Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’

170 Acta Linguistica Lithuanica XC ALEXANDER I. ILIADI The State Institution “South Ukrainian National Uniwersytet Pedagogiczny im. K. D. Uszynskiego” ORCID id: orcid.org/0000-0001-5078-8316 Dziedziny badań: etymologia, językoznawstwo porównawczo-historyczne, językoznawstwo ogólne i typologiczne. ILONA M. DERIK Państwowa Instytucja „Południowoukraiński Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. K. D. Uszynskiego” ORCID id: orcid.org/0000-0002-8979-4745 Dziedziny badań: językoznawstwo ogólne i typologiczne, przekładoznawstwo, lingwistyka korpusowa. DOI: doi.org/10.35321/all90-07 UNIWERSALNOŚĆ W SEMANTYCZNEJ DYNAMICE: OD „CIAŁA” DO „OSOBY”, „JAŹNI”, „DUSZY” Semantinės dinamikos universalumas: nuo ‘kūno’ iki ‘asmens’, ‘savasties’, ‘sielos’ STRESZCZENIE Badanie ma na celu opisanie relewantnej prawidłowości w rozwoju semantyki, wykazującej tendencję do uniwersalności ze względu na jej potwierdzenie w wielu językach. W centrum badań znajduje się identyczna sekwencja etapów ewolucji semantycznej: „ciało”, „corpus” → „osoba”, „jaźń”, „dusza”, oraz jej rezultat ujawniony w analizowanych językach. Analizowana zmiana semantyczna występuje w językach spokrewnionych genetycznie i niespokrewnionych, history, which makes it possible to define it as a phenomenon diachronically reproduced at each chronological cross-section. The postulate of the universality of the semantic w różnych okresach ich korelacji między „ciałem”, „częściami ciała” a „duszą”, „duchem”, „osobą” i „jaźnią”, i opiera się na wiarygodnie ustalonej regularnej sekwencji „kroków” od etymologicznego „ciała” do innych znaczeń w językach jedenastu rodzin genetycznych. Tę korelację sememów można zdefiniować jako zespół łańcuchów zmian semantycznych. Pomimo Artykuły / Articles 171 Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ pewnych różnic łańcuchy te nadal mieszczą się w ramach tego samego modelu semantycznego, który został zrealizowany w różnych conditions, from which these differences originate. That is, all variants of semantic shifts took place under certain conditions and were included in the “operational field” of one model. SŁOWA KLUCZOWE: uniwersalność semantyczna, korelacja znaczeń, typologia językowa, model, zaimek, wyraz złożony, refleks. ANOTACIJA Celem badania jest opisanie odpowiedniej prawidłowości rozwoju semantycznego, która ze względu na dowody w wielu językach ma charakter uniwersalny. Przedmiotem badania jest ‘kūnas’, ‘korpusas’ → ‘asmuo’, ‘asmenybė’, ‘siela’ ir jos rezultatai atskleist analizuojamose identyczna sekwencja etapów rozwoju semantycznego w językach. Analizowane przesunięcie semantyczne występuje w językach spokrewnionych genetycznie i niespokrewnionych, w różnych okresach ich historii, co pozwala zdefiniować je jako zjawisko diachronicznie powtarzające się w każdym przekroju chronologicznym. Postulat uniwersalności korelacji semantycznych między ‘ciałem’, ‘częściami ciała’ a ‘duszą’, ‘duchem’, ‘osobą’, ‘jaźnią’ opiera się na wiarygodnie ustalonej prawidłowej sekwencji „kroków” od etymologicznego znaczenia ‘ciała’ do innych znaczeń w językach jedenastu rodzin genetycznych. Tę korelację sememów można tiek telpa į vieno ir to paties semantinio modelio, realizuojamo skirtingomis aplinkybėmis, rėmus, iš kurių ir kyla šie skirtumai. Tai reiškia, kad visi semantinių poslinkių variantai zdefiniować jako klaster łańcuchów zmian semantycznych. Pomimo pewnych różnic łańcuchy te zachodziły zawsze w określonych warunkach i zostały włączone w „pole operacyjne” jednego modelu. SŁOWA KLUCZOWE: uniwersalność semantyczna, korelacja znaczeń, typologia lingwistyczna, model, zaimek, wyraz złożony, refleks. 1. WPROWADZENIE 1.1. Ustanowiono szczególną tradycję badania problemu typowości, a nawet uniwersalności zmian semantycznych. Jednakże jak dotąd nie została ona powszechnie zaakceptowana, istniejąc jako suma idei zawartych w pracach przedstawicieli różnych szkół językoznawczych. Pierwotnie wąsko zdefiniowana przez Michaiła M. Pokrowskiego jako zjawisko prawidłowości przerw znaczeniowych w językach Europy (według niego „identyczne, dość oryginalne znaczenia w kilku językach, niezależnie od siebie, są wypracowywane w ten sam sposób”; Pokrovskij 1895: 13), została ona (lub idea zbliżona do niej) później urzeczywistniona w czysto praktycznym zastosowaniu przez Carla Darlinga Bucka, a mianowicie w jego pracy A dictionary of selected synonyms in the principal Indo-European languages (Buck 1949). Przez długi czas aspekt poszukiwania uniwersaliów w semantycznej dynamice słów pozostawał domeną badań etymologicznych, ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK 172 Acta Linguistica Lithuanica XC, gdzie przekonującość interpretacji zrekonstruowanego znaczenia i jego ewolucji zależy od wiarygodności typologicznie podobnych przykładów; wśród fundamentalnych prac z zakresu from other languages. In particular, the focus on typological analogies in etymologii pod względem semantyki wyróżniają się Historical 2021) opublikowana w and Etymological Dictionary of the Ossetian Language (1958–1995) by Vasilij I. Abaev, as well as the Etymological Dictionary of Slavic Languages (1974– Moskwie oraz nowszy Etymological Dictionary of Germanic Languages (2010) autorstwa Victora V. Levitsky’ego. Jednakże badania etymologiczne, według their wide range of tasks, are not limited to the recalculation of typological analogies in the development of meaning and do not establish the areal of their rozkładu; gromadzą one fakty wyłącznie na własne potrzeby, co może stać się podstawą przyszłych badań teoretycznych w odpowiedniej dziedzinie uniwersologii. 1.2. Wyniki badań etymologicznych i semazjologicznych nad znaczeniem leksykalnym w synchronii i diachronii wymagają podstawy teoretycznej dla licznych przykładów typowości i prawidłowości dynamiki semantycznej w czasie i przestrzeni. Istnieje potrzeba stworzenia teorii, która mogłaby opracować zasady metodologiczne opisu i weryfikacji modeli zmiany semantycznej wspólnych dla dużej liczby języków spokrewnionych i niespokrewnionych. Odpowiedni zbiór zagadnień teoretycznych i metodologicznych został częściowo przeanalizowany w niedawnych (1) pracach Anny A. Zalizniak, która jako pierwsza przeanalizowała uniwersalia polisemii i przystąpiła do opracowania katalogu przejść semantycznych (Zalizniak 2013: 397–409; 2018); (2) pracach Eleny G. Mikiny (Mikina 2009; 2012; 2020; 2022) dotyczących ewolucji semantycznej łacińskich i romańskich czasowników mowy. Prace E. G. Mikiny ilustrują organiczną syntezę językoznawstwa porównawczo-historycznego i typologii językowej, ponieważ łańcuchy stadiów dynamiki znaczenia ustalane są na szerokim indoeuropejskim tle. Podobne idee przedstawiono w: (Nerlich 1992; Geeraerts 1997: 28 i nast.). 