Kontekstinė substantyvizacija aukštųjų mokyklų ir profesinio mokymo įstaigų interneto svetainėse

264 Acta Linguistica Lithuanica XCI LINA RUTKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: orcid.org/0000-0001-6661-3115 Mokslinių tyrimų kryptis: terminologija. DOI: doi.org/10.35321/all91-11 KONTEKSTOWA SUBSTANTYWIZACJA SZKÓŁ WYŻSZYCH I INSTYTUCJI KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO NA STRONACH INTERNETOWYCH Contextual Substantivisation on the Websites of Higher Education and Vocational Training Instytucje ADNOTACJA W artykule, na podstawie materiału empirycznego zebranego ze stron internetowych 25 litewskich instytucji oświatowych – szkół wyższych (uniwersytetów, kolegiów) i szkół zawodowych – analizowane są zagadnienia kontekstowej substantywizacji. Po omówieniu właściwości innych części mowy używanych rzeczownikowo przedstawiono ogólne tendencje kontekstowej substantywizacji w wybranych źródłach oraz przeanalizowano zebrane przykłady. Ustala się tematyczne grupy słów i połączeń wyrazowych pełniących funkcję rzeczownika na stronach internetowych oraz omawia ich formę. Ponieważ na przeglądanych stronach internetowych rzeczownikowo używane są wyłącznie przymiotniki i imiesłowy, w artykule kontekstowa substantywizacja analizowana jest wyłącznie na podstawie tych części mowy i formy czasownika. Na końcu artykułu omówiono przyczyny kontekstowej substantywizacji na stronach internetowych szkół wyższych i zawodowych. SŁOWA KLUCZOWE: przymiotnik, rzeczownik, użycie rzeczownikowe, elipsa, ekonomia językowa, kontekstowa substantywizacja, połączenie wyrazowe. Artykuły / Articles 265 Kontekstinė substantyvizacija aukštųjų mokyklų ir profesinio mokymo įstaigų interneto svetainėse ADNOTACJA The article addresses the questions of contextual substantivisation based on empirical materiał zebrany ze stron internetowych 25 litewskich instytucji edukacyjnych – instytucji szkolnictwa wyższego (uniwersytetów, kolegiów) oraz szkół zawodowych. Po omówieniu pojęć substantywizacji kontekstowej oraz słów używanych w pozycji substantywnej dokonano przeglądu ogólnych tendencji substantywizacji kontekstowej w wybranych źródłach i przeanalizowano zebrane przykłady. Zidentyfikowano grupy tematyczne słów używanych w pozycji substantywnej oraz omówiono ich wyrażanie. Ponieważ na analizowanych stronach internetowych substantywizowane są wyłącznie przymiotniki i imiesłowy, artykuł based solely on this part of speech and verb form. At the end of the article, the reasons for contextual substantivisation in the analyzed websites are discussed. KEYWORDS: adjective, noun, usage in a substantive position, ellipsis, language koncentruje się na ekonomii substantywizacji kontekstowej, substantywizacji kontekstowej, kolokacji słów. UWAGI WSTĘPNE Substantywizacja, czyli rzeczownikowienie1, jest zjawiskiem dwojakim: może być związana z derywacją słowotwórczą – gdy zsubstantywizowane słowo zostaje utworzone według typów słowotwórczych, przy zastosowaniu operacji morfologicznych lub morfonologicznych; może również być stopniowym, długotrwałym procesem – gdy początkowo istnieje połączenie wyrazowe o charakterze atrybutywnym, które z pewnych przyczyn ulega zmianie, a znaczenie nierzeczownikowego ir galiausiai įvyksta visiškas daiktavardį apibrėžiančio žodžio sudaiktavardėjimas. Stefanas Höfleris pirmąjį atvejį vadina tiesiogine substantyvizacija, antrąsłowa (atrybutu) konkretyzuje się; jest to substantywizacja wskutek elipsy (Höfler 2020: 181–186). Jeden z problemów badania substantywizacji wiąże się z diachronicznym podejściem do tego zjawiska: często substantywizacja jest analizowana właśnie jako proces diachroniczny, widoczny jest jedynie koniec substantywizacji, a w słownikach odnotowuje się go poprzez podawanie zsubstantywizowanego słowa jako rzeczownika. Na przykład takie słowa jak kuliamoji, miegamasis są w słownikach odnotowane jako rzeczowniki, tzn. widzimy koniec substantywizacji. A zatem proces substantywizacji nie zawsze jest jasny; nierzadko nie można stwierdzić, czy zsubstantywizowane słowo powstało w wyniku zachodzącego procesu stopniowego, czy też zostało utworzone według analogicznych przykładów. 1 W pracach litewskich językoznawców używane są zarówno termin substantywizacji, jak i termin rzeczownikowienia. W niniejszym artykule wybrano termin substantywizacji, jednak przy omawianiu stanowisk poszczególnych autorów używany jest również termin rzeczownikowienia, aby zachować poprawność dosłownego cytowania i parafrazowania. Także termin substantywizacji jest potrzebny, gdy mowa o procesualności analizowanego zjawiska. LINA RUTKIENĖ 266 Acta Linguistica Lithuanica XCI W niniejszym badaniu podjęto próbę spojrzenia na substantywizację w aspekcie synchronicznym: postawiono sobie za cel zbadanie przypadków użycia w celu oceny obecnie zachodzącego procesu substantywizacji. Aby osiągnąć ten cel, w pierwszej kolejności omawia się tendencje związane z tema susijusi teorija – pasigilinama į kontekstinę substantyvizaciją kaip vieną iš substantyvizacijos atmainų. Siekiant įvertinti bendruosius kontekstinės subanalizowaną substantywizacją w wybranych źródłach, ustala się tematyczne grupy słów innych części mowy używanych rzeczownikowo oraz analizuje się ich wykładniki. Jednym z zadań