Jaunųjų rytų aukštaičių – anykštėnų, kupiškėnų ir uteniškių – tarminės kalbos vaizdiniai: ribos ir objektyvusis tarmiškumas

198 Acta Linguistica Lithuanica XCI LAURA BRAZAITIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-1930-1762 Kierunki badań naukowych: badania arealne języków bałtyckich, dialektologia, geolingwistyka, dialektologia percepcyjna. DOI: doi.org/10.35321/all91-08 OBRAZY DIALEKTALNEJ MOWY MŁODYCH WSCHODNICH AUKSZTAITÓW – ANYKŚCIAŃCZYKÓW, KUPISZCZAN I UTEŃCZYKÓW: GRANICE I Dialect Images of the Young Eastern Aukštaitians of Anykščiai, Kupiškis and Utena: Borders and Objective Dialecticity OBIEKTYWNA DIALEKTALNOŚĆ: ZARYS PROBLEMATYKI I WNIOSKI Z BADAŃ PERCEPCYJNYCH MIESZKAŃCÓW REGIONU UTENY W artykule przedstawiono badanie wyobrażeń o gwarowej mowie młodych mieszkańców wschodniej części Auksztoty – z okolic Onikszt, Kupiszek i Uciany. Materiał badawczy stanowią dane dotyczące postaw gimnazjalistów, zebrane za pomocą kwestionariusza opracowanego zgodnie z metodologicznymi zasadami dialektologii percepcyjnej. Analiza danych pokazuje, że za najbardziej aktywnych użytkowników kodu gwarowego uważają się młodzi mieszkańcy Uciany (badani z Uciany i Rakiszek). Do mówienia gwarą przyznają się mieszkańcy okolic Onikszt (uczniowie z Onikszt). Mieszkańcy okolic Kupiszek (gimnazjaliści z Kupiszek) skłaniają się ku odcinaniu od tego sposobu wyrażania się. Podobne postawy badanych ujawniają rysunkowe (mentalne) mapy gwar. Osobę mówiącą gwarą młodzi mieszkańcy wschodniej części Auksztoty rozpoznają przede wszystkim po cechach brzmieniowych. System obiektywnych cech gwarowych wyróżnianych przez badanych obejmuje nie tylko cechy słabo zaznaczone, lecz także charakterystyczne i rozróżniające cechy analizowanych podgwar. Obrazy gwarowości (miejsc i cech), wyłaniające się z postaw młodych użytkowników i oceniających język, pozwalają identyfikować badanych członków wspólnoty językowej nie tylko jako mieszkańców wschodniej Auksztoty, lecz także jako mieszkańców wschodniej Auksztoty z okolic Anykščiai, Kupiškis i Uteny. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, mapa mentalna, tradycyjna gwara, granica, obiektywna gwarowość. Artykuły / Articles 199 Jaunųjų rytų aukštaičių – anykštėnų, kupiškėnų ir uteniškių – tarminės kalbos vaizdiniai: ribos ir objektyvusis tarmiškumas ADNOTACJA Artykuł przedstawia badanie obrazów gwary używanej przez młodych mieszkańców wschodniej Auksztoty z Anykščia, Kùpiškis i Utenà. Materiał badawczy stanowią dane schoolchildren’s attitudes from their answers to the questions in the questionnaire conducted dotyczące dialektologii percepcyjnej oraz dane przygotowane zgodnie z jej zasadami The data analysis shows that young Eastern Aukštaitians of Utenà (the subjects of metodologicznymi. Uważają oni, że mieszkańcy Utenà i Rõkiškis są najbardziej aktywnymi użytkownikami kodu gwarowego. Młodzi mieszkańcy wschodniej Auksztoty z Anykščia the dialect. The Eastern Aukštaitians of Kùpiškis (schoolchildren from Kùpiškis) tend to (uczniowie z Anykščia) również przyznają, że dystansują się od tego kodu w mowie. Narysowane (mentalne) mapy dialektów ujawniają podobne postawy badanych. Młodzi mieszkańcy wschodniej Auksztoty rozpoznają osobę mówiącą gwarą głównie po cechach brzmieniowych. System obiektywnych cech dialektalności badanych mówców obejmuje nie tylko cechy nieostre, lecz także charakterystyczne i dystynktywne cechy analizowanych subdialektów. Obrazy dialektalności (miejsc i cech), które wyłoniły się z postaw of young language users and evaluators allow us to identify the researched members of the language community not only as Eastern Aukštaitians but also as Eastern Aukštaitians of Anykščia, Kùpiškis and Utenà. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, mapa mentalna, dialekt tradycyjny, granica, obiektywna dialektalność. WSTĘP W ostatnich latach dyskursowi dialektologii percepcyjnej poświęcono niejedną publikację (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016a: 89–120; 2016b: 17–33; 2019: 1–22; Geržotaitė 2016: 321–339; 2019: 175–198; Geržotaitė, Čepaitienė 2016: 84– 100; Kardelytė-Grinevičienė 2018: 1–12; Aliūkaitė 2019: 1–22; 2020a: 85–100; 2020b: 1–22; 2021: 262–292; Brazaitienė 2020: 267–291; Mikulėnienė i in. 2023 i in.). Oprócz licznych artykułów wydano dwie monografie naukowe. W pierwszej z nich przedstawiono wyniki badania kompetencji geolingwistycznej1 młodych członków wspólnoty językowej, obejmujące zdolność językowej ojczyzny2, języka dialektalnego i języka ogólnego do rozpoznawania wariantywności języka i wiązania jej z określonymi obszarami geograficznymi, społecznymi i kulturowymi (Diercks 2002: 1 Geolingvistinė paprastųjų kalbos bendruomenės narių kompetencija yra apibrėžiama kaip žinios ir 52–53; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016a: 92). różnicami językowymi tego środowiska i odległościami przestrzennymi (Diercks 2002: 51; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2 Kalbine gimtine (angl. linguistic homeland) vadinama individo