1.3. Poszukuje się odpowiedzi na dwa fundamentalne pytania, które są istotne dla obecnego stanu tego zagadnienia. Pierwsze dotyczy zrównoważonej relacji między synchronicznym stanem semantyki a jej dynamiką historyczną w aparacie naukowym badań. Wiadomo, że „ewolucja semantyczna i polisemii synchroniczna są dwiema stronami tego samego zjawiska” (Zalizniak 2013: 413), nie wiadomo jednak (względnie: nie jest oczywiste), czy jest to szczególny przypadek derywacji semantycznej w języku (językach) określonej epoki, czy też mamy do czynienia ze starożytną korelacją sememów, odtworzoną w późnym przekroju chronologicznym. Oba te zjawiska należy rozróżnić. Na przykład czasowniki indoeuropejskie o wiarygodnie ustalonym znaczeniu podstawowym „znaleźć” regularnie mają semem wtórny „urodzić” (: osetyński aryn (południowoo setyński waryn), erun „znaleźć” i „spłodzić”, pamirski ormuri vār- „znaleźć” i „urodzić” ~ PIE *er- „znaleźć” (Abaev 1958: 73–74); ros. dial. ребяненок Straipsniai / Articles 173 Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ найдется „urodzi się dziecko”, ukr. dial. знайти дитину „urodzić dziecko”, serb. dial. нашло се дете i inne ~ *na-jьti (ESSJ XXII 113– 114, 116; Tolstaja 1997: 290–291)) o odpowiednio dawnej metryce. Nawiasem mówiąc, gość, który znalazł dziecko na way, among the Slavs, it arose within the framework of the language of the ritual (still pagan!) action of deceiving fate: a newborn was allegedly brought drodze. Można zatem przypuszczać, że w późnym okresie odtworzyły się dawno ustalone relacje semantyczne „znaleźć”, „urodzić” (Abaev 1958: 74); nie ma history of the languages of the two groups. But in the case of Turkic tap- ‘to jednak takiej jasności, jaka istniała w języku prototureckim (Starostin, Dybo, Mudrak, red., 2003: 1436: *tăp-; Tenišev i in. 2006: 208, 288) ani nawet w stanie języka starotureckiego (VII–XIII w.), ponieważ poświadczone było wyłącznie pierwsze znaczenie (DTS 533); brak jednak danych o znaczeniu „urodzić” dla *tăpw starożytności, dlatego można je uznać za lokalne późne derywowanie semantyczne w jednym z języków. Cóż, warunki kulturowe tej derywacji wśród Indoeuropejczyków (Irańczyków, Słowian) i Turków również nie pokrywają się. Po drugie, każdy przykład przypuszczalnie uniwersalnego typu rozwoju semantycznego należy rozpatrywać „pod lupą” i weryfikować za pomocą wystarczającej liczby argumentów. Gromadzenie dowodów dla każdego przypadku, jego weryfikacja, klasyfikacja zebranego materiału i jego wyjaśnienie to praca czasochłonna i bardzo pracochłonna, lecz niemal zawsze takie badania prowadzą do bardzo interesujących wyników. Prace nad językowym ujęciem wielu z tych zjawisk semantyki dopiero nadejdą, zwłaszcza że znaczenie badania uniwersaliów w dynamice znaczenia leksykalnego nie zostało jeszcze w pełni uświadomione. 2. CEL I ZADANIA Interesujący przykład korelacji między badanymi tutaj, z pewnymi zastrzeżeniami, sememami ‘ciało’ & ‘osoba’, ‘ja’ i ‘dusza’ można uznać za ilustrację tezy o uniwersalności niektórych modeli rozwoju semantycznego. Korelacja ta została pominięta w literaturze specjalistycznej, tymczasem od dawna istniały ku temu przesłanki naukowe. Na przykład w katalogu elektronicznym „The Catalogue of Semantic Shifts” (Zalizniak et al.: https://datsemshift.ru/shift4380) odnotowano przejście ‘ciało’ → ‘ja’ w kilku językach nieindoeuropejskich. Chociaż „Katalog” po prostu odnotowuje synchroniczną korelację tych sememów, data collected prompts the search for manifestations of a similar correlation in the Indo-European languages and the study of the conditions of its appearance. ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK 174 Acta Linguistica Lithuanica XC W związku z tym celem badań jest opisanie modelu rozwoju semantycznego „ciało/część ciała”, „corpus” → „osoba”, „ja”, „dusza” (lub ich wariantów) oraz udowodnienie jego uniwersalnego charakteru, tj. jego realizacji w systemach leksykalnych i semantycznych języków należących do różnych rodzin genetycznych w synchronii i diachronii. Osiągnięcie tego celu obejmuje realizację kilku zadań: „ciało”, „corpus” i „osoba”, namely: 1) to summarize all known evidence of the correlation of the sememes „ja”, „dusza”; 2) udowodnienie bezpośredniego charakteru rozważań semantycznych derivation in all (if possible) cases, excluding the possibility of mediating (intermediate) stages; 3) substantiate the reproducibility of the model under na różnych przekrojach chronologicznych w historii języków uwzględnionych w analizie; 4) ustalenie przyczyn tej zmiany semantycznej. 3. MATERIAŁ I METODOLOGIA BADAŃ 3.1. Badanie obejmuje materiał leksykalny jedenastu rodzin genetycznych języków, w których obserwujemy realizację tego modelu rozwoju semantycznego. O ile nam wiadomo, dane te nie były dotąd przedmiotem specjalnych badań lingwistycznych (w ramach nakreślonego problemu), a tym samym nie odnotowano ani nie wyjaśniono typologicznego podobieństwa różnych słów, ukazującego wspólność ich rozwoju semantycznego. Ponieważ pierwotność znaczenia „ciało” w odniesieniu do sememów „ja”, „osoba”, „dusza” itd. ma zasadnicze znaczenie dla proponowanego badania, pierwszym krokiem w procedurze dowodzenia oryginalności znaczenia somatycznego jest odwołanie się do ustaleń etymologii i rekonstrukcji. Dane te przedstawiono w słownikach etymologicznych i w paragrafach gramatyk porównawczych. Liczne fakty zawarte w tych źródłach często wymagają uogólnienia na szerokim tle typologicznym. Jeśli mamy do czynienia z językami, których słownictwo nie doczekało się jeszcze wyjaśnienia etymologicznego, materiał czerpie się z dostępnych opisów gramatycznych tych języków, ich słownictwa i tekstów. Dotyczy to w większym stopniu języków algonkińskich i austronezyjskich. Ponieważ niniejszy artykuł nie jest badaniem korpusowym, lecz ma na celu uzasadnienie uniwersalności jednego modelu derywacji semantycznej, wydaje nam się wystarczające jedynie wskazanie jego przejawów w kilku językach z każdej z rozpatrywanych rodzin językowych. 3.2. Podczas analizy materiału opieraliśmy się na ogólnych teoretycznych zasadach pracy z dynamiką struktury semantycznej słowa, przedstawionych w pracach naszych poprzedników, a mianowicie: (Budagov 1963; Stern 1964; Straipsniai / Articles 175 Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ Trubačiov 1964; Schuster-Šewc 1975; Nerlich 1992; Geeraerts 1997: 23–122; Traugott 1999; Traugott, Dasher 2002; Geeraerts 2010: 25–41; Mikina 2012). Zadania badania zdeterminowały wybór jego metod. W szczególności zastosowano tu niektóre techniki następujących metod: (1) porównawczej (porównywanie rozpatrywanych historical (to clarify the relative chronology of the states of semantics of the obiektów (słów) w różnych okresach ich historii oraz określanie genetycznego pokrewieństwa porównywanych leksemów); (2) typologicznej (opisywanie heterogenicznych jednostek o podobnej ewolucji semantycznej); (3) metody komentowania haseł słownikowych (w celu wyjaśnienia logiki rozwoju i kierunku powiązań semantycznych między sememami określonego leksemu). Są one realizowane w ramach procedury analizy, której istota została opisana poprzez: – zbiór kryteriów doboru materiału do badania; – interpretację badanego materiału; – a scheme of representation of facts (see section 4). Criteria 1. Leksemy wykorzystane w badaniu mają dwa bieguny spektrum semantycznego: „ciało/część ciała”, „corpus” VS „osoba”, „jaźń” i „dusza”. 