: Издательство восточной литературы [Moskva: Izdatel’stvo vostočnoj literatury]. M a c K e n z i e D a v i d N. 1986: A Concise Pahlavi Dictionary, reprinted (with corrections), Oxford: Oxford University Press. M a j t i n s k a j a K l a r a E. 1976: Майтинская, Клара Е. Венгерский язык [Vengerskij jazyk]. – Основы финно-угорского языкознания. Марийский, пермские и угорские языки [Osnovu finno-ugorskogo jazykoznanija. Marijskij, permskie i ugorskie jazyki], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 342–414. M a j z e l ’ S o l o m o n S. 1983: Майзель, Соломон С. Пути развития корневого фонда семитских языков [Puti razvitija kornevogo fonda semitskich jazykov], Москва: Наука [Moskva: Nauka]. Straipsniai / Articles 197 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK Martin Samuel E. 1961: Dagur Mongolian Grammar, Texts, and Lexicon, Based on the Speech of Peter Onon, Indiana University Publications, Ser. Uralic and Altaic Series, 4, Bloomington: Indiana University; The Hague: Mouton & Co. Mayhew Anthony L., Skeat Walter W. 1888: A Concise Dictionary of Middle English from A.D. 1150 to 1580, Oxford: Clarendon Press. Mayrhofer Manfred 1956: Kurzgefaßtes etymologisches Wörterbuch des Altindischen 1 (A–TH), Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. Mayrhofer Manfred 1992: Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen 1, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. MD – Menominee Dictionary: English–Menominee, available online. Available at: https://web.archive.org/web/20200712174150/https://static1.squarespace.com/static/53129cd4e4eb06c7ef09b071b/t/53271601e4b055350d944f15/1395070465326/Menominee+Dictionary+English-Menominee.pdf. Mikina Olena H. 2009: Мікіна, Олена Г. Про унікальність та закономірність у семантичній еволюції [Pro unikal’nist’ ta zakonomirnist’ u semantyčnij evoljuciji]. – Вісник донецького національного університету [Visnyk donec’koho nacional’noho universytetu], сер. В: Гуманітарні науки [ser. B: Gumanitarni nauky] 1, 59–63. Mikina Olena G. 2012: Мікіна, Олена Г. Історико-семасіологічне дослідження латинських і романських дієслів мовлення на індоєвропейському фоні [Istoryko-semasiologične doslidžennja latyns’kych i romans’kych diěsliv movlennia na indoěvropejs’komu foni], Донецьк: Юго-Восток [Donec’k: Yugo-Vostok]. Mikina Olena H. 2020: Мікіна, Олена Г. Еволюція від ‘рахувати’ до ‘розповідати’ як семантична універсалія [Evoljucija vid ‘rachuvaty’ do ‘rozpovidaty’ jak semantyčna universalia]. – Вчені записки ТНУ імені В. І. Вернадського [Včeni zapysky TNU imeni V. I. Vernads’koho], сер. Філологія. Соціальні комунікації [ser. Filolohija. Social’ni komunikaciji] 31(70), 1/3, 115–119. Mikina Olena H. 2022: Мікіна, Олена Г. Історія латинського дієслова inquam, inquīt як підтвердження семантичної універсалії [Istorija latyns’koho diěslova inquam, inquīt jak pidtverdžennia semantyčnoji universalii]. – Вчені записки ТНУ імені В. І. Вернадського [Včeni zapysky TNU imeni V. I. Vernads’koho], [Včeni zapysky TNU imeni V. I. Vernads’koho], сер. Філологія. Журналістика [ser. Filolohija. Žurnalistyka] 33(72), 4/2, 19–24. Monier-Williams Monier 2002: A Sanskrit–English Dictionary: Etymologically and Philologically Arranged with Special Reference to Cognate Indo-European Languages, ed. E. Leumenn, 2ⁿᵈ edition, Delhi: Munshiram Manoharlal. 