kalbinė aplinka ir ji yra siejama su 2016a: 92). LAURA BRAZAITIENĖ 200 Acta Linguistica Lithuanica XCI lokalizacji kodu i inne kwestie (Aliūkaitė i in. 2017). W drugiej, w celu zbadania kompetencji geolingwistycznej młodzieży, przeanalizowano znaczenie nowych postaw dialektalnych, ujawniających obiektywną dialektalność z nių darinių požymių ir jų kalbinės vertės sąsajos su klaidingos bendrinės kalbos (kvazistandarto3) vaizdiniu (Aliūkaitė ir kt. 2020). Gauti rezultatai patvirtina perspektywy zwykłego użytkownika języka, dla żywotności i ciągłości wariantów językowych4. Nowatorstwo i aktualność. Z punktu widzenia żywotności gwarowej silną żywotność podgwar nų analizowano jedynie na podstawie części postaw uteniškių ir jų poveikį patiriančių anykštėnų bei kupiškėnų patarmių atstovų percepcijos beveik netirtos. Bene vieninteliu tyrimu, siekiant įvertinti kupiškėmłodych mieszkańców Kupiškis i Uteny (Geržotaitė 2019: 175–198). Zgromadzono bogaty materiał, który pomógłby uwidocznić związki między granicami gwar utrwalonymi w świadomości przedstawicieli wszystkich trzech podgwar a charakterystykami językowych wariantów lokalnych oraz pozwoliłby przedstawić patarmių vertinimus, dar neanalizuota. Taigi šio straipsnio tikslas – remiantis perceptyviosios dialektologijos tyrimų modeliu, aprašytu ankstesniuose tyrimuose, atlikti rytų aukštaičių kupiškėprognostyczną analizę wyobrażeń o języku gwarowym (jego granicach i cechach) gimnazjalistów reprezentujących podgwary nų, anykštėnų i uteniškiai oraz ocenić żywotność tych trzech podgwar. Przedmiotem artykułu są wyobrażenia o gwarowości uczniów z Anykščių, Kupiškis, Rokiškis i Uteny. Badani są uczniami (w wieku 15–18 lat) czterech gimnazjów (informacje o respondentach zob. w tabeli). TABELA. Charakterystyka młodzieży z Anykščių, Kupiškis, Rokiškis i Uteny objętej badaniem Badane mężczymiejscozn Zna wości gwarę Ogółem Nie zna badanych gwary Ogółem Mówi kobiet gwarą Ogółem Nie mówi gwarą Anykščiai 131 (100,00 %) 81 (61,83 %) 50 (38,17 %) 50 (38,17 %) 81 (61,83 %) 47 (35,88 %) 73 (55,73 %) Kupiškis 119 (100,00 %) 73 (61,34 %) 46 (38,66 %) 29 (24,37 %) 90 (75,63 %) 17 (14,29 %) 77 (64,71 %) Rokiškis 72 (100,00 %) 21 (29,17 %) 51 (70,83 %) 34 (47,22 %) 37 (51,39 %) 30 (41,67 %) 38 (52,78 %) Utena 68 (100,00 %) 42 (61,76 %) 26 (38,24 %) 50 (73,53 %) 18 (26,47 %) 41 (60,29 %) 16 (23,53 %) 3 Kvazistandartu įvardijamas klaidingas kalbinio (tarminio) varianto vaizdinys, pvz., tarminis variantas może zostać rozpoznany jako nietarminowy i odwrotnie (zob. Long 1996: 118–135; Aliūkaitė 2009a: 168; 2019: 67–68; Mikulėnienė 2016: 340–346); 4 Należy rozróżnić dwojaką dialektalność: obiektywną, czyli opartą na cesze, oraz subiektywną, czyli związaną z wartością (cechy, wariantu językowego lub użytkownika tego wariantu) (Aliūkaitė 2019: 67–69). Artykuły / Articles 201 Jaunųjų rytų aukštaičių – anykštėnų, kupiškėnų ir uteniškių – tarminės kalbos vaizdiniai: ribos ir objektyvusis tarmiškumas Gimnazistus galima priskirti vienai amžiaus grupei, skyrimo kriterijumi pawybierając nie ich wiek biologiczny, lecz doświadczenie językowe, kulturowe i społeczne (Eckert 1997: 151–167; Aliūkaitė 2007: 145). Tyrimo metu moksleiviai apklausti remiantis ne viename iš ankstesnių darbų pristatyta anonimine sąmoningųjų nuostatų anketa „Tarminio kalbėjimo ir bendrinės kalbos vertinimas“, kuri parengta 2014–2016 m. vykdyto projekto W ramach badania „Miejsce języka ogólnego na mentalnej mapie języka čiau žr. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016a: 97–99). Įvadinėje jos dalyje fiksuojami sociodemografiniai tiriamųjų duomenys (lytis, amžius, kilmės ir gyvenamoji litewskiego” (plavietos) przedstawiono pytania dotyczące znajomości i aktywności w posługiwaniu się dialektem oraz rozpowszechnienia wariantów językowych. Główna część składa się z zadania z narysowaną mapą, poświęconego lokalizacji języka dialektalnego i ogólnego, oraz uzupełniających je pytań otwartych, w których prosi się o wskazanie skojarzeń związanych z osobą mówiącą dialektem i językiem ogólnym, wymienienie cech charakterystycznych dla osoby mówiącej dialektem itp. (zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016a: 97–99; Aliūkaitė i in. 2017: 51–59). Materiał badawczy stanowi 390 ankiet. Spośród nich 119 ankiet wypełnili uczniowie gimnazjum im. Laurynasa Stuoki-Gucevičiusa w Kùpiškis w ramach projektu „Miejsce języka ogólnego na mentalnej mapie języka litewskiego”, realizowanego w latach 2014–2016⁵. Dane te uzupełnia 131 ankiet zebranych przez autorkę artykułu w gimnazjum im. Jonasa Biliūnasa w Oniksztach przed ogłoszeniem światowej pandemii COVID-19 na Litwie, 72 – w gimnazjum im. Juozasa Tumo‑Vaižgantasa w Rakiszkach oraz 686 – w gimnazjum im. Adolfasa Šapoki w Ucianie. Część danych zgromadzonych w Kupiškis i Ucianie, na których opiera się niniejszy artykuł, a mianowicie prototypowe obszary dialektu językowego przedstawione na mapach rysunkowych, została opublikowana (szerzej zob. Aliūkaitė i in. 2017: 78– 102, 140, 185, 263; Geržotaitė 2019: 175–198). W celu uwydatnienia wyobrażeń języka gwarowego ukształtowanych w świadomości młodych mieszkańców wschodniej Auksztoty wyznaczono następujące zadania: 1) omówić dane z odpowiedzi uczniów na pytania ankietowe dotyczące znajomości kodu gwarowego i aktywności jego używania; 2) przeanalizować materiał z map badanych reprezentujących wszystkie trzy podgwary, na których poproszono o zaznaczenie, gdzie mówi się gwarą, oraz 3) przeanalizować dane z odpowiedzi gimnazjalistów na otwarte pytanie ankietowe, w którym poproszono o wskazanie cech językowych, po których rozpoznaje się osobę mówiącą gwarą. 