jest także omówienie przyczyn substantywizacji kontekstowej. Daiktavardžio praleidimas, daiktavardiška kitų kalbos dalių vartosena ypač jest zauważalna w internecie – i nie tylko na forach dyskusyjnych czy w innych przestrzeniach użycia języka potocznego, lecz także na stronach internetowych instytucji państwowych, w mediach i reklamach (np. „Pożar w budynku wielorodzinnym”, „Gdzie są Nowi?”, zob. także rys. 1). Popularne strony internetowe instytucji oraz portale publicystyczne są zatem przestrzenią sprzyjającą badaniu. RYS. 1. Przykłady rzeczownikowego użycia przymiotników (olimpinės, aukštoji) (delfi.lt, 2024-08-16; kurstoti.lt, 2024-06-05) Jako źródło materiału empirycznego do niniejszego artykułu wybrano strony internetowe litewskich placówek oświatowych – szkół wyższych (uniwersytetów, kolegiów2) i szkół zawodowych –. Są one aktualne i odwiedzane, ponieważ stanowią ważny środek informowania o rozpoczęciu ścieżki zawodowej, łączący uczniów, ich rodziców i pedagogów. Na tych stronach internetowych nadal używa się dużej ilości tekstu, od nich oczekujemy odpowiedzialnie 2 Szkoły wyższe są dwojakiego rodzaju: uniwersytety i kolegia. „Kolegium jest szkołą wyższą, w której dominują studia nieuniwersyteckie, rozwijane są stosowane badania naukowe i (lub) stosowana działalność naukowa albo sztuka profesjonalna. W nazwie kolegium nie mogą występować słowa „uniwersytet” i „akademia” (Ustawa Republiki Litewskiej o szkolnictwie wyższym 2020). Artykuły / Articles 267 Kontekstinė substantyvizacija aukštųjų mokyklų ir profesinio mokymo įstaigų interneto svetainėse przygotowanej treści i poprawnego języka. Język omawianych stron internetowych charakteryzuje się silnym ukierunkowaniem na adresata – młodego człowieka mającego różnorodne potrzeby, które szkoła stara się zaspokoić. Badanie przeprowadzono w okresie od lutego do maja 2024 roku. Ponieważ informacje się zmieniają, dane w tej chwili mogą być inne. Łącznie przejrzano strony internetowe 25 szkół wyższych i placówek kształcenia zawodowego. Przy wyborze stron internetowych do badania dążono do tego, aby szkoły wyższe i zawodowe miały różny profil i pochodziły z różnych regionów Litwy. Główną metodą zastosowaną w artykule jest metoda analityczno-opisowa. Za pomocą tej metody systematyzuje się i analizuje zebrane dane empiryczne oraz uogólnia wyniki. Tą metodą, po przeanalizowaniu konkretnych przypadków słów używanych rzeczownikowo, podejmuje się próbę ukazania ogólnego kontekstu cijos aukštųjų ir profesinių mokyklų interneto svetainėse vaizdą. Su analitiniu aprašomuoju metodu derinama morfologinė analizė. Kategorinės kalbos dalių substantywizacji, a znaczenie ich form jest istotne dla ustalenia konkretnych znaczeń leksykalnych w celu podziału słów używanych rzeczownikowo na grupy tematyczne. 1. KONTEKSTINĖ SUBSTANTYVIZACIJA JAKO JEDNA Z SUBSTANTYWIZACJI SUBSTANTYWIZACJA Substantywizacja, jeden z typów transpozycji, jest przekształceniem słów innych części mowy w rzeczowniki. Jest to stare, zmieniające się zjawisko semantyczne i gramatyczne, jedna z form synkretyzmu językowego. W języku litewskim, według Kazimierasa Gaivenisa i Stasysa Keinyса, substantywizacja jest szczególnie charakterystyczna dla przymiotników i liczebników, a także imiesłowów (Gaivenis, Keinys 1990: 41). Powiązania rezultatu substantywizacji3 – uległego substantywizacji słowa – z wspomnianym synkretyzmem omówiła czeska językoznawczyni Gabriela Lenartová (2017). Termin synkretyzmu, który w drodze transter­minologizacji przeszedł z dziedzin filozofii i sztuki do językoznawstwa, został wprowadzony przez Louisa Hjelmsleva i w językoznawstwie rozumiany jest jako neutralizacja opozycji, zlanie się funkcji i znaczeń. Tak więc, według G. Lenartovej, cechy synkretyzmu są następujące: 1. Uległe substantywizacji słowo traci funkcję atrybutywną i zaczyna oznaczać przedmiot posiadający pewną cechę – jeden 3 W pracach językoznawczych rezultat substantywizacji jest nazywany niejednolicie. W literaturze zagranicznej można znaleźć termin substantywatu (taki jednowyrazowy termin jest precyzyjny i wygodny w użyciu). W artykułach autorów litewskich, oprócz najczęściej używanego połączenia wyrazowego sudaiktavardėjęs žodis (lub ze wskazaniem konkretnej części mowy), spotyka się także połączenie wyrazowe substantyvuotas žodis (būdvardis, dalyvis) (zob. Malakauskas 1987, a także Palionis 1961). LINA RUTKIENĖ 268 Acta Linguistica Lithuanica XCI wyraz obejmuje znaczenia dwóch części mowy; 2. Nabywa cech morfologicznych rzeczownika; niektóre zasubstantywizowane wyrazy są związane tylko z jednym rodzajem, jednak niektóre zachowują te same cechy rodzaju co przymiotniki lub imiesłowy (Lenartová 2017). W językoznawstwie litewskim substantywizacja jest analizowana zarówno w ramach zagadnień słowotwórstwa, jak i morfologii. Aldona Paulauskienė uznaje substantywizację (językoznawczyni używa terminu daiktavardėjimo) za zjawisko funkcjonalnego słowotwórstwa (Paulauskienė 1994: 43–46). Analizując substantywizację jako zjawisko morfologiczne, wyróżnia się mė paprastai gvildenama tiriant konkrečių kalbos dalių substantyvizaciją, o ne pewne stopnie substantywizacji, prawda, ta podsubstancjalizacja w ogóle. W Gramatyce języka litewskiego (LKG 1965) wyróżnia się dwa główne stopnie substantywizacji