2. Między obiema grupami znaczeń muszą zachodzić relacje derywacyjne, mianowicie: sememy „osoba”, „jaźń” i „dusza” wywodzą się od „ciała” lub „części ciała”. 3. W obrębie skupiska sememów „osoba”, „jaźń” i „dusza” derywacja zachodzi pod relations are also allowed in some cases. 4. It is taken into account that sememe ‘(my)self’ in the body may develop następującymi trzema warunkami: a) wskutek morfologicznej modyfikacji ciała (przez afiksację); b) jako część wyrazów złożonych; c) syntaktycznie, tj. w funkcji zaimka zwrotnego („jaźń” jako „moje/jego/jej ciało”). Ostatni warunek jest spełniony jedynie w kilku językach tej samej gałęzi rodziny indoeuropejskiej oraz sporadycznie w kilku językach indoeuropejskich; wyklucza lingual areal. 5. Lexemes in which intermediate sememes are marked between both clusters się bezpośrednią derywację semantyczną „ciało” → „osoba”, rozwój etc., are excluded from consideration as they do not correspond to the model of semantic derivation. However, this criterion cannot always be met due to the lack of written monuments in some languages or the low level of their etymologiczny. 6. Nie uwzględnia się również leksemów o tym samym typie korelacji cultural-semiotic (mythological, religious, apotropaic) conditions (cf. above the semantycznej, które powstały w różnych przykładach korelacji „znaleźć” : „urodzić”. ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK 176 Acta Linguistica Lithuanica XC Interpretacja (podstawy ogólne) 1. Charakter korelacji znaczeń jednego słowa lub grupy wyrazów pokrewnych opisuje się za pomocą modelowania, jednak każdy model musi zostać zweryfikowany poprzez paralele typologiczne odpowiadające sumie parametrów określonych przez model. Oznacza to, że kierunek i rezultat rozwoju semantycznego (przede wszystkim w przypadkach wymagających rekonstrukcji semantycznej) są różne w różnych językach. Dla analizy kluczowy been proved on the condition that the same vector of evolution of meaning, its initial, intermediate and final stages can be traced in different words from jest jedynie fakt odpowiedniej chronologii stanów semantycznych poświadczonych w słowie oraz weryfikacja zachowania korelacji sememów jako pierwotnych i wtórnych w różnych językach i w różnych okresach ich historii. 2. Im szersza jest geografia realizacji modelu (jest on odnotowany w wielu językach), tym większe prawdopodobieństwo, że mamy do czynienia z uniwersalnym typem ewolucji semantycznej. 3. Jeśli materiał ujawnia aktualność (pilność) wspomnianego typu derywacji semantycznej w kilku przekrojach chronologicznych lub nawet w ciągu całego okresu historycznego, należy mówić nie o innowacji w strukturze semantycznej słów, która pojawiła się w pewnym momencie historii języka, lecz o starych relacjach derywacji semantycznej odtwarzanych w diachronii. 4. PROCEDURA Zatem oto kilka faktów pro domo sua dotyczących uniwersalności transformacji znaczeń leksykalnych za pomocą tego wektora. Badanie obejmuje następujący porządek przedstawienia faktów i ich analizy. 4.1. Evidence of Indo-European languages 4.1.1. Leksyka irańska Prairańskie *grīā- ‘szyja, kark’, którego refleksy wykazują następujące znaczenia (z rozszerzeniem semantyki na ‘ciało w ogólności’): ‘siebie, ona Khwarezmian γryw ‘body’ & ‘soul’ and further there are indicated meanings sama, on sam, ty sam’, wtórnie wobec ‘duszy’ (Èdel’man 2008: 57), por. combination of words y’ γryw ‘by myself; himself’; further cf. Sogdian ’γryw, man. γryw ‘body’ & ‘person’, ‘soul’, ‘self’ (Livšic 1962: 128, 192; Rastorgueva, Èdel’man 2007: 291–292; Gharib 1995: 130, 167), średnioperskie grīw [glyw|] Straipsniai / Artykuły 177 Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ ‘szyja’, ‘gardło’, grīw [glyw|, gryw] ‘siebie’, ‘dusza’ (MacKenzie 1986: 37; tutaj oba słowa podano w różnych hasłach słownikowych), gryw, gryyw [grīw] ‘szyja’, ‘forma’ i ‘siebie’, ‘dusza’, por. Gryw hsyng ‘Człowiek Pierwotny’ VS gryw zyndg, gryw jywndg ‘Żywa Dusza’ (Durkin-Meisterernst 2004: 164). Takie przykłady interpretuje się jako gałąź semantyczną (Rastorgueva, Èdel’man 2007: 292) lub rozwój semantyczny (Èdel’man 2008: 57), lecz przyczyny i warunki tej specjalizacji semantycznej nie zostały wyjaśnione. Oto przykłady użycia sogdyjskiego ’γryw jako odpowiednika zaimka zwrotnego w następujących frazach: ’XRZY ZNH γrywh nwšk(w?) myn’m – ‘Wtedy uważam siebie za nieśmiertelnego’ VS ’XRZY ZNH γrywh ’mrtch myn’m, dosł. ‘wtedy uważam siebie za martwego’ (Livšic 1962: 128, 192). W odniesieniu do rozwoju semantycznego ‘kończyny ciała’, ‘części ciała’ → ‘ciało w ogólności’ w przykładach irańskich por. najnowsze studium Velizara Sadovskiego (Sadovski 2017: 567–599; w szczególności zob. s. 577 i 579). Prairańskie *tanū- ‘ciało’: awestyjskie tanū- ‘ciało’ i ‘osoba’, ‘samo’ (tego słowa używano również jako zaimka zwrotnego) (Bartholomae 1904: 633; Abaev 1979: 261), por. ‘[…] hiiat mā vohū pairī.jasat manaŋhā / pərəsatcā mā ciš ahī kahiiā ahī / kaθā aiiar.daxšārā fərasaiiāi dīšā / aibī θβāhū gaēθāhū *tanušucā’ – ‘[…] kiedy *otacza mnie dobrą myślą / i pyta mnie: „Kim jesteś? Do kogo należysz?” / Jak mógłbyś *poddać swoje dzienne *zarobki-znaki pod przesłuchanie / *w odniesieniu do swoich stad i osób’ (Skjærvø 2018: 121). Dalej por. Staroperskie tanūš (tnuuš) ‘ciało’, ‘tułów’ i ‘osoba’, ‘jaźń’ (Hinz 1973: 152; Abaev 1979: 261: ‘jest również używane jako zaimek zwrotny’), chorezmijskie tn ‘ciało’, ‘tułów’ i ‘jaźń’, por. y’ tn’h ‘jego ciało’ i ‘on sam’ (Benzing 1983: 612), średnioperskie tan [tn|] ‘ciało’ i ‘osoba’, ‘jaźń’, por. xwēš tan ‘jaźń, własna osoba’ (MacKenzie 1986: 81; Durkin-Meisterernst 2004: 324), perskie tan, tana, palawijskie tan ‘ciało’ i ‘osoba’ (Abaev 1979: 261), zaza tan ‘człowiek, osoba’ < *tanu- ‘ciało’ (Cabolov 2010: 373), perskie tän ‘ciało, mięso’ i ‘osoba’, ‘człowiek’ (Rubinčik 1970: 398). Jak widzimy, w języku irańskim *tanū jest często używane jako zaimek *tanūalso performs the same function in the Dardic and Indo-Aryan languages (see below). In general, the semantic spectrum of Proto-Iranian *tanūis identical to the set of basic meanings of its Indo-Aryan etymological counterpart zwrotny. Aryjski (zob. poniżej). Można mówić o dwóch prawdopodobnych warunkach, w których ten leksem rozwinął znaczenie „ja sam” i „siebie”. 