5 Projekt został zrealizowany ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego (nr umowy K-5/2014). Kierowniczka projektu prof. dr Daiva Aliūkaitė. Szerzej o jego wynikach zob. Aliūkaitė i in. 2017. 6 Ankiety wypełnione w gimnazjum w Kupiškis są przechowywane w Instytucie Języków, Literatury i Studiów Przekładoznawczych Wydziału Kowieńskiego Uniwersytetu Wileńskiego, a w gimnazjach w Anykščiai, Rokiškis i Utena – w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. LAURA BRAZAITIENĖ 202 Acta Linguistica Lithuanica XCI Badane podgwary na początku XXI wieku: obiektywna gwarowość. W artykule analizowane podgwary, jak już wspomniano, różnią się pod względem żywotności gwarowej. Badania geolingwistyczne przeprowadzone dekadę temu i wcześniej wykazały, że dla mieszkańców Anykščiai charakterystyczna wymowa akcentowanej wydłużonej samogłoski rdzennej a jako o z odcieniem a, np. r.tas ‘koło’, jest odnotowywana coraz rzadziej (Aliūkaitė i in. 2014: 184). Obserwuje się tendencję do rezygnowania z najbardziej zauważalnej cechy gwarowej mieszkańców Kupiškis (odpowiadania samogłosek e, ẹ na końcu wyrazu i przed spółgłoską twardą przez a o różnej długości, np. dã∙da. ‘wujek’) (tamże: 188; Balčiūnienė i in. 2017: 54–55; 2019: 214). Cechą odróżniającą mieszkańców Uteny należących do wschodnich Auksztotów jest realizacja nieakcentowanych ė i ie jako e., rzadziej o i uo – jako a., np. te.v.li.s ‘tėvelis’, pe.n.li.s ‘pienelis’, a.ba.l.s „obuolys“ – niemal konsekwentnie zachowane w mowie przedstawicieli wszystkich pokoleń (Aliūkaitė i in. 2014: 176; Balčiūnienė i in. 2017: 54–55; 2019: 214). Stwierdzono, że pod względem cech językowych mieszkańcy Kupiškis i Anykščiai upodabniają się do sąsiednich gwar uważanych nadal za silne – gwary poniewieskiej i uciańskiej. Na podstawie gwary uciańskiej badacze odnotowują kształtujący się nowy większy lokalny twór językowy – regiolekt wschodnich wschodnich Auksztotów (z centrum przyciągania w Ùtenie) – obejmujący nie tylko obszary samych mieszkańców, lecz także okoliczne tereny mieszkańców Anykščiai i Kupiškis (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261; Geržotaitė, Mikulėnienė 2014, mapa XIII i komentarz; Mikulėnienė, Meiliūnaitė 2017: 169–195). Obszar ten łączy także i wskazuje na stabilność nowego tworu użycie innych cech, nieidentyfikowanych przez użytkowników języka jako gwarowe, np. wymawianie nieakcentowanego o jako a (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261; Geržotaitė 2019: 190–191). Zatem dane dotyczące percepcji obszarów języka (nie)gwarowego i właściwych im cech gwarowych, zebrane na terenach wschodnich Auksztotów: mieszkańców Anykščiai (w gimnazjum w Anykščiai), Kupiškis (w Kùpiškis) i Uciany (w Rõkiškis i Utenõs), pozwolą uzyskać pełniejszy obraz wariantu używanego na obszarze badanych gwar, ukształtowany w świadomości lokalnych uczniów, oraz prognozować jego przyszłość. 1. UŻYWANIE KODU GWAROWEGO (NIE)AKTYWNOŚĆ W OPINII MŁODYCH MIESZKAŃCÓW ANYKŠČIAI, KUPIŠKIS I UCJANY Analiza danych pokazuje, że gimnazjaliści reprezentujący wszystkie trzy gwary wschodnich Auksztotów twierdzili, iż znają gwarę (mówią gwarą) (zob. tabelę). Najwięcej osób znających ją jest wśród mieszkańców Utenõs (73,53 proc.), mniej wśród mieszkańców Rõkiškis (47,22 proc.) i Anykšči (38,17 proc.), najmniej – wśród mieszkańców Kùpiškis (23,53 proc.) badanych. Straipsniai / Articles 203 Jaunųjų rytų aukštaičių – anykštėnų, kupiškėnų ir uteniškių – tarminės kalbos vaizdiniai: ribos ir objektyvusis tarmiškumas Zapytani, jaką gwarę znają, młodzi mieszkańcy wschodniej Auksztoty, z wyjątkiem mieszkańców Kupiškis, najczęściej wskazywali na gwarę auksztocką (Ut_M01, Rk_M18, Rk_M01, An_M02), po auksztocku (Ut_M05, Rk_V18, An_M17), auksztocką (Rk_V10, An_M16)7. Niejeden uczeń z Kùpiškis sprecyzował swoje odpowiedzi, na przykład napisał, że zna gwarę kupiską (Kp_1(4)_M01, Kp_1(4)_M58), gwarę kupiską (Kp_1(4)_M17), kupiską (Kp_1(4)_M28) lub po kupisku (Kp_1(4)_M47). Takie odpowiedzi odnotowano również wśród gimnazjalistów ankietowanych w Rõkiškis. Twierdzili oni, że znają na przykład gwarę auksztocką północno-wschodnią (Rk_M10), północno-wschodnią gwarę auksztocką (Rk_V39), po auksztocku, po Rokiškio tarmę (Rk_M06), rokiškietišką (Rk_M17), rokiškietiškai (Rk_V48), rakiškietiškai (Rk_V07, Rk_V08), rokiškėniškai (Rk_V12). Utenõs ir Anykšči tiriamieji savo tarmę patikslino rečiau, pavyzdžiui, Utenos