198 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ Mudrak Oleg A. 2000: Мудрак, Олег А. Этимологический словарь чукотско-камчатских языков [Ètimologičeskij slovar’ čukotsko-kamčatskich jazykov], Москва: Языки русской культуры [Moskva: Jazyki russkoj kul’tury]. Nerlich Brigitte 1992: Semantic Theories in Europe 1830–1930. From Etymology to Contextuality, Ser. Amsterdam studies in the theory and history of linguistic science. Studies in the history of the language sciences, 59, Amsterdam Philadelphia: J. Benjamins Co. Nyberg Henrik S. 1974: A Manual of Pahlavi, Part 2: Ideograms, Glossary, Abbreviations, Index, Grammatical Survey, Corrigenda to Part 1, Wiesbaden: Otto Harrassowitz. Orel Vladimir E., Stolbova Olga V. 1994: Hamito-Semitic Etymological Dictionary: Materials for a Reconstruction. Ser. Handbook of Oriental Studies, Sec. 1: The Near and Middle East, 18, Leiden, New York, Köln: Brill. Ovidius 1984: Metamorphoses: in Two Volumes, translated by F. J. Miller, revised by G. P. Goold, Cambridge: Harvard University Press. Parker G. W. 1883: A Concise Grammar of the Malagasy Language 4, ed. R. Rost, Trübner’s collection of simplified grammars, London: Trübner & Co., 57 and 59, Ludgate Hill. Pokrovskij Michail M. 1895: Покровский, Михаил М. Семиасиологические исследования в области древних языков [Semasiologičeskie issledovanija v oblasti drevnich jazykov], Москва: Университетская типография [Moskva: Universitetskaja tipografija]. Pozdniakov Konstantin I. 1993: Поздняков, Константин И. Сравнительная грамматика атлантических языков. Именные классы и фоно-морфология [Sravnitel’naja grammatika atlantičeskich jazykov. Imennye klassy i fono-morfologija], Москва: Наука [Moskva: Nauka]. Rastorgueva Vera S., Èdel’man Džoj I. 2007: Расторгуева, Вера С., Эдельман, Джой И. Этимологический словарь иранских языков [Ètimologičeskij slovar’ iranskich jazykov] 3 (F–H), Москва: Восточная литература [Moskva: Vostočnaja literatura]. Rubinčik Jurij A. 1970: Рубинчик, Юрий А. Персидско-русский словарь [Persidsko-russkij slovar’] 1, Москва: Русский язык [Moskva: Russkij jazyk]. Sadovski Velizar 2017: The lexicon of Iranian. – Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. HSK 41.1, ed. by J. Klein, B. Joseph, M. Fritz, in cooperation with M. Wenthe, Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 566–598. Straipsniai / Articles 199 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK Sanžeev Garma D. 1953: Санжеев, Гарма Д. Сравнительная грамматика монгольских языков [Sravnitel’naja grammatika mongol’skich jazykov] 1, Москва: АН СССР [Moskva: AN SSSR]. Schiffman Harold F. 1999: A Reference Grammar of Spoken Tamil, Cambridge: Cambridge University Press. Schuster-Šewc Heinz 1975: Modellierung semantischer Prozesse und Etymologie. – Slawische Wortstudien, Sammelband des internationalen Symposiums zur etymologischen und historischen Erforschung des slawischen Wortschatzes (Leipzig, 11–13.10.1972), Bautzen: Domowina-Verlag, 12–19. Sevortian Èrvand V. 1978: Севортян, Эрванд В. Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на букву «Б» [Ètimologičeskij slovar’ tjurkskich jazykov. Obščetjurkskie i mežtjurkskie osnovy na bukvu “B”] 2, Москва: Наука [Moskva: Nauka]. Simonov Michail D., Kjalundzjuga Valentina T. 1998: Симонов Михаил Д., Кялюндзюга Валентина Т. Словарь узбекского языка (хорский диалект) [Slovar’ udëgejskogo jazyka (chorskij dialekt)] 1, Стеншев: Издание А. Маевича [Stenšev: Izdanie A. Maeviča]. Skjærvø Prods O. 2018: An Introduction to Old Avestan, 3rd version, unpublished, available online. Available at: https://www.academia.edu/72414767/Old_Avestan_Primer [retrieved 03.05.2024]. Sophocles Evangelinos A. 1900: Greek Lexicon of the Roman and Byzantine Periods (From BC 146 to A–D 1100), New York: Charles Scribner’s Sons. Starostin Sergei A., Dybo Anna V., Mudrak Oleg A., eds., 2003: Etymological Dictionary of the Altaic Languages, Leiden: Brill. Stern Gustaf 1964: Meaning and Change of Meaning. With Special Reference to the English Language, 2nd edition, reprinted, Bloomington: Indiana University Press. Takács Gábor 1999: Etymological Dictionary of Egyptian 1: A Phonological Introduction, Ser. Handbook of Oriental studies, Sec. 1: The Near and Middle East, 48, Leiden, Boston, Köln: Brill. Tenišev Èdgem R. et al. 2001: Тенишев, Эдгем Р. и др. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Лексика [Sravnitel’no-istoričeskaja grammatika tjurkskich jazykov. Leksika], 2-е изд., доп. [2-е izd., dop.], ред. коллегия А. В. Дыбо, И. В. Корniушин, Л. С. Левитская и др. [red. kollegija A. V. Dybo, I. V. Kormušin, L. S. Levitskaja i dr.], ред. тома Е. А. Поцелуевский [red. toma E. A. Poceluevskij], Москва: Наука [Moskva: Nauka]. 200 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ Tenišev Èdgem R. et al. 2006: Тенишев, Эдгем Р. и др. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Пратюркский язык-основа. Картина мира пратюркского этноса по данным языка [Sravnitel’no-istorìčeskaja grammatika tiurkskikh jazykov. Pratïurkskij jazyk-osnova. Kartina mira pratiurkskogo ètnosa po dannym jazyka], Москва: Наука [Moskva: Nauka]. Tolstaja Svetlana M. 1997: Толстая, Светлана М. Из полесской обрядовой лексики: нашлось дитя [Iz polesskoj obrjadovoj leksiki: našlos’ ditja]. — Український діалектологічний збірник [Ukrajins’kyj dialektolohičnyj zbirnyk] 3, Київ: Довіра [Kyjiv: Dovira], 287–292. Toporova Irina N. 2000: Топорова, Ирина Н. Морфемика и морфонология имени существительного в языках банту [Morfemika i morfonologija imeni suščestvitel’nogo v jazykach bantu]. — Основы африканского языкознания: морфемика, морфонология [Osnovy afrikanskogo jazykoznanija: morfemika, morfonologija], ред. В. А. Виноградов [red. V. A. Vinogradov], Москва: Восточная литература [Moskva: Vostočnaja literatura], 9–45. Traugott Elizabeth C. 1999: The Role of Pragmatics in a Theory of Semantic Change. — Pragmatics in 1998. Selected Papers from the 6th International Pragmatics Conference 2, ed. J. Verschueren, Antwerp: International Pragmatics Association, 93–102. Traugott Elizabeth C., Dasher Richard B. 2002: Regularity In Semantic Change, Ser. Cambridge Studies in Linguistics, 97, Cambridge: Cambridge University Press. Trubačìov Oleg N. 1964: Трубачёв, Олег Н. «Молчать» и «таять». О необходимости семасиологического словаря нового типа [“Molčat’” i “tajat’”. O neobchodimosti semasiologičeskogo slovarja novogo tipa]. — Проблемы индоевропейского языкознания. Этюды по сравнительно-исторической грамматике индоевропейских языков [Problemy indoevropejskogo jazykoznanija. Ètjudy po sravnitel’no-istoričeskoj grammatike indoevropejskich jazykov], отв. ред. В. Н. Топоров [otv. red. V. N. Toporov], Москва: АН СССР [Moskva: AN SSSR], 100–105. de Vaan Michiel 2008: Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages, Leiden, Boston: Brill. Vladimircov Boris J. 1989: Владимирцов, Борис Я. Сравнительная грамматика монгольского письменного языка и халхаского наречия. Введение и фонетика [Sravnitel’naja grammatika mongol’skogo pis’mennogo jazyka i chalchaskogo narečija. Vvedenie i fonetika], 2-е изд. [2-e izd.], Москва: Главная редакция восточной литературы изд. «Наука» [Moskva: Glavnaja redakcija vostočnoj literatury izd. “Nauka”]. Straipsniai / Articles 201 ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK Vydrin Valentin F. 1997: Выдрин, Валентин Ф. Следы именной классификации в языках манде [Sledy imennoj klassifikacii v jazykach mande]. – Основы африканского языкознания. Именные категории [Osnovy afrikanskogo jazykoznania. Imennye kategorii], ред. В. А. Виноградов [red. V. A. Vinogradov], Москва: Аспект Пресс [Moskva: Aspekt Press]. Zalizniak Anna A. 2009: Зализняк, Анна А. О понятии семантического перехода [O ponjatii semantičeskogo perechoda]. – Компьютерная лингвистика и интеллектуальные технологии: по материалам ежегодной Международной конференции «Диалог 2009» [Kompiuternaja lingvistika i intellektual’nye technologii: po materialam ežegodnoj, Meždunarodnoj konferencii “Dialog 2009”] 8(15), 107–111. Zalizniak Anna A. 2013: Зализняк, Анна А. Русская семантика в типологической перспективе [Russkaja semantika v tipologičeskoj perspektive], сер. [ser.] Studia philologica, Москва: Языки славянской культуры [Moskva: Jazyki slavjanskoj kul’tury]. Zalizniak Anna A. 2018: The Catalogue of Semantic Shifts: 20 Years Later. – Russian Journal of Linguistics 22(4), 770–787. Zalizniak Anna A. et al.: The Catalogue of Semantic Shifts. Available at: https://datsemshift.ru/shifts [retrieved 04.05.2024]. Žukova Alevtina N. 1990: Жукова, Алевтина Н. Словарь корякско-русский и русско-корякский – около 4000 слов [Slovar’ koriaksko-russkij i rus­sko-koriakskij – okolo 4000 slov]: пособие для учащихся начальной школы [posobie dlia učaščichsja načal’noj školy], 2-е изд. дораб. [2-e izd. dorab.], Ленинград: Просвещение, Ленингр. отд-ние [Leningrad: Prosveščenie, Leningr. otd-nie]. Semantinės dinamikos universalumas: nuo ‘kūno’ iki ‘asmens’, ‘savasties’, ‘sielos’ SANTRAUKA Somatinių žodžių, reiškiančių ‘kūnas’ arba ‘kūno dalis’, stebėjimas vienuol nąkoje genetiškai skirtingų šeimų kalbose atskleidžia įdomią tokių žodžių sememų koreliaciją. Visų pirma, kontekstai, kuriuose somatizmai pateikiami, be kita ko, būtinai parodo, kad jie vartojami kaip ‘asmuo, žmogus’, ‘aš, savastis’ ir ‘siela, dvasia’. Toks sememų santykio dėsningumas vargu ar yra atsitiktinis, o semantinė-tipologinė analizė, atlikta atsižvelgiant į etimologijos ir lingvistinio modeliavimo duomenis, suteikia rimtų priežasčių manyti, kad tokie gausūs 202 Acta Linguistica Lithuanica XC Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ atvejai atskleidžia universalios semantinės kalbinio mąstymo struktūros apraiškas. Šią struktūrą galima apibrėžti kaip semantinio darinio tipą, perteikiamą semantinių poslinkių grandinėmis: [‘kūnas’ → ‘siela’], [‘kūnas’ → ‘asmenybė’, ‘žmogus’], [‘kūnas’ → ‘sava?stis’ → ‘aš pats’], [‘kūnas’ → ‘sava?stis’ → ‘asmenybė’ → ‘žmogus’]. Kartu jie sudaro daugiamatį semantikos kūrimo modelį su vienu vektoriumi. Galima daryti prielaidą, kad modelis neapsiriboja tam tikru kalbos istorijos laikotarpiu, bet yra atkuriamas diachroniškai dėl jo vaizdavimo skirtinguose sinchroniniuose pjūviuose. Šio tipo semantinio darinio realizavimo niuansai visiškai priklauso nuo sąlygų (veiksnių) visumos – semantinio, morfologinio, kamieno komponavimo ir sintaksinio veiksnio. Nagrinėjamas semantinės darybos tipas būdingas ne tik afrikiečių kalboms dėl specifinės jų semantinių santykių sistemos organizacijos pagal žodžių, priklausančių skirtingoms klasėms ‘aktyvus’ ir ‘pasyvus’, principą, todėl ‘aktyviajai’ klasei būdinga semema ‘siela’ negali būti įkūnyta leksemoje iš ‘pasyviosios’ klasės. Įteikta 2024 m. gegužės 5 d. ALEXANDER I. ILIADI ILONA M. DERIK The State Institution “South Ukrainian National Pedagogical University named after K. D. Ushinsky” 65020, Ukraine, Odessa 34, Staroporofrankivska Str. [email protected] [email protected] Straipsniai / Articles 203