przymiotników: samodzielne przymiotniki zsubstantywizowane (używane jako samodzielne rzeczowniki) oraz niesamodzielne przymiotniki zsubstantywizowane („w zależności od kontekstu mogą pełnić funkcję i mieć znaczenie rzeczownika, a także występować jako przydawki, jak przymiotniki” (LKG 1965: 532). Wspomina się także o zwykłych przymiotnikach, które w kontekście mogą pełnić funkcję rzeczownika, lecz nie są uznawane za zsubstantywizowane. galvoje, plg. Laisvę pasiekia tik s t i p r ū s [žmonės]“ (LKG 1965: 532). Tačiau Pranas Skardžius net ir kontekstiškai daiktavardiškai vartojamus, „daiktavardžių Przymiotniki „którym w kontekście bardzo brakuje określanego wyrazu, a które pełnią jego funkcję” nazywa zsubstantywizowanymi (Skardžius 1996 [1943]: 558). Pranas Kniūkšta w monografii Priesagos -inis būdvardžiai wyróżnia cztery stopnie substantywizacji przymiotników (Kniūkšta 1976). Stasys Keinys używa nie terminu stopnie substantywizacji, lecz terminu etapy substantywizacji i wyróżnia dwa etapy substantywizacji: apdaiktavardėti oznacza mieć cechy rzeczownika, lecz jeszcze nie stać się rzeczownikiem, natomiast sudaiktavardėti oznacza ostatecznie przejść do klasy rzeczowników. Substantywizacja – to proces już zakończony. Ponadto St. Keinys dodaje, że terminy litewskie są wygodniejsze od międzynarodowych, ponieważ mogą wyrażać różne etapy tego samego procesu (Keinys 2005 [1973]: 380). Jednak do badania substantywizacji kontekstowej, jak się wydaje, poręczniejszy jest termin substantywizacja o szerokim znaczeniu, ponieważ litewski termin daiktavardėjimas wiąże się w większym stopniu z procesualnością i ciągłością w czasie. Jeśli chodzi o kontekstową substantywizację – przy badaniu synchronicznym – spośród słów pochodzenia litewskiego, jak się wydaje, celowiej byłoby wybrać słowo daiktavardiškumas, a nie daiktavardėjimas, ponieważ w większości przypadków słowa znajdujące się w kontekście na pozycji rzeczownika nie ulegają substantywizacji, lecz są jedynie używane rzeczownikowo. Ogólnie rzeczownikowe pominięcie kontekstowe może budzić wątpliwości, czy zjawisko to w ogóle można zaliczyć do substantywizacji. Ramunė Vaskelaitė, która badała ocenę imiesłowów zaimkowych z wyrazami zależnymi w tekstach o charakterze normatywnym i normy Straipsniai / Articles 269 Kontekstinė substantyvizacija aukštųjų mokyklų ir profesinio mokymo įstaigų interneto svetainėse sklaidos darbuose, daro išvadą, kad „daiktavardinės vartosenos ir daiktavardėjimo santykis“ nėra aiškus (Vaskelaitė 2019: 25). Tačiau, remiantis P. Kniūkštos teoria stopni substantywizacji oraz innymi przedstawionymi dalej spostrzeżeniami, niemniej jednak w niniejszym artykule rzeczownikowe użycie słów należących do innych części mowy będzie uznawane za jedną z odmian substantywizacji. P. Kniūkšta „[T]akie derywaty z przyrostkiem -inis, które są używane rzeczownikowo, a poza tym występują zwykle jako przymiotniki” nazywa okazjonalnie zsubstantywizowanymi przymiotnikami i zalicza do grupy przymiotników z brėžia, kad „atskiro žodžio funkcija ir reikšmė labai daug priklauso nuo kontekstinės aplinkos, nuo pačios sakinio visybės“ (Skardžius 1996 [1943]: 559). przyrostkiem -inis ulegających substantywizacji czwartego stopnia4 5. P. Skardžius Użyte na pozycji rzeczownika słowa należące do innych części mowy można byłoby uznać za przypadki kontekstowej substantywizacji, gdyż, podobnie jak stale zsubstantywizowane słowa, w zdaniu zyskują znaczenie rzeczownika i pełnią składniowe funkcje rzeczownika. Jednak kategorialne cechy rzeczownika zachowują one tylko w tym kontekście. Słowa należące do innych części mowy są używane rzeczownikowo w określonym kontekście z powodu elipsy, tj. pominięcia rzeczownika, a ich znaczenie rzeczownikowe jest rozumiane z kontekstu. Dla kontekstowej substantywizacji szczególnie ważna jest składnia – w tym przypadku składnia stwarza warunki dla procesu morfologicznego. Pojęcie elipsy jest w ogólności związane ze składnią. Po pominięciu rzeczownika zależny człon grupy atrybutywnej przejmuje funkcje członu głównego, wyrażanego rzeczownikiem. Pominięcie rzeczownika, zdaniem wspomnianej G. Lenartovej, może być stosowane wtedy, gdy przedmiot oznaczany rzeczownikiem jest dobrze znany. „O rzeczowniku się myśli, ale nie jest on wymawiany” (Lenartova 2017). 4 Laipsnio skaičius nurodytas pagal P. Kniūkštos pateikiamą eiliškumą. 5 A. Paulauskienė tokius atvejus aptaria kalbėdama apie daiktavardišką būdvardžio vartoseną (Paulauskienė 1994: 39). LINA RUTKIENĖ 270 Acta Linguistica Lithuanica XCI 2. EMPIRYCZNEJ KONTEKSTOWEJ SUBSTANTYWIZACJI NA STRONACH INTERNETOWYCH LITEWSKICH SZKÓŁ WYŻSZYCH I PLACÓWEK KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO WYNIKI BADAŃ 2.1. Informacje ogólne o badaniu 2024 metų vasario–gegužės mėnesiais apsilankytose Lietuvos aukštųjų mokyklų ir profesinio mokymo įstaigų interneto svetainėse iš viso buvo rasti 149 kontekstinės substantyvizacijos atvejai, iš šio skaičiaus – 76 nesikartojanrzeczownikowo użyte wyrazy należące do innych części mowy. Substantywizacja kontekstowa jest najmniej rozpowszechniona w języku stron internetowych szkół wyższych, a najbardziej – szkół zawodowych. W języku litewskim różne części mowy mają skłonność do przechodzenia w rzeczowniki. Jak pisze A. Paulauskienė, rzeczownikami