rokszysku (Rk_V18), auksztocką gwarę rokszyską (Rk_V41), (Ut_V04, Ut_V05), po anykszczańsku, po auksztocku (An_M49). Podobne postawy ujawniły się nie tylko w odniesieniu do znajomości gwary, lecz także do jej używania (zob. tabelę). Za osoby mówiące gwarą uważają się przedstawiciele podgwary wschodnioauksztockiej uteniskiej (Utenõs i Rõkiškis). Również znaczna część mieszkańców Anykščiai posługuje się formami gwarowymi. Pod względem używania języka gwarowego za najbardziej pasywnych należy uznać mieszkańców okolic Kupiškis. Zatem kod gwarowy nie tylko znają, lecz także, jak można przypuszczać, w takim czy innym stopniu posługują się nim młodzi ludzie ankietowani na obszarach wszystkich trzech podgwar wschodnioaukštaitijskich. Na podstawie posiadanych danych podgwara utnieńska uznawana jest za najbardziej żywotną, natomiast podgwara kupiškańska – za zanikającą. 2. WYOBRAŻENIA JĘZYKA GWAROWEGO MŁODYCH LUDZI Z ANYKŠČIAI, KUPIŠKIS I UTENY NA RYSUNKOWYCH MAPACH Wyniki znajomości i używania kodu gwarowego uzupełniają oznaczenia młodych mieszkańców wschodniej Auksztoty na rysunkowych (mentalnych) mapach gwar8. Spośród nich bodajże najbardziej, jak wykazały już przeprowadzone badania na Litwie, obraz języka gwarowego ujawnia i pod względem liczby oznaczeń stanowi najliczniejszą grupę prototypowych gwarowych kalbos arealų žemėlapiai. 7 Darbe vartojami tokie vietovių trumpiniai: Anykščia – An, Kùpiškis – Kp, Rõkiškis – Rk, Utenà – Ut; Literami M i V oznaczono płeć badanych; liczby oznaczają numery ankiet. 8 W badaniach dialektologii percepcyjnej zadanie polegające na narysowaniu (mentalnej) mapy ma na pų: tiriamieji žemėlapiuose tik lokalizuoja žinomus dialektus arba pažymi žemėlapiuose klausomų celu wskazanie przez respondentów zasięgów dwóch tekstów-bodźców w języku titarmańskim (lub innych wariantach) (Aliūkaitė i in. 2020: 54). LAURA BRAZAITIENĖ 204 Acta Linguistica Lithuanica XCI Jak widać, ponad jedna trzecia mieszkańców Uteny (uczniów z Uteny i Rakiszek) iš jų žymėjimų žemėlapiuose, tarmiškiausiu pirmiausia linksta laikyti gretimų wskazuje Poniewież (39,29 proc.) znajdujący się na obszarze panevėžiškiai wschodnich Auksztotów (zob. ryc. 1)9. Młodzież ta uznaje dialektalność swoich językowych małych ojczyzn – Uteny (30,71 proc.) i Rakiszek (30 proc.) – jednak za bardziej dialektalne wskazuje miejscowości z obszaru dialektów zachodnioauksztockiego i żmudzkiego, wyłonione we wcześniejszych badaniach: Mariampol (37,86 proc.), Płungiany (36,43 proc.), Możejki (32,14 proc.) i Telsze (31,43 proc.). 1 RYS. Najbardziej prototypowa strefa dialektalna młodych mieszkańców Uteny wschodnich Auksztotów Vos ketvirtadalis jaunųjų uteniškių su tarmiškumu susiejo gretimus Anýkščius. Kùpiškis iš šių apklaustųjų žymėjimų žemėlapiuose išryškėjo kaip žemo tarmiškumo laipsnio zona. Zarówno w Utenie, jak i w Rakiszkach, zdaniem miejscowych uczniów, używany język jest piękny, ale niepoprawny (Rk_M01), natomiast język okolic Uteny, Molėt, a nawet Kiejdanów – piękny (Rk_M13) itd. Należy dodać, że za piękny i poprawny uważany jest nie tylko język mieszkańców rodzinnych okolic, lecz także sąsiednich miejscowości w okolicach Onikszt (Anykščiai), Kupiszek (Kupiškis) (Rk_M14), Onikszt (Anykščiai), Kupiszek (Kupiškis), Birż (Biržai) i Poniewieża (Panevėžys) (Rk_M14) (zob. rys. 2). 9 Wcześniejsze badanie podsumowało jedynie dane zebrane w Utenie, a więc w jednej miejscowości na obszarze gwary uteniskiej wschodnich Auksztotów, dotyczące oznaczeń uczniów na rysunkowych mapach dialektów; uwidoczniły one skłonność badanych do uznawania ojczyzny językowej za najbardziej prototypową strefę języka dialektalnego (Geržotaitė 2019: 185). Artykuły / Articles 205 Jaunųjų rytų aukštaičių – anykštėnų, kupiškėnų ir uteniškių – tarminės kalbos vaizdiniai: ribos ir objektyvusis tarmiškumas Rk_M01 Rk_M14 LAURA BRAZAITIENĖ 206 Acta Linguistica Lithuanica XCI Ut_M11 Ut_M13 2 RYS. Przykłady oznaczania językowych ojczyzn młodych mieszkańców wschodniej Auksztoty z okolic Ucian na mapach innych prototypowych stref języka gwarowego Językowa ojczyzna lub jej okolice młodych mieszkańców wschodniej Auksztoty z okolic mos kaip vienos iš tarminiu požiūriu ryškesnių rytinėje lietuvių kalbos ploto dalyje, pvz., labiausiai pabrėžtos tarmės ir savitumas: Jurbarkas, Šiauliai, Panevėžys Ucian oceniają- (Ut_M05), używana gwara określana jest jako gwara auksztocka. Nieprawidłowa. Piękna (Rk_M15), a osoby posługujące się nią jako mieszkańcy Auksztoty – piękna, zawiera błędy (Rk_V09). Artykuły / Articles 213 Jaunųjų rytų aukštaičių – anykštėnų, kupiškėnų ir uteniškių – tarminės kalbos vaizdiniai: ribos ir objektyvusis tarmiškumas Rk_V47 An_M08 LAURA BRAZAITIENĖ 214 Acta Linguistica Lithuanica XCI Kup_1(4)_M27 7 RYC. Przykłady komentarzy do map nazywających cechy gwarowe Istnieje więcej przykładów takich komentarzy na mapach: dialekt auksztocki [z Paswola, Onikszt] – piękny, niepoprawny, ponieważ wydłużane są samogłoski (An_M62), [w Paswolu] inne końcówki wyrazów (Kp_1(4)_M07), [w