1. W połączeniu wyrazowym awestyjskim tanū z xva- „jego, jej, jego własny”, ‘himself’, cf. auuaēnatā sūcā manaŋhā / āuuarənå vīciθahiiā narm.narəm xvaiiāi tanuiiē – ‘Observe through (this) flame by (your) thought / the *preferences of „siebie”, „sam”, „samo”, rozróżnienie (= osąd) dokonywane przez człowieka dla własnego ciała” (Skjærvø 2018: 34, 82), por. wyżej średnioperskie xwēš tan. To samo można prawdopodobnie ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK 178 Acta Linguistica Lithuanica XC założyć dla staroindyjskiego tan- „siebie”, por. sváyā tanv (przykład przytoczono za: Mayrhofer 1992: 621). Zatem „ciało swoje/własne” → „ja sam”, „siebie”, „osoba”. 2. W połączeniach wyrazowych i złożeniach utworzonych na podstawie połączeń wyrazowych z refleksami *tanū-, por. Młodoawestyjskie tanu.kərətaadj. „wykonany przez siebie, samostworzony” (Bartholomae 1904: 636), tanūm (ā)guz ~ staroindyjskie tanvàm gh „ukrywać” (Mayrhofer 1992: 622) = „ukryj się”. Rozwój semantyki „ciało” → „osobowość, osoba (= jeden, jedyny)” obserwuje się również w derywacji morfologicznej, por. Pahlawijskie tanīhā „samotnie” (MacKenzie 1986: 82), perskie tanha „samotny”, „pojedynczy”, „jedyny”, utworzone od tan „ciało” za pomocą przyrostka przysłówkowego -īhā (Cabolov 2010: 373–374). Prairańskie *śarah- „głowa”: Sogdyjskie sr- /sar/ „głowa” (→ „jaźń”) jest używane jako odpowiednik zaimka zwrotnego w następujących wyrażeniach: ZKw srw nwš’kw myn’m – „uważam siebie za szczęśliwego” (dosł. nieśmiertelnego), prw srw pcγrβ’n – „(rozkaz) z pewnością wykonam”, dosł. „wezmę to na [swoją] głowę (= na siebie)” (Livšic 1962: 128); Osetyjskie sær „głowa” → „osoba”, występuje również użycie funkcjonalnie bliskie „siebie”, „siebie samego”, por.: (a) „nal mæ xæssys dæ særmæ” – „stałeś się wobec mnie wybredny”; (b) (Kosta) ‘adæmy farnæj kₒy skænin mæxīcæn kad æmæ sær!’ – ‘Gdybym tylko mógł stworzyć dla siebie honor i godność dzięki farnowi ludu!’, ‘dæ særyl mæ ’rxæssaj’ – ‘obyś poświęcił mnie dla siebie („swoją głowę”)’ (Abaev 1979: 73, 74). Oppositio W tym miejscu warto wskazać na odwrotny porządek rozwoju semantycznego, który jest również poświadczony w słownictwie irańskim. Chodzi o refleksy staroirańskiego *vi-āna- ‘oddychanie’ (Bailey 1943: 106–107), *vyāna- (Nyberg 1974: 106), cf. its cultural semantics in: Middle Persian jān [y’n|] ‘the animal spirit of man’ (ibid.: 106), Persian ǰān ‘soul’, ‘spirit’, ‘life’ & ‘live body’ and ‘essence’, ‘child, kid, baby’ (Rubinčik 1970: 425; Avdoev 2017: 18). Here the group of sememy ‘dusza’, ‘duch’, ‘życie’ są pierwotne, motywowane pierwotnym znaczeniem ‘oddychanie’ (por. prasłowiańskie *duxъ ‘duch’, *duša ‘dusza’ (poetyckie ‘życie’: rosyjskie душа моя ‘moje życie’) : *dyšati, *(vъz)dъxnǫti ‘oddychać’), tymczasem sememy ‘żywe (= oddychające) ciało’, ‘istota’ (→ ‘dziecko, dziecię, niemowlę’) są wtórne. Należy wskazać, że derywacja semantyczna ‘oddychanie’ → ‘dusza’ → ‘(oddychające) ciało’ → ‘istota’ → ‘dziecko’ jest przykładem stosunkowo późnej chronologii, ponieważ teksty średnioperskie of antiquity ‘body’, ‘child’. Straipsniai / Artykuły 185 Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ nie zawierają dowodów ani na ‘ciało (= główna część bytu)’ → ‘ja (= własne ciało)’, ‘osoba’, ‘dusza’ (w innych przypadkach). 4.2.7. Języki wajnachskie Czeczeńskie дог ‘serce’ i ‘dusza’ (por. дагахь ‘w sercu’, ‘w duszy’) (Karasaev, Maciev 1978: 147, 555), дуог ‘serce’, inguskie дуог ‘serce’, batsbijski dokI ‘serce’ (Dešeriev 1963: 527) ~ czeczeńskie дегI ‘ciało’ (дегIан меженаш ‘części ciała’) (Karasaev, Maciev 1978: 615), por. ‘Догмайра Асланбек / Ша юккъе иккхича, / Болатчу шен герзех / Кадетта и ваьлча […]’ – ‘Aslanbek jest odważny w duchu, / Wdzierając się w sam środek wrogów, / Stał się stalową bronią, / Aby powalić wroga […]’ (B. Saidov) (Index 2011: 67). Najwyraźniej semem ‘dusza’ jest innowacją czeczeńskiego słowa, ponieważ dla jego genetycznych „odpowiedników” w innych językach odnotowuje się wyłącznie znaczenie ‘serce’. We wszystkich tych przypadkach możemy dostrzec istniejące odrębne formy, które kontynuują etymologicznie wspólny prototyp. W językach wajnachskich forma ta została rozdzielona w wyniku pierwotnej alternacji samogłosek w rdzeniu (zob. na przykład: Dešeriev 1963: 527). 4.2.8. Leksyka afroazjatycka Semicki Ge’ez ’akāl ‘ciało’, ‘kończyna’, ‘substancja’, ‘hipostaza’ i ‘osoba’, ‘objętość’, tigriński ’akal ‘ciało’, amharski akal ‘osoba’ ~ arabski ’ukl- ‘korpus’ (Belova 2012: 53). Starożytność korelacji ‘ciało’ : ‘osoba’ wynika z jej reprezentacji już w starożytnym języku etiopskim (Ge’ez), obecnie wymarłym. Jak widzimy, języki współczesne zachowały tę korelację. Ge’ez ˒abāl ‘ciało’, ‘mięso, kawałek mięsa’, ‘członek ciała’ i ‘(moje) ja’, ‘osoba’ itd. (Majzel’ 1983: 197; Leslau 1987: 3). Por. ˒Emma ‘ayneka ˒enta yamān tāseḥḥetaka, melexā wa-’ awḍe’ā ˒em-lā ‘lēka, ˒esma yexēyyesaka kama […] ˒emenna ˒abāleka ˒em-kwellu […] jako ‘osoba’, ‘ja’ (Lambdin 1978: 307). Aramejski gūp- ‘ciało’ i ‘osobowość’, ‘moje ja’, hebrajski gūp-ā ‘zwłoki’, (pobiblijny) gūp ‘ciało’ oraz gap ‘moje ja’, ‘ja’ (Majzel’ 1983: 197), be-gappō ‘własnym ciałem = samemu’, tigre gof ‘ciało’, ‘serce’ i ‘dusza’ (Cohen 1970: 108). Arabski ǧuṯṯ-at- ‘ciało’, ‘korpus’, soqotri gitteh ‘zwłoki’, ‘ciało’ (ibid.: 199) < *gṯṯ ~ egipski ḏs [< *gs] ‘osoba’, ‘-ja’ (Takács 1999: 255). Południowoarabski gitt-eh ‘ciało’, ‘zwłoki’ ~ egipski (Pyr) ǯs ‘moje ja’ < afrazjatycki *gVč-. Zob.: (Majzel’ 1983: 197). Epigraficzne południowoarabskie grb ‘ciało’, ‘życie (cielesne)’ i ‘osoba’, sabejskie grb ‘ciało’ i ‘osoba’, tigre gärob ‘ciało’ i ‘osoba’ (Cohen 1970: 178) oraz ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK 186 Acta Linguistica Lithuanica XC Mehri gǝrǝbēt ‘mass’, ‘group of people’ etc. < *gVrVb- (Blažek 2020: 56: with literatura). Jest to przykład stosunkowo dawnej chronologii korelacji ‘ciało’ : ‘osoba’, ponieważ oba sememy są poświadczone w słownictwie staroarabskim. kuszycki Beja gari ‘ciało’, ‘tułów’ i ‘jaźń’, acc. garob (Rp) = garoot ‘ciało’ i ‘jaźń’ ~ Se *gVrVb- (Blažek 2020: 56). Regarding other Semitic cognates see previous pozycja. W odniesieniu do przykładów z języka beja użycie somatyzmu body w funkcji zaimka zwrotnego odbywa się za pomocą techniki podobnej do tej przedstawionej w języku węgierskim (zob. wyżej). Tutaj beja gari ‘ciało’ zostaje przekształcone w ‘siebie’ wskutek dodania przyrostka dzierżawczego, por. ugarooyu ‘siebie’. W ten sam sposób semem ‘siebie’ występuje w nifis ‘dusza’ > unifsu ‘siebie’ (BPG 2005: 225). 