mogą stać się „formy określone przymiotników i imiesłowów, derywaty z przyrostkami -inis, -ė (málkinė), -ienė (bulviẽnė), -ėtis (varšktis), wyrazy złożone i prefiksalne visų jų reikšmė ir gramatinė struktūra tinkama atlikti daiktavardžio funkcijas“ (Paulauskienė 1983: 43). Tyrimas parodė, kad aukštųjų ir profesinių mokyklų (juodadabis, beprõtis, begavis), ponieważ na stronach internetowych rzeczownikowo używane są tylko przymiotniki i imiesłowy, dlatego w dalszej części artykułu substantywizacja kontekstowa jest analizowana na ich podstawie. Należy zwrócić uwagę, że nie zawsze można rozróżnić, czy substantywizacja ma charakter kontekstowy. Na przykład nepilnametis może być zarówno przymiotnikiem, jak i rzeczownikiem, a zatem przy zbieżności formy nie jest całkowicie jasne, czy na przykład w takim zdaniu: „Nepilnamečiai (iki 16 metų) prašymą stoti į 9 klasę teikia kartu su tėvu / motina arba globėju” wyraz nepilnametis można uznać za użyty rzeczownikowo. Niejasność potęguje również fakt, że do tworzenia złożeń przymiotnikowych i rzeczownikowych często stosuje się te same typy słowotwórcze. Opierając się na ogólnej tendencji do pomijania rzeczownika asmuo na stronach internetowych omawianych instytucji, można by również mówić o kontekstowej substantywizacji. Mimo to takie niejasne przypadki zostały odrzucone. Rozpoczynając badanie, oczekiwano, że najwięcej przypadków kontekstowej rzeczownikowości będzie w tekstach artykułów, jednak badanie wykazało, że przypadki te przeważały na ja interneto svetainių antraštėse ir paantraštėse. Reikėtų pasakyti, kad internestronach internetowych zauważalna jest nie tylko kontekstowa substantywizacja – używa się również już całkowicie zsubstantywizowanych przymiotników zaimkowych i imiesłowów, np. aklasis, neįgalusis, suaugusysis; w tym przypadku substantywizacja już się dokonała, są to Artykuły / Articles 271 Kontekstinė substantyvizacija aukštųjų mokyklų ir profesinio mokymo įstaigų interneto svetainėse terminy odnotowane w zasobach terminograficznych (np. w Banku Terminów Republiki Litewskiej). Innymi słowy, są to ustalone rzeczowniki powstałe w wyniku substantywizacji. Niektóre z nich wchodzą również w skład nazw instytucji, np. : Litewski ośrodek kształcenia centras, Lietuvos aklųjų ir silpnaregių ugdymo centras, Neįgaliųjų reikalų departaosób głuchych i niedosłyszących. Należy zwrócić uwagę, że w wydanym w 2007 roku Encyklopedycznym słowniku edukologii (Jovaiša 2007) znaleziono jedno zsubstantywizowane słowo (imiesłów) pełniące funkcję terminu z zakresu edukologii – tiriamasis. W tym słowniku, choć podaje się terminy związane ze stanem zdrowia osób, np. głuchoniemota, nazwy osób według stanu zdrowia jako terminy nie są podawane. Należy zauważyć, że utrwalone rzeczownikowe wyrazy mogą podlegać kontekstowej desubstantywizacji: np. na stronie internetowej Wileńskiego Kolegium Designu (VDK), po kliknięciu nagłówka Dla osób z niepełnosprawnościami, znajdujemy podtytuł Wsparcie studentów z niepełnosprawnościami. Ogólnie rzecz biorąc, kontekstowa substantywizacja jest charakterystyczną cechą języka stron internetowych większości badanych szkół i odpowiada ogólnej tendencji językowej – tzn. temu, że w języku niespecjalistycznym do kategorii rzeczownika najczęściej przechodzą wyrazy oznaczające osoby i inne istoty żywe. Ponadto, jak stwierdza się w Gramatyce współczesnego języka litewskiego przy omawianiu przymiotników zaimkowych, w funkcji rzeczownikowej szczególnie „mają tendencję do używania form liczby mnogiej rodzaju męskiego, oznaczających określoną grupę ludzi” (DLKG 2005: 176). Jak pokazuje materiał empiryczny, stwierdzenie to odnosi się nie tylko do używanych rzeczownikowo zaimkowych form zebranych ze stron internetowych, lecz także do zwykłych przymiotników i imiesłowów. Zsubstantywizowane wyrazy tej grupy tematycznej zazwyczaj zachowują obie – rodzaju moteriškosios – giminės formas, tačiau šiam tyrimui surinkti visi interneto svetainėse daiktavardiškai vartoti žodžiai yra tik vyriškosios giminės6. Atkreiptinas męskiego i uwaga, że różne formy tego samego wyrazu oznaczają całkowicie różne pojęcia: końcowe (← egzaminy końcowe) – kończący (← osoby kończące), wstępne (← egzaminy wstępne) – wstępujący (← osoby wstępujące). Niektóre wyrazy używane rzeczownikowo stały się językowymi szablonami stron internetowych badanych placówek oświatowych. Na przykład celownik imiesłowu stojącego w pozycji rzeczownika stojantiems (-iesiems) jest zauważalny niemal na wszystkich stronach internetowych. Tylko na niektórych uniwersytetach, jak się wydaje, z powodów normatywnych ten szablon zastępuje się innym sformułowaniem: np. priėmimas. Bez wątpienia kryterium ilościowe skłania do postawienia pytania, czy ten przykład można zaliczyć do kontekstowej substantywizacji. Zgodnie z tendencjami użycia można byłoby mówić o wąskim kontekście – tj. stronie internetowej jednej instytucji, oraz o szerokim kontekście – tj. o większości stron internetowych z tej dziedziny, na których obok form rodzaju 6 Tikslumo dėlei reikėtų pasakyti, kad, rengiant straipsnį publikuoti, buvo tikrinami kai kurie duomenys. Rasta, kad Vilniaus universiteto interneto svetainėje šiuo metu [žiūrėta 2024-10-05] męskiego podawane są również formy rodzaju żeńskiego, np., stojantiesiems (-čiosioms). LINA RUTKIENĖ 272 Acta Linguistica Lithuanica XCI stron internetowych z tej dziedziny. A zatem takie powtarzające się na stronach internetowych kilku placówek oświatowych rzeczownikowo używane wyrazy byłyby przykładami kontekstowej substantywizacji wspomnianego szerokiego kontekstu. Znaczenie rzeczownikowo używanego przymiotnika i imiesłowu zmienia się w dwóch kierunkach: z jednej strony staje się ono węższe, bardziej konkretne niż znaczenie zwykłego przymiotnika i imiesłowu. Na przykład wspomniany imiesłów besimokantis oznacza nie cechę właściwą wielu żywym obiektom (besimokantis vaikščioti kūdikis, besimokantis tarnauti šunelis itd.), lecz nazywa jeden konkretny obiekt – uczącą się osobę. Jednak zasadniczo znaczenie leksykalne nie ulega zmianie. Z drugiej strony znaczenie tworzy nie tylko istniejące znaczenie przymiotnika lub imiesłowu, lecz także kontekst, w który są one włączane – następuje rozszerzenie znaczenia. Oprócz znaczenia słownikowego jednostka językowa zyskuje nowe cechy. Znaczenie przymiotnika i imiesłowu używanych rzeczownikowo obejmuje także znaczenie rzeczownika – łączą się oznaczany przedmiot (osoba itp.) oraz jego działanie, cecha, stan lub kondycja. Tak więc taki wyraz używany rzeczownikowo, oznaczając zarówno realia, jak i właściwą im cechę wyróżniającą, zyskuje duży ładunek semantyczny. Zatem substantywizacja jest zarazem kondensacją semantyczną. Ta kondensacja semantyczna jest szczególnie istotna w przypadku tytułów i podtytułów (szerzej zob. podrozdział 2.3). 2.2. Tematyka wyrazów używanych rzeczownikowo grupės ir raiška Jak wspomniano, w języku stron internetowych szkół wyższych i zawodowych kontekstowa substantywizacja wiąże się przede wszystkim z nazwami osób. Jest to zrozumiałe, ponieważ osoba jest głównym podmiotem i przedmiotem obszaru edukacji. Jest to zarazem podstawowe pojęcie, w oparciu o które tworzony jest pełniejszy obraz świata tego obszaru, a także przeprowadzane jest dalsze różnicowanie i nominacja pojęć. Można zatem przypuszczać, że na stronach internetowych szkół wyższych i instytucji kształcenia zawodowego najwięcej słów innych części mowy występujących w pozycji rzeczownika pojawia się bez użycia rzeczownika asmuo (zob. rys. 2). Rzeczownik ten jest jednym z podstawowych słów przeglądanych stron internetowych. Ponadto przykłady ir būdvardžiai, ir tai gali būti formalusis požymis, kad jie įtraukia komponentą pokazują, że we wszystkich przypadkach substantywizowane imiesłowy rodzaju męskiego oznaczają osobę. Zatem główną znalezioną tematyczną grupę słów użytych substantywizowanie stanowią nazwy osób (obejmuje ona 91 proc. wszystkich słów lub połączeń wyrazowych używanych w pozycji rzeczownika). Można wyróżnić cztery podgrupy tej grupy tematycznej – zależą one nie tylko od znaczenia leksykalnego, lecz także od cech części mowy i formy. Rozkład danych ilościowych przedstawiono na rycinie 3. Artykuły / Articles 279 Kontekstinė substantyvizacija aukštųjų mokyklų ir profesinio mokymo įstaigų interneto svetainėse wyraża stałą cechę. Stojący przed rekrutacją, uczący się, chcący zamieszkać w akademiku – cechy charakteryzujące osobę, dopóki znajduje się ona w takim stanie (tj. np. stojący przed rekrutacją – do momentu przyjęcia). Cechy te są ograniczone w czasie, wyrażonym formą czasu teraźniejszego. Za pomocą imiesłowów czynnych tworzony jest odpowiedni obraz świata instytucji edukacyjnych – dynamika, zmienność stanów. Zauważono, że wiele rzeczowników i połączeń wyrazowych używanych rzeczownikowo na stronach internetowych instytucji edukacyjnych zawiera semę braku. Na przykład w wyrażeniu ieškantiems pašaukino domyślamy się aluzji, że osoba nie odnalazła powołania, a po przyjęciu do instytucji je odnajdzie. W wyrażeniu nieposiadającym wykształcenia podstawowego możemy dostrzec obietnicę, że osoba w instytucji zdobędzie to wykształcenie. Osoba chcąca skorzystać z akademika otrzyma akademik etc. Adresat, chcąc usunąć ten brak, musi wykonać wskazane czynności11. WNIOSKI 1. Kontekstowa substantywizacja jest jedną z cech języka stron internetowych litewskich szkół wyższych i zawodowych. Funkcję rzeczownika wyrazy należące do innych części mowy najczęściej pełnią w nagłówkach i podnagłówkach. Większość (91 proc.) tych wyrazów powstała z połączeń wyrazowych języka niespecjalistycznego – przypadki użycia pobocznych członów złożonych terminów w funkcji rzeczownikowej są znacznie rzadsze (9 proc.). Ponieważ głównym podmiotem i przedmiotem dziedziny edukacji jest osoba, na przeglądanych stronach internetowych kontekstowa substantywizacja wiąże się przede wszystkim z nazwami osób. Większość słów i połączeń wyrazowych w pozycji rzeczownika pojawia się bez użycia rzeczownika asmuo. 2. Na stronach internetowych szkół wyższych i zawodowych rzeczownikowo używane słowa i połączenia wyrazowe można podzielić na trzy grupy tematyczne: nazwy osób (91 proc.), nazwy form zdobywania i sprawdzania wiedzy (7 proc.) oraz nazwy typów szkół (2 proc.). Najliczniejszą grupę tematyczną – nazwy osób – tworzą cztery podgrupy: nazwy osób według wykonywanego (rzadziej – niewykonywanego) działania, nazwy osób według cechy wartościującej, nazwy osób według określonej potrzeby oraz nazwy osób według działania wykonanego przez innych. 