Birżach] niepoprawny, obcina końcówki (Kp_1(4)_M31). Z uogólnionych odpowiedzi na wspomniane 5. pytanie ankiety wynika, że gimnazjaliści ankietowani na obszarze wschodnioauksztockim osobę mówiącą gwarą rozpoznają przede wszystkim po cechach brzmieniowych (zob. ryc. 8). Artykuły / Articles 215 Jaunųjų rytų aukštaičių – anykštėnų, kupiškėnų ir uteniškių – tarminės kalbos vaizdiniai: ribos ir objektyvusis tarmiškumas 8 PAV. Tarmių skiriamosios ypatybės jaunųjų rytų aukštaičių atsakymų duomenimis Młodzi mieszkańcy Onikszt konceptualizują tę cechę za pomocą takich przykładów jak wydłuża krótkie samogłoski albo skraca długie (Ut_M20), zmienione niektóre samogłoski (Ut_M39), w wyrazach zamienione samogłoski (Ut_V22), wydłużone, skrócone samogłoski w rdzeniach (Ut_M05), samogłoski wymawiane długo (Ut_M24), zamiast o, u często wymawia a (Rk_M01), zamiana liter np.: o albo a (Rk_M01), zamiast „o” mówi „a” (Rk_M05), wydłużane są litery (Rk_M14), zmienia niektóre litery wyrazów języka ogólnego (Rk_V05), zmienia jakieś litery (Rk_V51). Z wymienianych cech wynika przede wszystkim, że gimnazjaliści komentują gwarowość własnego, bliskiego otoczenia, innymi słowy, znaną im, oswojoną gwarowość. Jako cechę wyróżniającą gwarę oniksztyńską badacze wskazują realizację o, uo jako a. Jest ona znana tym członkom wspólnoty językowej (por. także określenie używanego przez nich wariantu – po rakiszkowsku (Rk_V07, Rk_V08). Uwydatniające się w percepcji uczniów wydłużanie lub skracanie samogłosek jest również jedną z wyróżniających cech tej gwary, odnotowywanych do dziś, jak pokazują przeprowadzone systematyczne badania geolingwistów (Aliūkaitė i in. 2014: 176: 177). Odpowiedzi o bardziej abstrakcyjnym charakterze (tj. zastępowanie lub przestawianie samogłosek) można wiązać am, en, em atliepimu un, um, in, im. Panašios ir anykštėnų nuostatos. Anot apklaustųjų, tarmine raiška išsiskizarówno z cechą dystynktywną gwary uteniskiej, jak i z odróżniającym wszystkich mieszkańców wschodniej Auksztoty od mieszkańców zachodniej i południowej Auksztoty dwugłosowym an, riančių asmenų kalboje balsiai, LAURA BRAZAITIENĖ 216 Acta Linguistica Lithuanica XCI podkreśleniem samogłosek (An_M05). Tym keičiami (An_M34), pailgina žodyje kokias nors raides (An_M01), vienų ar kitų młodym ludziom znana jest, z perspektywy badacza, wyróżniająca mieszkańców Uteny i niektórych innych mieszkańców wschodniej Auksztoty wymowa nors pačių nurodomas kaip būdingas kitai, žemaičių, tarmei – kitaip tariami žosamogłoski o; džiai, żmudzini zamiast „o” wymawiają „a”, np. obuolys – abalys (An_V32). Młodzi mieszkańcy Kupiškis, jak wynika z odpowiedzi przypisanych do omawianej grupy cech (tj. wymowa głosek), również wspominają o wydłużaniu i podkreślaniu głosek oraz zastępowaniu jednych głosek innymi. Przedstawiciele tej gwary, częściej niż uczniowie ankietowani na obszarze omówionych już gwar uteniskiej i anykščiańskiej, konkretyzowali swoje odpowiedzi, np. wydłużają samogłoski (Kup_1(4)_M16), wyraźna wymowa długich samogłosek (Kup_1(4)_M17), mas (Kup_1(4)_M57), balsių ar priebalsių savotiškas pabrėžimas (Kup_1(4)_V02), pagal balsių keitimą (Kup_1(4)_M36), kupiškėnai vietoj a sako o: lapai į lopai (Kup_1(4)_M29), keičia e į a (Kup_1(4)_M38), skirtingai tuose pačiuose žodžiuodługich samogłosek (Kup_1(4)_M21), wydłużają samogłoski (Kup_1(4)_M56), samogłoski są wymawiane z podkreśleniem i dwugłoski (Kup_1(4)_M40), zmieniają litery (Kup_1(4)_M65), najczęściej podczas wymawiania wyrazów zamiast samogłoski a wymawia się o (Kup_1(4)_M68), podkreślane jest „o” (Kup_1(4)_V27). Podane przykłady pokazują, że młodzi mieszkańcy Kupiškis odróżniają rodzimą gwarę od gwar sąsiednich. Znajomość cech wyróżniających rodzinne terytorium językowe (odzwierciedlenie samogłosek e, ẹ na końcu wyrazu i przed spółgłoską twardą jako a o różnej długości) jest, z punktu widzenia dialektalnego, bardzo precyzyjna. Wymieniane cechy, mianowicie właściwa im oraz odróżniająca okoliczne miejscowości wokół Anýkščiai wymowa akcentowanej samogłoski rdzenia a jako o z odcieniem a, nie tylko świadczą o doświadczeniu własnego kodu, lecz także ujawniają istnienie określonych więzi z przedstawicielami gwary anykštėnaskiej. Jak wynika z komentarzy dotyczących zauważanej przez nich wymowy o, pewne powiązania istnieją zapewne również z sąsiednimi mieszkańcami Uteny. Kitų tarminių ypatybių grupių (kirčiavimo, galūnių redukcijos, leksikos) konceptualizacija iš paskiroms rytų aukštaičių patarmėms atstovaujančių moksdvibalsiai, dvigarsiai ir t.t. są wydłużane lub skracane, zmieniane (An_M34), zmieniane są litery w wyrazie (An_M39), wydłużone samogłoski (An_M49, An_M62), samogłoski, dwugłoski, dwugłoski złożone itd. są wydłużane lub skracane, odpowiedzi uczniów różnią się. Młodzi mieszkańcy Uteny wskazali, że osobę mówiącą gwarą dość często tak pat atpažįsta iš žodžių be galūnių (Rk_V28), arba, tyrėjų požiūriu, iš galūnių redukcijos. Ich mowę charakteryzuje opuszczanie końcówek (Ut_M04), skracanie końcówek (Ut_M12), ucięte końcówki wyrazów (Ut_M15), urwane