4.2.9. Leksykon algonkiański Mohegan-Pequot -ahak ‘ciało’ i ‘siebie’, używane jako zaimek zwrotny, por.: ‘Tapi ni nukucusumô nahak’ – ‘Mogę umyć siebie’; ‘Mus numic wici kahak — wiwáhcumunsh’ – ‘I will eat corn with you’ (Fielding 2006: 56). An illustrative example of a change in the grammatical status of a word, accompanied by pojawienie się semantyki pronominalnej. Starożytność tej transformacji gramatyczno-semantycznej jest niejasna. Menominee (jako część zdania jednowyrazowego) vai1 taskūqcikew – ma krótkie ciało VS dni nēyaw – siebie (= moje ciało). Zob.: (MD 20–21, 151). Arapaho (jako część zdania jednowyrazowego) honoo3i3insinenoo – leżę na plecach VS ceniiko’ooteihinoo – jestem samolubny (Cowell, Moss i in. 2012: 22, 177; DoReCo: doreco.huma-num.fr/languages/arap1274). Natick or Wôpanâak (Wampanoag) /hogk/ ‘a living body or personality’ oraz ‘stworzenie’, ‘osoba’, ‘dusza, duch’, /-hogk(a)/ ‘ciało’, ‘jaźń’, por.: ‘[...], n noh keteahogkou pish tummuswau wutch ummissinninnutu, [...]’ – ‘[...], ta dusza zostanie odcięta od swojego ludu; [...]’; ‘[...]. kah noh keteahogkou kesohkóadtog’ – ‘[...], a ta osoba będzie winna’ (AT 2011: 225, 226). Cheyenne -vétove ‘body’ in the possessive usage develops the semantics ‘myself’ (Leman 2011: 12; ChD: https://www.cheyennelanguage.org/dictionary/ lexicon.php?letter=13#e21037). Straipsniai / Articles 187 Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ 4.2.10. Leksykon austronezyjski Malajsko-polinezyjski: czam tràj ~ ṭàj ‘ciało’ oraz ‘ja sam’, ‘nasz’ Buj Kchan’ Tche 1999: 134). The direction and age of semantic derivation is (Alieva, wątpliwe. Indonezyjskie badan ‘ciało’, ‘tors’ oraz ‘ja sam’, ‘osobiście’ (Korigodskij 1990: 69). According to Robert Blust and Stephen Trussel (Blust, Trussel 2013: https:// www.trussel2.com/ACD/acd-lo_b.htm?zoom_highlight=badan), słowo to, zapożyczone ‘z arabskiego za pośrednictwem malajskiego’, we wszystkich językach austronezyjskich oznacza ‘ciało’. Zatem sememy ‘ja sam’, ‘osobiście’ wynikają z derywacji semantycznej w języku indonezyjskim. W zachodnofutunańskim–aniwa hkano ‘ciało’, ‘mięso’, ‘istota’ (tradycyjnie najważniejszy aspekt jaźni) oraz ‘dusza’, ‘duch’, ‘świadome ja’, por. : ‘[…] kaie uri tano hkano’ – ‘[...] ale czarne jest jego ciało’ VS ‘[…] tiona nohkano’ – ‘jego mind (conscious self)’. However, the sememe ‘soul/spirit’ ‘resulting from switch by missionaries in significance of ata and hkano’ (Dougherty 1983: 263). duch’; w malgaskim tèna ‘ciało’ jest używane na oznaczenie jaźni, ponieważ w języku malgaskim nie ma zaimka zwrotnego, por. namòno tèna ìzy – zabił siebie (Parker 1883: 40). ***** Materiał dostępny do obserwacji w niektórych współczesnych językach z innych rodzin jedynie potwierdza korelację między ‘ciałem’ a ‘człowiekiem’ i ‘osobą’ (Zalizniak et al.: https://datsemshift.ru/shift3666), jednak brak danych na temat ich historii i etymologii uniemożliwia określenie kierunku i stopnia dawności ewolucji semantycznej. Dotyczy to następujących języków: kawineña (rodzina takanańska), juwana lub hodï (język niesklasyfikowany genetycznie), otomi (rodzina języków oto-mangue), inanwatan (suabo) i warembori (rodzina języków transnowogwinejskich), mikir (rodzina języków sino-tybetańskich), she (rodzina języków hmong-mien (lub miao-jao)), yaminahua (rodzina języków pano). 5. WYNIKI (SYNTEZA I KOMENTARZE) 5.1. Przeanalizowany materiał pozwala wyróżnić trzy istotne cechy. These include in particular: A) Leksemy o znaczeniach etymologicznych „ciało (ogólnie)” i „corpus (ogólnie)” stanowią regularną podstawę rozwoju sememów „dusza”, „ja”, „osoba” oraz rzadszych przypadków, gdy te wtórne sememy powstają w ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK 188 Acta Linguistica Lithuanica XC w odniesieniu do serca jako siedziby duszy lub uczuć, words, denoting ‘neck’, ‘throat’, ‘head’ or ‘heart’. A possible reason (mythological background) for the semantic derivation of ‘heart’ → ‘soul’ was the archaic idea por. łac. pectus „pierś”, „serce” i „dusza” oraz powyższe przykłady wajnachskie i afroazjatyckie (tigre), a także najbliższa analogia w wykazują luki w strukturze Manda sondomme ‘heart as the seat of feelings’, ‘courage’ (Vydrin 1997: 234). B) None of the presented examples has a full paradigm of meanings; they semantycznej. Opisany obraz przedstawiono w tabeli w najbardziej ogólnej formie. Język Semantyka pierwotna Semantyka wtórna Indoeuropejski „ciało”, „głowa” „dusza”, „duch” „ja” „osoba”, „człowiek” własny’ „swój Irański „ciało” + + + Indoaryjski „ciało” + + Dardyjskie „ciało” + + Starożytna greka „(żywe) ciało” + + Łacina „ciało” + + Hetycki „ciało” + + Germańskie „ciało” + Słowiańskie „ciało” + Ugrofińskie „ciało” + Tureckie „ciało” + + Mongolskie „ciało” + + + Tungusko-mandżurskie „ciało” + + + Czukocko-kamczackie „ciało” + Drawidyjskie „ciało” + + Wajnachskie „ciało”, „serce” + Afroazjatyckie „ciało”, [„serce”] +++ Algonkiańskie „ciało” + + + Austronezyjskie Cham „ciało” + + indonezyjskie „ciało” + + malgaskie „ciało” + zachodniofutunańsko-aniwańskie „ciało” + inne „ciało” + However, we can confidently speak about the universality of such types of semantic development as (1) ‘body’ → ‘self’, ‘person’ or body’ → ‘self’ → ‘person’; (2) ‘body’ → ‘self’, [‘person’], ‘one’s own’; (3) ‘body’ → ‘soul’, „osoba” (modele 2 i 3 są reprezentowane w językach trzech rodzin językowych); (4) „ciało” i „osoba”. Wszystkie one okazują się wariantowymi realizacjami jednego Straipsniai / Artykuły 189 Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ wzorca derywacji semantycznej (por. Geeraerts 1997: 23–24), którego różnica wynika z gramatycznie (morfologiczno-syntaktycznie) określonego zbioru znaczeń. and cultural (worldview) conditions for the functioning of lexemes with the Jeśli chodzi o lokalne przejawy tego wzorca ([‘ciało’, ‘martwe ciało’ → ‘bezcielesna dusza’, ‘dusza’]; [‘ciało’ → ‘(bezcielesna) dusza’ → ‘osoba’]; [‘ciało’ → ‘żywe (oddychające) ciało’ → ‘dusza’, ‘duch’/ ‘osoba’, ‘jaźń’]; [‘ciało (= główna część istoty)’ → ‘jaźń (= własne ciało)’, ‘osoba’, ‘dusza’] itd.) zob. wyżej. Jeśli chodzi o niską częstotliwość przykładów derywacji semantycznej ‘ciało’ → ‘dusza’, ‘duch’ (co nie neguje faktu, że jest ona reprezentowana w językach kilku rodzin), to stan ten można częściowo wyjaśnić jako konsekwencję realizacji znaczenia ‘dusza’ w specjalnych terminach sakralnych, dlatego nie było potrzeby ekstrapolowania znaczenia ‘dusza’ na inne słowa. Jednakże wniosek ten wymaga weryfikacji na podstawie danych zawartych w zabytkach piśmiennictwa. C) Brak znaczenia ‘jaźń’ w zakresie semantycznym niektórych analizowanych słów można wyjaśnić ograniczeniami wpisanymi w sam system języka. W szczególności zaimek „self” mógłby wywodzić się i dalej istnieć wyłącznie w obrębie szczególnej klasy gramatycznej wyrazów wraz z ich morfologią, dlatego żaden inny leksem z innego paradygmatu gramatycznego (rzeczownik, liczebnik), posiadający inne cechy formalne, nie mógłby wytworzyć właściwej semantyki zaimkowej. Na przykład taki obraz poświadczają języki wajnachskie, w których „self” może pojawić się wyłącznie w paradygmacie zaimkowym i nigdy wśród rzeczowników; por. tutaj: zaimek „self” сō (1. osoba, liczba pojedyncza), хьō (2. osoba), шā (3. osoba), вай-ваьш (1. osoba, liczba mnoga), шайна (2. osoba), цара шаьш (3. osoba) oraz rzeczownik „dusza”, „duch” дог, са, „ciało” дегI (Karasaev, Maciev, 1978: 146, 147, 552, 615). Zatem semem „self” może pojawić się w rzeczowniku tylko pod warunkiem, że nie istnieje bezpośrednia zależność znaczenia zaimkowego od formy, która wiąże semantykę z określoną klasą gramatyczną wyrazów. System językowy dopuszcza co najmniej dwa warunki, w których wyrazy oznaczające ciało lub jego części rozwijają sememy „self” i „myself”: 1) w określonym kontekście; 2) jako część związku words (see below). 