3. Na badanych stronach internetowych rzeczownikowo używane są wyłącznie przymiotniki i imiesłowy – materiał przedstawiony na stronach internetowych 11 szkół wyższych i zawodowych, przejęty przez inne części mowy (formy czasownika), nierzadko przypomina zyskujące popularność dziennikarstwo rozwiązań (szerzej zob. Murray, Stroud 2019): po przedstawieniu problemu wskazuje się sposób jego rozwiązania, spisuje swoistą instrukcję (por. kroki kandydata VSRC), a następnie przedstawia pozytywną informację: życie człowieka, który rozwiązał problem, staje się lepsze. LINA RUTKIENĖ 280 Acta Linguistica Lithuanica XCI daiktavardžio funkcijas švietimo įstaigų interneto svetainėse nebūdinga. Dalyviai sudaro daugiau kaip 90 proc. visų rastų kontekstinės substantyvizacijos atvejų. Tyrimas parodė, kad daiktavardžio pozicijoje gali būti ne nie tylko jedno słowo, lecz także połączenie wyrazowe tworzące jedną jednostkę semantyczną. Tak zwany niezbędny towarzysz (wyraz rządzony) jest, zgodnie z danymi badania, potrzebny do utworzenia jednostki semantycznej wtedy, gdy imiesłów został utworzony od czasownika mającego znaczenie stanu. 4. Za główną przyczynę kontekstowej substantywizacji należy uznać zasadę ekonomii językowej. Jedna z cech realizacji zasady ekonomii językowej. dų yra elipsė, dėl kurios, kaip rašyta, ir atsiranda daiktavardiškoji vartosena. Be jo, svarbi ir publicistinio stiliaus specifika, taip pat ir dalyvio formos Rzeczownikowo używany wyraz lub połączenie wyrazów często pomaga realizować funkcję oddziaływania, aktualizować dynamizm, zmienność stanów – ważne cechy światopoglądu instytucji oświatowych. WYKAZ RZECZOWNIKOWO UŻYWANYCH WYRAZÓW I POŁĄCZEŃ WYRAZOWYCH NA STRONACH INTERNETOWYCH SZKÓŁ WYŻSZYCH I ZAWODOWYCH WYKAZ Apgynusieji bakalauro darbą LJŽKA; apsilankiusieji šventėje LJŽKA; atvykusysis VDK, atvykusieji KEG, atvykstantysis VDK; baigęs BTMS, LSMU, baigusysis BTMC, VU, LSMU; baigusieji mokyklą DTVM, baigęs studijų programą KK, baigę studijas LJŽKA, baigę kolegiją VK; kończący VSRC; zainteresowani studiami w VDK; leczący się w LJŽKA; uczący się w APRC, VSRC, uczący się w KlEG, VTVP; uczestniczący w PMC; myślący o zawodzie oficera w LJŽKA; ci, którzy otrzymali miejsce w KK; najlepszy VSRC, najlepsi VSRC, VAVM; poszukujący powołania ŠJKS; którzy zdobyli wykształcenie w LMTA, VAVM; zarejestrować się na studia w KK; tasis PMC; išmintingieji VKPM; įstoję 2021 m. VK; įvelkamieji ŠJKS („visi joje [seminarijoje] gyvenantys klierikai tapo įvilkti į sutanas“ ŠJKS); ketinantys tworzący VTVP; tworzący Litwę VAVM; kuratorzy BTMC; ci LJŽKA; niebojący się laukiantieji VDK; mokantys kalbą ISM; mokantys visą kainą VK; motyvuoLJŽKA; nieposiadający wykształcenia APRC, VKPM; nieprzyjęci do VK; niedosłyszący VU; nieprzystosowujący się ISM; niespokojni ISM; niezamierzający zdobyć wykształcenia VAVM; niestudiujący LSMU; niemający możliwości VKPM, niemający poczty elektronicznej KK; chcący VAVM; chcący zamieszkać w akademiku VU, chcący uczyć się w KlEG, VSRC, KEG, chcący zdobyć wykształcenie w VSRC, chcący wstąpić do LJŽKA, VVK, chcący otrzymać stypendium VDK, chcący Artykuły / Articles 281 Kontekstinė substantyvizacija aukštųjų mokyklų ir profesinio mokymo įstaigų interneto svetainėse keisti ar tobulinti kvalifikaciją VSRC, norintys stebėti gynimus VDK, norintys studiować w LJŽKA, LJŽKA, chcący dowiedzieć się o KK, chcący uczestniczyć w weekendzie ŠJKS, chcący zostać oficerami LJŽKA; nastawieni na odkrywanie KTU, nastawieni na przewodzenie w KTU, nastawieni na zmienianie KTU; ci, którzy postanowili dążyć do zdobycia specjalności VAVM; ci, którzy przerwali studia na VK; pragnący zarejestrować się na MRU; zaproszony ISM, VDK; zaproszony do nauki w KTMC, VTVP, zaproszeni do KEG; dotknięci grozą wojny ŠJKS; przygotowawcze VDK; zdecydowani iść ISM; poświęceni ŠJKS; poświęceni ŠJKS; jantys VSRC; piktnaudžiaujantys alkoholiu VDK; planuojantys karjerą KTMC; pradedantysis PMC, VDK; pretenduojantys į stipendiją VDK, pretenduojantys dotknięci traumami VD, KK; zaawansowani, osoby zaawansowane VDK; na finansowane miejsca VU; przysięgający LJŽKA; zawodowa VSRC; stojący w szyku LJŽKA; chorujący LJŽKA; dążący do wykształcenia APRC, dążący do większej liczby ISM; tonący LJŽKA; najsilniejsi VAVM; wstępne VDK; wstępujący do KK, ILK, VVK, LMTA, BTMC, KTU, MRU, ŠPMC, VDA, VKPM, VSRC, wstępujący do KTMC, VSRC VTVP, VDK, KEG, VDK, wstępujący do ISM, LJŽKA, VKPM; studiujący w VKK, studiujący w KK, VU; którzy zawarli umowy z VSRC; zainteresowani VKPM; zebrani LJŽKA, ŠJKS; rozumiejący znaczenie LJŽKA; pośredni PMC; posiadający wykształcenie PMC, BTMC, DTVM, posiadający kwalifikacje KEG, VTVP, posiadający niepełnosprawność VTVP, mający problemy VDK, KK; osoby, które wypełniły wniosek do VK; osoby, które zarejestrowały się w VAVM; państwowe VU; starsi ISM. ŠALTINIAI APRC – Aukštaitijos profesinio rengimo centras. Prieiga internete: https://www.aukstaitijosprc.lt/. BTMC – Biržų technologijų ir mokymo centras. Prieiga internete: https://www.btvmc. lt/. DTVM – Daugų technologijos ir verslo mokykla. Prieiga internete: https://www.dtvm. lt/. https://www.delfi.lt/. https://www.kurstoti.lt/. ISM – Prieiga internete: https://www.ism.lt/. Jovaiša Leonas 2007: Enciklopedinis edukologijos žodynas, Vilnius: Gimtasis žodis. KEG – Klaipėdos