końcówki (Rk_M19), a sutrumpintos galūnės (Rk_V12) ir t. t. Rečiau tarminę raišką šie jaunuoliai sieja także akcentowanie, np.: akcentują wyrazy dziwnie (Ut_M26), akcentują inaczej niż zwykle (Ut_V11), akcentowane są inaczej (Ut_M12). Najrzadziej przedstawiciele gwary utenaskiej twierdzą, że rozpoznają osoby mówiące gwarą po leksyce, np.: naudoja neįprastus žodžius (Ut_M42), būna negirdėtų žodžių (Ut_M38), specifiniai žodžiai (Ut_V16), skolinti žodžiai (Ut_M25). Zdaniem anykštėnaskich osoby wyróżniające się ekspresją gwarową używają innych słów niż obecnie, starszych, które się zachowały (An_M24). Według nich te Artykuły / Articles 217 Jaunųjų rytų aukštaičių – anykštėnų, kupiškėnų ir uteniškių – tarminės kalbos vaizdiniai: ribos ir objektyvusis tarmiškumas słowa może zrozumieć tylko osoba mówiąca tą gwarą (An_M77). Podsumowuje się, że osoba mówiąca gwarą używa słów niestosowanych w języku ogólnym (An_V47). Rzadziej przedstawiciele podgwary anykštėnów wspominają o akcentowaniu (inne akcentowanie niż to, do którego jestem przyzwyczajony An_M13) i tarmiškai žmonės kalbėdami tiesiog netaria galūnių (An_M12). Jaunieji kupiškėnai tarmiškai kalbantį žmogų dar atpažįsta pagal jo kirčių dėliojimą ant žodžių (Kup_1(4)_M09). Rečiau su tarmine raiška jie sieja galūnių rezwiązanej z nim redukcji końcówek (mówi on trochę inaczej niż my, dukciją, którą ilustrują takimi odpowiedziami, jak wielokrotnie wspominane przez innych uczniów obcinanie końcówek (Kup_1(4)_M28), „obcinanie” końcówek (Kup_1(4)_M37), odgryzanie końcówek (Kup_1(4)_M61) itp. Najrzadziej wspominają o różnicach leksykalnych, np.: niezwykłe słowa (Kup_1(4)_M02), stare, dziwne słowa (Kup_1(4)_M07), niesłyszane słowa (Kup_1(4)_M32), z niezrozumiałych słów (Kup_1(4)_V18). A zatem na obszarze wszystkich trzech podgwar wschodnioauksztockich ankietowani gimnazjaliści wyraźnie rozróżniają obiektywną gwarowość własnego otoczenia językowego. Skłonni są wiązać ją nie tylko z bladymi (szerzej rozpowszechnionymi), charakterystycznymi, lecz także wyróżniającymi cechami (pod)gwar12. Na podstawie tych ostatnich cech uczniów tych można uznać za przedstawicieli rodzimych podgwar (anykštėnów, kupiškėnów i uteniszków). WNIOSKI Badanie wyobrażeń dotyczących języka gwarowego przeprowadzone na obszarze tradycyjnych gwar wschodnioauksztockich – anykszczańskiej, kupiszczańskiej i uciańskiej – uwydatniło stosunek młodych użytkowników języka do tego regionu. 1. Dialekto kompetencijai ir aktyvumui skirtų duomenų analizė rodo šiuos tendencje: 1) kodem gwarowym posługują się i używają go badani reprezentujący wszystkie trzy gwary; 2) najbardziej ze świadomością gwarowej ekspresji skłonni są utożsamiać się wschodni Auksztoci uciańscy; 3) do mówienia gwarą przyznają się również Anykszczanie; 4) odnotowuje się dystansowanie się Kupiszczan od wariantu gwarowego. 2. Z rysowanych map gwarowych wynika, że badani zaznaczają nie tylko miejscowości Żmudzinów i zachodnich Auksztotów, kaip tarminiu požiūriu stipriausios. Su šia raiška dažniau ar rečiau siedami gimktóre we wcześniejszych badaniach percepcji wskazano jako kontynuujące te okolice i pozytywnie oceniając używany w nich kod językowy, lecz także wschodni Auksztoci, potwierdzając gwarowy charakter analizowanych miejsc: 1) młodzi Anykszczanie i Uciańcy najbardziej skłonni są łączyć językową ojczyznę i okolice ze strefami języka gwarowego; 2) dystansowanie się Kupiszczan od własnego wariantu językowego może wskazywać na tworzący się aktualny dystans wobec miejscowości sąsiedniej gwary. 12 Apie trinarę tarminių požymių (pirminių, antrinių ir tretinių) tipologiją (plačiau žr. Taeldeman 2005: 23–248). LAURA BRAZAITIENĖ 218 Acta Linguistica Lithuanica XCI 3. Gimnazjaliści przeprowadzili wywiad z osobą mówiącą gwarą na obszarze wschodnioaukštaitijskim, remdamiesi savos kalbinės aplinkos projekcija, pirmiausia atpažįsta iš garsinių ypatybių. Šią požymių grupę iliustruojančių atsakymų analizė rodo, kad jaunuoliai aiškiai skiria objektyvųjį kalbinės gimtinės ir apylinkių tarmiškumą. 4. Obejmujący nie tylko cechy blade i charakterystyczne, lecz także cechy objektyviojo tarmiškumo požymių sistema leidžia apklaustus moksleivius identifikuoti ne tik kaip rytų aukštaičius, bet dar ir kaip rytų aukštaičius anykštėnus, dystynktywne, wyróżniające mieszkańców Kupiškis i Uteny. A zatem obrazy gwarowości (miejsc i cech językowych), wyłaniające się z postaw młodych użytkowników i oceniających język, korelują nie tylko z obiektywnym zróżnicowaniem językowym środowiska badanych, lecz także z wariantywnością językową niemal całej wschodniej części obszaru języka litewskiego. LITERATŪRA Aliūkaitė Daiva 2007: Tarminis kalbėjimas ir bendrinė kalba: objektyviųjų ir sub jektyviųjų skirtumų kultūrinė vertė: daktaro disertacija, rankraštis, Vilnius: Vilniaus universitetas. Aliūkaitė Daiva 2009a: Bendrinės kalbos vaizdinių tikslumas: kvazistandarto problema. – Respectus Philologicus 16(21)A, 160–187. Aliūkaitė Daiva 2009b: Perceptyviniai dialektų tyrimai: mentalinis žemėlapis. – Respectus Philologicus 15(20), 164–179. Aliūkaitė Daiva 2019: Objektyvusis tarmiškumas: požymiai ir vertė. – Respectus Philologicus 35(40), 63–91. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/respectus-philologicus/article/view/12717 [žiūrėta 2024-04-22]. Aliūkaitė Daiva 2020a: Tarmiškumo tvarumas didmiestyje: emic naratyvo kūrėjo perspektyva. – Respectus Philologicus 38(43), 85–100. Prieiga internete: https://www. zurnalai.vu.lt/respectus-philologicus/article/view/20645 [žiūrėta2024-03-22]. Aliūkaitė Daiva 2020b: Tarmiškumo tvarumas Lietuvos regionuose: emic naratyvo kūrėjo perspektyva. – Lietuvių kalba 15, [1–22]. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/lietuviu-kalba/article/view/22435 [žiūrėta 2024-03-24]. Aliūkaitė Daiva 2021: Tarmiškumo estetinė vertė: paprastųjų kalbos bendruomenės narių vaizdiniai. – Acta Linguistica Lithuanica 85, 262–292. Aliūkaitė Daiva, Bakšienė Rima, Jaroslavienė Jurgita, Judžentytė Gintarė, Leskauskaitė Asta, Lubienė Jūratė, Meiliūnaitė Violeta, Pakalniškienė Dalia, Ragaišienė Vilija, Rinkauskienė Regina, Švambarytė-Valužienė Janina, Urbanavičienė Jolita, Vaišnienė Daiva Straipsniai / Articles 219 Jaunųjų rytų aukštaičių – anykštėnų, kupiškėnų ir uteniškių – tarminės kalbos vaizdiniai: ribos ir objektyvusis tarmiškumas 2014: Punktų tinklo tankis geolingvistinės skirties aukštaičiai : žemaičiai požiūriu. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 129–196. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolektų ir regioninių dialektų formavimosi ypatumai Lietuvoje. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 257–262. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2016a: Perceptyviosios dialektologijos instrumentai ir tyrimų kryptys: variantų arealai mentaliniuose žemėlapiuose (Biržų atvejis). – Acta Linguistica Lithuanica 74, 89–120. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2016b: Lietuvos gimnazistų požiūris: išsilavinimas bendrinės kalbos vaizdiniuose. – Verbum 7, 17–33. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/verbum/article/view/10283 [žiūrėta 2024-05-04]. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2019: Paprastojo kalbos bendruomenės nario naratyvas: kur ir kodėl (su)kuriamas vietos tarmiškumas. – Lietuvių kalba 13, [1–22]. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/lietuviu-kalba/article/ view/22481 [žiūrėta 2024-04-03]. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Geržotaitė Laura 2017: Kalbos variantiškumas ir jo vertinimas perceptyviosios dialektologijos požiūriu: variantų ir vietų vaizdiniai, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Brazaitienė Laura 2020: Lietuvių kalbos variantai: tyrėjo ir paprastojo kalbos bendruomenės nario perspektyvos, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Balčiūnienė Asta, Rinkauskienė Regina, Meiliūnaitė Violeta 2017: Kupiškėnų ir uteniškių paribio šnektų fonetinė kaita XXI a.: Vabalninko, Daršiškių ir Salamiesčio punktų atvejis. – Lituanistica 63, 1(107), 38–60. Balčiūnienė Asta, Meiliūnaitė Violeta, Rinkauskienė Regina 2019: Kupiškėnų, uteniškių ir panevėžiškių paribio šnektos XXI amžiuje, Klaipėda: Klaipėdos universitetas. Brazaitienė Laura 2020: Research on perceptual dialectology in Lithuania: subjective dialectal variation of Lithuanian language area in relation to objective variation. – Lithuanian dialectology profiles: problems and findings, ed. V. Meiliūnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 267–291. Prieiga internete: http://lki.lt/wp-content/uploads/2021/01/KIDP6.pdf [žiūrėta 2024-05-15]. LAURA BRAZAITIENĖ 220 Acta Linguistica Lithuanica XCI Cramer Jennifer 2018: The Emic and the Etic in Perceptual Dialectology. – Language Zob.: Methods, Variation and Change, red. B. E. Evans, E. J. Benson, J. N. Stanford, Cambridge: Cambridge University Press, 62–79. of Perceptual Dialectology 2, red. D. Diercks Willy 2002: Mental maps. Linguistic-Geographic Concepts. – Handbook Long, D. Preston, Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 51–70. Eckert Penelope 1997: Wiek jako zmienna socjolingwistyczna. – Podręcznik socjolingwistyki, red. F. Coulmas, Oxford: Blackwell, 151–167. Geržotaitė Laura 2016: Czynnik użytkownika: subiektywny obraz gwar litewskich w Polsce na mapach mentalnych. – Zmiany gwar litewskich na początku XXI wieku: gwary litewskie w Polsce, red. D. Mikulėnienė, A. Leskauskaitė, V. Ragaišienė, L. Geržotaitė, N. Birgelienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 321–339. Geržotaitė Laura 2019: Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai. – Acta Linguistica Lithuanica 81, 175–198. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/399 [dostęp 2024-03-05]. Geržotaitė Laura, Čepaitienė Agnė 2016: Językowa ojczyzna młodzieży z Vilkaviškis: wartości granic, poprawności i atrakcyjności. – Verbum 7, 84–100. Dostęp w internecie: http://www.zurnalai.vu.lt/verbum/article/view/10288 [dostęp 2024-04-02]. Geržotaitė Laura, Mikulėnienė Danguolė 2014: Kształtowanie się geolektów i regiolektów na Litwie: mapa i komentarze. – Dialekty języka litewskiego początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), red. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, mapa XIII i komentarz (wkładka drukowana). Kardelytė-Grinevičienė Daiva 2018: Wariant quasi-standardowy: poglądy przedstawicieli młodego pokolenia obszaru aukštaitijskiego. – Język litewski 12, [1–12]. Dostęp online: https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2019~1550676206089 /J.04~2019~1550676206089.pdf [žiūrėta 2024-04-03]. Long Daniel 1996: Quasi-standard as a Linguistic Concept. – American Speech 71(2), 118–135. Mikulėnienė Danguolė 2016: Kształtowanie się quasi-regiolektu Punsko ir Seinų apylinkėse. – Lietuvių tarmių kaita XXI a. pradžioje: Lenkijos lietuvių šnekpołudniowoaukštaitijskiego tos, red. D. Mikulėnienė, A. Leskauskaitė, V. Ragaišienė, L. Geržotaitė, N. Birgelienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 340–346. Mikulėnienė Danguolė, Bakšienė Rima, Brazaitienė Laura, Čepatienė Agnė, Ivoška Darius, Šidlauskas Žydrūnas 2023: (Nie)odkryte skarby Pakaunė: zróżnicowanie językowe z perspektywy socjogeolingwistyki, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Artykuły / Articles 221 Jaunųjų rytų aukštaičių – anykštėnų, kupiškėnų ir uteniškių – tarminės kalbos vaizdiniai: ribos ir objektyvusis tarmiškumas Mikulėnienė Danguolė, Meiliūnaitė Violeta 2017: Wymiar dialektalności w strukturze litewskich regionów etnograficznych. – Konstruowanie nowych tożsamości regionalnych: integralność, pomysłowość, konkurencyjność, red. A. Augustinaitis, J. Zabarskaitė, Taeldeman Johan 2005: D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, L. Labanauskas, A. Kiškienė, R. Venckus, K. Rudokas, Vilnius: Kazimiero Simonavičiaus universitetas, 169–195. Polaryzacja ponownie rozpatrzona. Zróżnicowanie językowe. – Perspektywy europejskie: wybrane referaty z Trzeciej Międzynarodowej Konferencji na temat Zmienności Językowej w Europie (ICLaVE3), red. F. Hinskens, Amsterdam: Benjamins, 23–248. Dostęp online: https://benjamins.com/catalog/silv.1.15tae [dostęp: 2024-04-09]. Dialect Images of the Young Eastern Aukštaitians of Anykščiai, Kupiškis and Utena: Borders and Objective Dialecticity PODSUMOWANIE Artykuł omawia obrazy dialektalnego języka młodych mieszkańców wschodniej Auksztoty z Anykščia, Kùpiškis i Utenà, analizowane z wykorzystaniem metodologicznych zasad dialektologii percepcyjnej. Materiał badawczy stanowią dane dotyczące postaw uczniów, zebrane za pomocą kwestionariusza przeprowadzonego w centralnych obszarach strefy poddialektalnej (Anykščia, Kùpiškis, Rõkiškis i Utenà), zanim na Litwie ogłoszono globalną pandemię COVID-19. Na podstawie głównie materiału przedstawionej w kwestionariuszu naszkicowanej mapy (mentalnej) dialektów oraz odpowiedzi na pytanie o cechy osoby mówiącej subdialektem podjęto próbę oceny żywotności tych subdialektów. Analiza danych pokazuje, że kod dialektalny jest znany i używany mniej lub bardziej często przez osoby reprezentujące wszystkie trzy subdialekty. Młodzi mieszkańcy wschodniej Auksztoty z Utenà (uczniowie z Utenà i Rõkiškis) uważają się za najbardziej aktywnych użytkowników dialektu. Mieszkańcy wschodniej Auksztoty z Anykščia (badani z Anykščia) również przyznają, że mówią w dialekcie, jednak the dialect. The Eastern Aukštaitians of Kùpiškis (schoolchildren from Kùpiškis) tend to dystansują się od tego sposobu wyrażania się. Sporządzone mapy dialektów ujawniają, że badani, zaznaczając nie tylko obszary Żmudzinów i mieszkańców zachodniej Auksztoty (które wcześniejsze badania percepcji wskazywały jako najsilniejsze z punktu widzenia dialektalnego), lecz także swoje miejscowości rodzinne, potwierdzają dialektalność analizowanych miejscowości. Głównie młodzi mieszkańcy wschodniej Auksztoty z Utenà i Anykščia mają tendencję do kojarzenia swojego rodzinnego miasta i jego okolic z dialektalnymi LAURA BRAZAITIENĖ 222 Acta Linguistica Lithuanica XCI obszarami językowymi. Tworząc faktyczny dystans wobec sąsiednich obszarów, uczniowie z Kùpiškis prawdopodobnie dystansują się od swojej formy językowej. Na podstawie projekcji swojego środowiska językowego młodzi Górale ze wschodu rozpoznają osobę mówiącą gwarą głównie po cechach brzmieniowych. Analiza cech analizowanych subdialektów, w tym ich niuansów i elementów charakterystycznych. A zatem the answers illustrating this group shows that the schoolchildren clearly distinguish between the objective dialect of the native town and the surrounding area. The study of objective dialect features encompasses both the distinctive and defining obrazy dialektyczności (miejsca i cechy), które wyłoniły się z postaw of young language users and evaluators allow us to identify the researched members of the language community not only as Eastern Aukštaitians but also as Eastern Aukštaitians of Anykščia, Kùpiškis and Utenà. Złożono 26 czerwca 2024 r. LAURA BRAZAITIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT–10308 Wilno, Litwa [email protected]