5.2. Comments regarding the specific relationship between ‘body’ & ‘person’, ‘soul’, and ‘self’. As illustrated above the reviewed semantic złożonego jest poświadczane w wielu językach. Pomijając znaczenia „późne śniadanie”, „łodyga rośliny” jako wtórne (od pierwotnych „ciało”, „korpus”), badacz powinien poświęcić szczególną uwagę innym znaczeniom. Przede wszystkim możemy stwierdzić wtórne znaczenia „self”, „własny”, „osoba”, „dusza” wobec „ciała”, „korpusu” i „pnia”, a odwołanie do danych haseł słownikowych, tekstów, etymologii i rekonstrukcji (zob. wyżej) wskazuje na ich istnienie. Można więc stwierdzić istnienie uniwersalnego przesunięcia semantycznego, ale jaki jest jego mechanizm? ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK 190 Acta Linguistica Lithuanica XC A) Semantic side. Its semantic base (for some cases) probably was the perception of the body as the main part of a human being, therefore ‘body’ or ‘głowa’ → ‘osoba’, ‘ja’; ‘ciało’ → ‘ja’ → ‘osoba’. Rozwój wariantowy dla ‘duszy’: ‘żywe (ciało)’ i dalej – ‘uduchowione’ → ‘dusza’. Jeśli leksemy są reprezentowane przez ‘ja’ i ‘osoba’ w zbiorze znaczeń, to w większości przypadków ‘osoba’ jest wtórna wobec ‘ja’, ponieważ ‘ja’ pojawiło się w ‘ciele’, gdy jest ono używane jako ‘czyjeś ciało’ = ‘(moje) ja’ (por. także ‘ciało’ → ‘własny’, ‘swój’ = ‘własne ciało’), a następnie ‘osoba’, ‘człowiek’ powstały w wyniku „wyobcowania” (abstrakcji) z „zaimkowego” kontekstu. Bezpośrednie przejście ‘ciało’ → ‘osoba’, ‘człowiek’ opiera się na synekdosze, jak w przypadku rosyjskiego тело ‘ciało’ i wtórnie ‘osoba’, ‘człowiek’. B) Czynnik morfologiczny. W niektórych językach przejście ‘ciało’ → ‘ja’ dokonało się w określonych formach gramatycznych rzeczownika oznaczającego ciało, gdzie doprowadziły do tego same warunki (semantyka gramatyczna). Zatem mechanizm semantyczny „self” ← „body” opiera się na morfologicznej modyfikacji słów o znaczeniu „body”. Przykłady tego można zilustrować danymi dotyczącymi: (1) paszajskiego tānek jako zwrotnej formy posesywnej od tān „body”; (2) języka węgierskiego, w którym zaimek wzmacniający zwrotny self został utworzony od rzeczownika mag „body” + odpowiednich osobowych sufiksów posesywnych; (3) beżijskiego gari „body”, które przekształca się w „self” w wyniku dodania sufiksu posesywnego; (4) języków mongolskich, w których бījeра „personally” = „by a body”, czyli rzeczownik z wykładnikiem narzędnika -ра; бījeренā „on yourself” = „on its body” – forma miejscownika z wykładnikiem -ре oraz wykładnikiem reflexus possessivum -нā. A zatem semantyka „self”, „myself” rozwinęła się w formach przypadkowych oznaczających „by a body” (→ „personally” → „myself”, „self”), „on its body” (→ „on yourself”, „self”), a także w rzeczowniku body rozszerzonym o osobowe sufiksy posesywne („body” → „my, his body” → „myself” itd.). C) Czynnik kompozycji tematu. W niektórych przykładach leksem body nabył sememy „siebie”, „sam(a) siebie” w ramach wyrażeń, które później przekształciły się w wyrazy złożone. Oznacza to, że połączenia wyrazowe z body zostały skondensowane w złożenie leksykalne, w którym znaczenie „ciało” zostało zneutralizowane, podobnie jak „(ja) sam(a)”, por. awestyjskie tanu.kərətaadj. „uczyniony samodzielnie”: staroindyjskie tanū-kt- „stworzony przez siebie samego”. Podobną sytuację obserwujemy w języku węgierskim (zob. wyżej), gdzie „ciało” zostało zneutralizowane w derywatach zaimkowych. W tych samych warunkach w body pojawia się semantyka „osoba”: w szczególności w staroindyjskim tan- występuje ona również w składzie wyrazów złożonych tanū-kṛít „kształtujący osobę”, tanū-pna „ochrona osoby”. D) Warunki syntaktyczne. Znaczenia „siebie”, „samego siebie”, „(swojego) własnego” pojawiają się w body w wyniku jego użycia w zdaniu jako zaimka zwrotnego lub jako wyrazu funkcjonalnie zbliżonego do zaimków zwrotnych i dzierżawczych. Pronominalne Straipsniai / Articles 191 Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ użycie słowa body samo w sobie pierwotnie opierało się na takich frazach jak awestyjskie xvaiiāi tanuiiē ‘jego własne ciało’, staroindyjskie sváyā tanv ‘własne ciało’ itd. Inne przykłady są sporadycznie poświadczone w językach średnioirańskich, współczesnych językach irańskich (osetyjskim) oraz w językach etc. Cf. Mohegan-Pequot -ahak ‘body’ changed its grammatical status, being tureckich, mongolskich, tungusko-mandżurskich i czukocko-kamczackich, włączonych w skład konstrukcji polisyntetycznej itd. Następnie body w funkcji zaimkowej zastąpiło podobne konstrukcje. Warunki pojawienia się ‘self’ w body Warunki Języki Morfologiczwyrazowego ne W obrębie Syntaktyczzwiązku ne warunki zmienności Indoeuropejskie + + + Ugrofińskie + Turkic + Mongolian + + Tungusko-mandżurskie + Czukocko-kamczackie + Drawidyjskie Wajnachskie Afroazjatyckie + + Algonkiańskie + Austronesian + E) The “zero semantic correlation” factor. However, there are languages, w których opisane powyżej przesunięcie semantyczne jest niemożliwe. Szczególnie naszą uwagę przyciągają takie leksemy w językach Afryki, jak rwandyjskie umu-biri ‘ciało’, kingijskie emi-hano ‘ciała’ (Toporova 2000: 28, 29), pulaar-fulfuldé (fula) ter-gal ‘ciało’, ter-ɗe ‘części ciała’ (Koval’ 2000: 223), ɓandu ‘ciało’, seereerskie fo ɓaal ol ‘ciało’, wolof уаr W ‘ciało’ ~ seereerskie njer/cer ‘ciało’ (Pozdniakov 1993: różne klasy 40, 101), Pulaar-Fulfuldé fitan-du ‘soul’, pital-i ‘souls’ (Koval’ 2000: 162: with the reference to Edward Sapir). Words to denote ‘body’ and ‘soul’ here belong to semantyczne: „klasa aktywna” (klasa obiektów aktywnych, nazw aktywnych) VS “passive class” (class of passive objects, passive names) etc. The laws of these classes do not allow the meaning of one class to be produced in the frames of other classes. In other words, semantic derivation here is pretty strictly uregulowana i odmienna od innych obserwowanych języków, w których pojawienie się nowego znaczenia jest możliwe dzięki szerszemu spektrum kulturowych (religijnych, poetyckich ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK 192 Acta Linguistica Lithuanica XC i innych) skojarzeń oraz bardziej swobodnemu, elastycznemu charakterowi relacji between meanings. 