Ernesto Galvanausko profesinio mokymo centras. Prieiga internete: https://www.gpmc.lt/. KK – Kauno kolegija. Prieiga internete: https://www.kaunokolegija.lt/. LINA RUTKIENĖ 282 Acta Linguistica Lithuanica XCI KMPMC – Centrum Kształcenia Zawodowego im. Króla Mendoga. Dostęp online: https:// www.kaupa.lt/. KSU – Uniwersytet im. Kazimierza Siemienowicza. Dostęp online: https://ksu.lt/. KTMC – Kłajpedzkie Centrum Kształcenia Technologicznego. Dostęp online: https://ktmc.lt/. Bank Terminów Republiki Litewskiej. Dostęp online: https://terminai.vlkk.lt/. LJŽKA – Litewska Akademia Wojskowa im. Jonasa Žemaitisa. Dostęp online: https://www.lka. lt/. LMTA – Litewska Akademia Muzyki i Teatru. Dostęp online: https://lmta.lt/lt/. LSMU – Litewski Uniwersytet Nauk o Zdrowiu. Dostęp online: https://lsmu.lt/. MRU – Uniwersytet im. Mykolasa Romerisa. Dostęp online: https://www.mruni.eu/. PMC – Centrum Kształcenia w Poniewieżu. Dostęp online: https://www.paneveziomc.lt/. ŠJKS – Seminarium Duchowne św. Józefa. Dostęp online: https://www.seminarija. lt/. VAVM – Wileńska Szkoła Automechaniki i Biznesu. Dostęp online: https://vavm.lt/. VDA – Wileńska Akademia Sztuk Pięknych. Dostęp online: https://www.vda.lt/. VDK – Wileńska Kolegium Designu. Dostęp online: https://dizainokolegija.lt/. VK – Kolegium Wileńskie. Dostęp online: https://www.viko.lt/. VKK – Vilniaus kooperacijos kolegija. Prieiga internete: https://www.vkk.lt/. VKPM – Vilniaus komunalinių paslaugų mokykla. Prieiga internete: https://www. vkpm.lt/. VSRC – Wileńskie Centrum Kształcenia Budowlańców. Dostęp online: https://vsrc.lt/. VTVP – Centrum Kształcenia Zawodowego w dziedzinie Technologii i Biznesu w Wisaginie. Dostęp online: https://www.vpm.lt/. VU – Uniwersytet Wileński. Dostęp online: https://vu.lt/. VVK – Wileńska Wyższa Szkoła Biznesu. Dostęp online: https://www.kolegija.lt/. LITERATURA Ambrazas Vytautas 1979: Historyczna składnia imiesłowów języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Bedřichová Lucie 2006: Nagłówki i podnagłówki w relacjonowaniu wydarzeń prasowych: na podstawie analizy dyskursu artykułów prasowych w „Guardianie” (grudzień 2005 – luty 2006): praca magisterska. Dostęp online: https://is.muni.cz/th/dqsz6/Diplomova_prace.pdf. Artykuły / Articles 283 Kontekstinė substantyvizacija aukštųjų mokyklų ir profesinio mokymo įstaigų interneto svetainėse DLKG – Gramatyka współczesnego języka litewskiego, red. V. Ambrazas, 4. popraw. wyd., Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2005. Gaivenis Kazimieras 2014 Höfler Stefan 2020: Substantivization of adjectives. – Indo-European linguistics 8, 181–204. [1966]: O niektórych terminach fitopatologicznych. – Kazimieras Gaivenis. Pisma wybrane, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 504. Gaivenis Kazimieras 2014 [1968]: Typy terminów złożonych złożonych z 2 i 3 członów we współczesnym języku litewskim. – Kazimieras Gaivenis. Pisma wybrane, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 34–46. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Słownik terminów językoznawczych, Wilno: Šviesa. Keinys Stasys 2005 [1972]: Kilka nieudanych terminów malarskich. – Współczesna terminologia litewska, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 386–389. Keinys Stasys 2005 [1973]: Uwagi o terminach językoznawczych. – Współczesna terminologia litewska, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 380–384. Kniūkšta Pranas 1976: Przymiotniki z przyrostkiem -inis: słowotwórstwo, znaczenia, synonimy gramatyczne, Wilno: Mokslas. Kudirka Robertas 2021: Przyrostkowe przymiotniki i odczasownikowe formy imiesłowowe o charakterze przymiotnikowym w litewskim slangu. – Respectus Philologicus 45, 35–47. Dostęp online: https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2016~1488988742847 /J.04~2016~1488988742847.pdf. Lenartová Gabriela 2017: Синкретизм частей речи: субстантивация имен прилагательных [Sinkretizm častej reči: substantivacija imen prilagatel’nych]. – Przegląd rusycystyczny 3(159), 114–131. Sejm Republiki Litewskiej 2020: Ustawa Republiki Litewskiej o szkolnictwie wyższym. – Valstybės žinios, 2000-03-31, Nr. 27-715, Nr. VIII-1586. Dostęp online: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.97866. LKG – Gramatyka języka litewskiego 1: Fonetyka i morfologia, red. nacz. K. Ulvydas, Wilno: Mintis, 1965. Malakauskas Algirdas 1987: Imiesłowy czasu teraźniejszego strony czynnej w składniowej pozycji rzeczownika. – Badania nad strukturą języka litewskiego: z okazji setnej rocznicy urodzin akademika Juozasa Balčikonisa, ser. Kwestie językoznawstwa litewskiego, 26, 122–127. LINA RUTKIENĖ 284 Acta Linguistica Lithuanica XCI Markevičius Aurimas 2012: Problemy pogranicza części mowy. – Acta Linguistica Lithuanica 67, 140–155. Mingyou Xiang 2017: W kierunku zasady neoekonomii w pragmatyce. – Journal of Pragmatics 107, 31–45. Dostęp online: https://www.sciencedirect.com/science/ article/abs/pii/S0378216616300728. Murray Caroline, Stroud Natalie J. 2019: Klucze do skutecznego dziennikarstwa rozwiązań. Dostęp online: Report-Powerful-Solutions-Journalism.pdf. Palionis Jonas 1961: Lietuvių kalbos dalykai naujesniuosiuose E. Niemineno linghttps://mediaengagement.org/wp-content/uploads/2019/08/CMEvistiniuose darbuose. – Kalbotyra 