6. WNIOSKI 1. Analizowany w niniejszym badaniu zasób słownictwa dostarcza wystarczających ilustracji uniwersalności modelu derywacji semantycznej realizowanego w różnych językach o najszerszym zasięgu geograficznym (przykłady z 11 rodzin językowych!). Semantyczne i gramatyczne prawa tych języków stworzyły warunki dla sumy podobnych przesunięć semantycznych, określanych jako wielokrotne przejawy tego modelu. Wielokrotność zakłada obecność skupiska łańcuchów (see above), based on which semantic derivation is modelled. 2. In reality we have reasons for assertion about the direction of the semantic derywacji przesunięć semantycznych ‘ciało’ → ‘jaźń’, ‘osoba’, ‘dusza’, ponieważ ‘ciało’ i ‘corpus’ są pierwotne, co potwierdzają dane etymologiczne. 3. Powtarzalność rozpatrywanego modelu w diachronii jest dowiedziona przez jego reprezentację w semantyce leksykalnej języków w różnych okresach ich historii. Późne derywacje semantyczne w językach, w których nie były wcześniej odnotowane, świadczą o typowości niektórych struktur semantycznych myślenia językowego. 4. Mamy do czynienia z jednym z uniwersalnych przesunięć semantycznych, jednak w ramach tego wzorca semantycznego jego „aspekt techniczny” (warunki i mechanizm) powstawania znaczeń „duszy”, „osoby”, „człowieka” i „siebie” może być różny. W szczególności przyczyny powstawania tych sememów są uwarunkowane specyfiką obrazu świata, tłem kulturowym, osobliwościami morfologicznej wariantywności słów, ich funkcją w zdaniu oraz konstrukcjami, które powstały na podstawie odpowiednich połączeń wyrazowych. REFERENCES Abaev Vasilij I. 1958: Абаев, Василий И. Историко-этимологический словарь осетинского языка [Istoriko-ètimologičeskij slovar’ osetinskogo jazyka] 1, Москва, Ленинград: Издательство АН СССР [Moskva, Leningrad: Izdatel’stvo AN SSSR]. Abaev Vasilij I. 1973: Абаев, Василий И. Историко-этимологический словарь осетинского языка [Istoriko-ètimologičeskij slovar’ osetinskogo jazyka] 2, Москва, Ленинград: Наука [Moskva, Leningrad: Nauka]. Straipsniai / Articles 193 Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ Abaev Vasilij I. 1979: Абаев, Василий И. Историко-этимологический словарь осетинского языка [Istoriko-ètimologičeskij slovar’ osetinskogo jazyka] 3, Москва, Ленинград: Наука [Moskva, Leningrad: Nauka]. Alieva Natal’ja F., Buj Kchan’ Tche 1999: Алиева, Наталья Ф., Буй, Кхань Тхе. Язык чам. Устные говоры восточного диалекта [Jazyk čam. Ustnye govory vostočnogo dialekta], Санкт-Петербург: Петербургское востоковедение [SanktPeterburg: Peterburgskoe vostokovedenie]. AT – The State of the Material: algonquian texts, available online, 2011. Available at: https://web.archive.org/web/20120606165553/http://people.umass.edu/aef6000/ Texts/AlAlgonqui/Massachusett/Alia/Trmbll.pdf [retrieved 02.05.2024]. Avdoev Teimuraz V. 2017: Авдоев, Теймураз В. Езидско-русский словарь [Ezidsko-russkij slovar’] (Ferhengoke Êzdîkî-Ȓûsî), ч. 1: Лексический словарь [č. 1: Leksičeskij slovar’], Калининград: Апокриф [Kaliningrad: Apokrif]. Bailey Harold W. 1943: Zoroastrian Problems in the Ninth-Century Books, Oxford: Clarendon Press. Bartholomae Christian 1904: Altiranisches Wörterbuch, Strassburg: Verlag von Karl J. Trübner. Beekes Robert S. P. 2010: Etymological Dictionary of Greek, with the assist. of L. van Beek, Leiden, Boston: Brill. Belova Anna G. 2012: Белова, Анна Г. Этимологический словарь древнеарабской лексики (на материале избранных текстов доисламской поэзии) [Ètimologičeskij slovar’ drevnearabskoj leksiki (na materiale izbrannych tekstov doislamskoj poèzii)], вып. 1 [vyp. 1], Москва: Институт востоковедения РАН [Moskva: Institut vostokovedenija RAN]. Benzing Johannes 1983: Chwaresmischer Wortindex, mit einer Einleitung von H. Humbach, hrsg. von Z. Taraf, Wiesbaden: Otto Harrassowitz. Blažek Václav 2020: An Excerpt from the Comparative and Etymological Dictionary of Beja: Anatomical Lexicon. – Folia Orientalia 57, 25–125. Blust Robert, Trussel Stephen 2013: The Austronesian Comparative Dictionary, web edition. Available at: https://www.trussel2.com/ACD/ [retrieved 03.05.2024]. Bogoras Waldemar 1917: Publications of the American Ethnological Society 5: Koryak Texts, ed. by F. Boas, Leyden: Brill. BPG – Wedekind Klaus, Wedekind Charlotte, Abuzeinab Musa. Beja Pedagogical Grammar, Aswan 2004 – Asmara 2005. ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK 194 Acta Linguistica Lithuanica XC Buck Carl D. 1949: A Dictionary of Selected Synonyms in the Principal Indo-European Languages: A Contribution to the History of Ideas, Chicago: University of Chicago Press. Budagov Ruben A. 1963: Будагов, Рубен А. Сравнительно-семасиологические исследования (романские языки) [Sravnitel’no-semasiologičeskie issledovanija (romanskie jazyki)], Москва: МГУ [Moskva: MGU]. Burrow Thomas, Emeneau Murray B. 1984: A Dravidian Etymological Dictionary, 2nd edition, Oxford: Clarendon Press. Cabolov Ruslan L. 2010: Цаболов, Руслан Л. Этимологический словарь курдско го языка [Ètimologičeskij slovar’ kurdskogo jazyka] 2 (N–Z), ред. Д. Н. Ушаков [red. D. N. Ušakov], Москва: Восточная литература [Moskva: Vostočnaja literatura]. ChD – Cheyenne Dictionary, available online. Available at: https://www. cheyennelanguage.org/dictionary/index.html [retrieved 28.05.2024]. Cincius Vera I., ed., 1975: Цинциус, Вера И., ред. Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков: материалы к этимологическому словарю [Sravnitel’nyj slovar’ tunguso-man’čžurskich jazykov: materialy k ètimologičeskomu slovar’ju] 1 (А–), cоставители В. А. Горцевская, В. Д. Колесникова, О. А. Константинова, К. А. Новикова, Т. И. Петрова, В. И. Цинциус, Т. Г. Бугаева [sostaviteli V. A. Gorcevskaja, V. D. Kolesnikova, O. A. Konstantinova, K. A. Novikova, T. I. Petrova, V. I. Cincius], Ленинград: Наука [Leningrad: Nauka]. Clauson Gerard 1972: An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford: Clarendon Press. Cohen David 1970: Dictionnaire des racines sémitiques ou attestées dans les langues sémitiques, comprenant un ficher comparative de J. Cantineau, Paris, La Haye: Mouton & Co. Cowell Andrew, Moss Alonzo Sr. et al. 2012: Dictionary of the Arapaho Language, 4th edition, Wyoming: University Press of Colorado. Dal’ Vladimir I. 1989: Даль, Владимир И. Пословицы русского народа [Poslovicy russkogo naroda] 1, Москва: Художественная литература [Moskva: Chudožestvennaja literatura]. Dešeriev Junus D. 1963: Дешериев, Юнус Д. Сравнительно-историческая грамматика нахских языков и проблемы происхождения и исторического развития горских кавказских народов [Sravnitel’no-istoričeskaja grammatika nachskich jazykov i problemy proischoždenija i istoričeskogo razvitija gorskich kavkazskich narodov], Грозный: Чечено-ингушское книжное издательство [Groznyj: Čečeno-ingušskoe knižnoe izdatel’stvo]. Straipsniai / Articles 201 Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ Tenišev Èdgem R. et al. 2006: Тенишев, Эдгем Р. и др. Сравнительноисторическая грамматика тюркских языков. Пратюркский язык-основа. Картина мира пратюркского этноса по данным языка [Sravnitel’no-istoričeskaja grammatika tiurkskich jazykov. Pratiurkskij jazyk-osnova. Kartina mira pratiurkskogo ètnosa po dannym jazyka], Москва: Наука [Moskva: Nauka]. Tolstaja Svetlana M. 1997: Толстая, Светлана М. Из полесской обрядовой лексики: нашлось дитя [Iz polesskoj obriadovoj leksiki: našlos’ ditia]. – Український діалектологічний збірник [Ukrajinskyj dialektolohičnyj zbirnyk] 3, Київ: Довіра [Kyjiv: Dovira], 287–292. Toporova Irina N. 2000: Топорова, Ирина Н. Морфемика и морфонология имени существительного в языках банту [Morfemika i morfonologija imeni suščestvitel’nogo v jazykach bantu]. – Основы африканского языкознания: морфемика, морфонология [Osnovy afrikanskogo jazykoznanija: morfemika, morfonologija], ред. В. А. Виноградов [red. V. A. Vinogradov], Москва: Восточная литература [Moskva: Vostočnaja literatura], 9–45. Traugott Elizabeth C. 1999: The Role of Pragmatics in a Theory of Semantic Change. – Pragmatics in 1998. Selected Papers from the 6th International Pragmatics Conference 2, ed. J. Verschueren, Antwerp: International Pragmatics Association, 93–102. Traugott Elizabeth C., Dasher Richard B. 2002: Regularity In Semantic Change, Ser. Cambridge Studies in Linguistics, 97, Cambridge: Cambridge University Press. Trubačiov Oleg N. 1964: Трубачёв, Олег Н. «Молчать» и «таять». О необходимости семасиологического словаря нового типа [“Molčat’” i “tajat’”. O neobchodimosti semasiologičeskogo slovaria novogo tipa]. – Проблемы индоевропейского языкознания. Этюды по сравнительно-исторической грамматике индоевропейских языков [Problemy indoevropejskogo jazykoznanija. Ètiudy po sravnitel’no-istoričeskoj grammatike indoevropejskich jazykov], oтв. ред. В. Н. Топоров [otv. red. V. N. Toporov], Москва: АН СССР [Moskva: AN SSSR], 100–105. de Vaan Michiel 2008: Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages, Leiden, Boston: Brill. Vladimircov Boris J. 1989: Владимирцов, Борис Я. Сравнительная граммати ка монгольского письменного языка и халхаского наречия. Введение и фонетика [Sravnitel’naja grammatika mongol’skogo pis’mennogo jazyka i chalchaskogo narečija. Vvedenie i fonetika], 2-e изд. [2-e izd.], Москва: Главная редакция восточной литературы изд. «Наука» [Moskva: Glavnaja redakcija vostočnoj literatury izd. “Nauka”]. ALEXANDER I. ILIADI, ILONA M. DERIK 202 Acta Linguistica Lithuanica XC Vydrin Valentin F. 1997: Выдрин, Валентин Ф. Следы именной классификации в языках манде [Sledy imennoj klassifikacii v jazykach mande]. – Основы африканского языкознания. Именные категории [Osnovy afrikanskogo jazykoznania. Imennye kategorii], ред. В. А. Виноградов [red. V. A. Vinogradov], Москва: Аспект Пресс [Moskva: Aspekt Press]. Zalizniak Anna A. 2009: Зализняк, Анна А. О понятии семантического перехода [O poniatii semantičeskogo perechoda]. – Компьютерная лингвистика и интеллектуальные технологии: по материалам ежегодной Международной конференции «Диалог 2009» [Kompiuternaja lingvistika i intellektual’nye technologii: po materialam ežegodnoj Meždunarodnoj konferencii “Dialog 2009”] 8(15), 107–111. Zalizniak Anna A. 2013: Зализняк, Анна А. Русская семантика в типологической перспективе [Russkaja semantika v tipologičeskoj perspektive], сep. [ser.] Studia philologica, Москва: Языки славянской культуры [Moskva: Jazyki slavianskoj kul’tury]. Zalizniak Anna A. 2018: The Catalogue of Semantic Shifts: 20 Years Later. – Russian Journal of Linguistics 22(4), 770–787. Zalizniak Anna A. et al.: The Catalogue of Semantic Shifts. Available at: https:// datsemshift.ru/shifts [retrieved 04.05.2024]. Žukova Alevtina N. 1990: Жукова, Алевтина Н. Словарь корякско-русский и русско-корякский – около 4000 слов [Slovar’ koriaksko-russkij i russko-koriakskij – okolo 4000 slov]: пособие для учащихся начальной школы [posobie dlia učaščichsia načal’noj školy], 2-е изд. дораб. [2-e izd. dorab.], Ленинград: Просвещение, Ленингр. отд-ние [Leningrad: Prosveščenie, Leningr. otd-nie]. Semantinės dinamikos universalumas: nuo ‘kūno’ iki ‘asmens’, ‘savasties’, ‘sielos’ STRESZCZENIE Obserwacja słów somatycznych oznaczających ‘ciało’ lub ‘część ciała’ w językach jedenastu genetycznie różnych rodzin ujawnia interesującą korelację sememów takich słów. Przede wszystkim konteksty, w których przedstawiane są somatyzmy, bez wątpienia pokazują między innymi, że są one używane w znaczeniach ‘osoba, człowiek’, ‘ja, własne vargu ar yra atsitiktinis, o semantinė-tipologinė analizė, atlikta atsižvelgiant į etimologijos ir lingvistinio modeliavimo duomenis, suteikia rimtų priežasčių manyti, kad tokie gausūs Artykuły / Articles 203 Universality in Semantic Dynamics: from ‘body’ to ‘person’, ‘self’, ‘soul’ atvejai atskleidžia universalios semantinės kalbinio mąstymo struktūros apraiškas. Šią „ja”’ oraz ‘dusza, duch’. Taka prawidłowość relacji semem pozwala określić strukturę jako typ konstrukcji semantycznej, przekazywany przez łańcuchy przesunięć semantycznych: ‘aš pats’], [‘kūnas’ → ‘savastis’ → ‘asmenybė’ → ‘žmogus’]. Kartu jie sudaro daugiamatį [‘ciało’ → ‘dusza’], [‘ciało’ → ‘osobowość’, ‘człowiek’], [‘ciało’ → ‘własne „ja”’] → model tworzenia semantyki z jednym wektorem. Można przypuszczać, że model nie ogranicza się do vaizdavimo skirtinguose sinchroniniuose pjūviuose. określonego okresu historii języka, lecz jest odtwarzany diachronicznie ze względu na jego Niuanse realizacji tego typu konstrukcji semantycznej całkowicie zależą od całokształtu warunków (czynników) – semantycznego, morfologicznego, związanego z komponowaniem rdzenia oraz składniowego. Analizowany typ derywacji semantycznej jest charakterystyczny nie tylko dla języków afrykańskich ze względu na specyficzną organizację ich systemu relacji semantycznych według zasady słów należących do różnych klas ‘aktywnej’ i ‘pasywnej’, dlatego semema ‘dusza’, właściwa klasie ‘aktywnej’, nie może być ucieleśniona w leksemie z klasy ‘pasywnej’. Nadesłano 5 maja 2024 r. ALEXANDER I. ILIADI ILONA M. DERIK Instytucja państwowa „Południowoukraiński Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny imienia K. D. Uszynskiego” 65020, Ukraina, Odessa ul. Staroportofrankiwska 34 alex[email protected]om [email protected]om