3, 248–256. Paulauskienė Aldona 1983: Zarys morfologii języka litewskiego, Kowno: Šviesa. Paulauskienė Aldona 1994: Morfologia języka litewskiego: wykłady dla lituanistów, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Petrėnienė Ona 2011: Cechy języka tekstów popularnonaukowych: rozprawa doktorska, Wilno: Litewski Uniwersytet Edukologiczny. Saurbayev Rishat Zh., Zhetpisbay Aliya K., Demessinova Galina Kh., Kulbayeva Baglan T., Vafeev Ravil A. 2021: Zasady ekonomii w słowotwórstwie w funkcjonalnych odmianach języka angielskiego. – Arab World English Journal (AWEJ) 12(2), 424–435. Dostęp online: https://papers.ssrn.com/sol3/papers. cfm?abstract_id=3895209. Servaitė Laimutė 1984: Leksykalne statywy języka litewskiego. – „Kalbotyra” 35(1), 77–85. Skardžius Pranas 1996 [1943]: Słowotwórstwo języka litewskiego. – „Rinktiniai raštai” 1, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Sližienė Nijolė 1980: Rola subiektywizacji i obiektywizacji w ustalaniu syntaktycznej walencji czasownika języka litewskiego. – Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR 1(70), 93–105. Valeckienė Adelė 1957: Użycie zaimkowych przymiotników współczesnego języka litewskiego. – Literatūra ir kalba 2, 161–328. Vaskelaitė Ramunė 2019: Imiesłowy zaimkowe z wyrazami zależnymi: norma skodyfikowana i jej niejasności. – Bendrinė kalba 92. Dostęp online: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/366. Vicentini Alessandra 2003: Zasada ekonomii w języku: uwagi i obserwacje z gramatyk wczesnonowoangielskich. – Mots Palabras Words 3, 37–57. Straipsniai / Articles 285 Kontekstinė substantyvizacija aukštųjų mokyklų ir profesinio mokymo įstaigų interneto svetainėse Contextual Substantivisation on the Websites of Higher Education and Vocational Training Instytucje STRESZCZENIE Na podstawie przykładów zebranych ze stron internetowych 25 litewskich instytucji szkolnictwa wyższego i kształcenia zawodowego w artykule przyjęto perspektywę synchroniczną w celu zbadania kwestii kontekstowej substantywizacji. Na stronach internetowych tych instytucji edukacyjnych znaleziono łącznie 149 przypadków kontekstowej substantywizacji, z czego 76 used in a substantive position. These words or phrases are from other parts of speech used as nouns in a specific context due to ellipsis, i.e., the omission of a noun, with their nominal stanowiły unikatowe słowa, których znaczenie można było zrozumieć z kontekstu. Badanie wykazało, że kontekstowa substantywizacja jest cechą językową stron internetowych litewskich instytucji szkolnictwa wyższego i kształcenia zawodowego. Słowa używane w pozycji substantywnej są najczęściej stosowane w nagłówkach i podnagłówkach, przy czym większość z nich powstaje z połączeń wyrazowych języka ogólnego; przypadki substantywizowanego użycia składników podrzędnych w terminach złożonych są znacznie rzadsze. Ponieważ głównym podmiotem i przedmiotem w dziedzinie edukacji jest człowiek, kontekstowa substantywizacja na przeglądanych stronach internetowych dotyczy w większości nazw osób. Większość słów używanych w pozycji rzeczownikowej powstaje w wyniku pominięcia rzeczownika „osoba”. Na stronach internetowych instytucji szkolnictwa wyższego i kształcenia zawodowego słowa używane w pozycji rzeczownikowej występują w tris grupach tematycznych: nazwy osób (91%), nazwy typów szkół (2%) oraz nazwy form nabywania i oceniania wiedzy (7%). Największa grupa tematyczna, obejmująca nazwy osób, dzieli się na cztery podgrupy: nazwy osób oparte na wykonywanej czynności (lub, rzadziej, niewykonywanej), nazwy osób oparte na ocenianej cesze, nazwy osób oparte na określonej and names of persons based on what has been done to them. On the browsed websites, only adjectives and participles are substantivized, whereas potrzebie, inne części mowy (formy czasownikowe) zazwyczaj nie przyjmują funkcji websites of educational institutions. Participles make up over 90% of all identified instances rzeczownika w ramach kontekstowej substantywizacji. Zgodnie z wynikami badań słowo używane w pozycji rzeczownikowej może być nie tylko pojedynczym słowem, lecz także połączeniem słów tworzącym jedną jednostkę semantyczną. Dane pokazują, że tak zwany konieczny towarzysz (wyraz zależny) jest wymagany do utworzenia jednostki semantycznej, gdy imiesłów pochodzi od czasownika wskazującego na stan. Zasada ekonomii językowej jest uznawana za główną przyczynę kontekstowej substantywizacji. Jednym ze sposobów realizacji tej zasady jest elipsa, która, jak wspomniano before, leads to the formation of words used in a substantive position. People are often seen in the images on educational institutions’ websites, thus, the main object of the illustration LINA RUTKIENĖ 286 Acta Linguistica Lithuanica XCI w pewien sposób kompensuje część tekstu pisanego – osobę występującą w pozycji rzeczownika. Ponadto istotnymi czynnikami są również specyfika tak zwanego piśmiennictwa publicystycznego oraz charakterystyka form imiesłowowych. Słowa używane w pozycji rzeczownikowej często pomagają pełnić funkcję oddziaływania i podkreślają dynamikę oraz zmiany stanów, które są ważnymi cechami obrazu świata odzwierciedlanego przez instytucje edukacyjne. Nadesłano 16 września 2024 r. LINA RUTKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]